قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندەگى دەڭگەيى تۋرالى ايتىپ, جازىپ جۇرگەن ءتىل جاناشىرلارى جەتكىلىكتى. الايدا ەلىنە ەتەنە جاقىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن ەل اعالارى م.جولداسبەكوۆ پەن ب.بوداۋبايدىڭ تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرى تۋرالى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە كوتەرگەن ماقالاسى ءتىلشى-عالىم رەتىندە مەنى تەبىرەنتىپ, قولىما قالام العىزدى.
قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى مەن دامۋ جاعداياتى كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى جاي-جاپسارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, بوياماسىز, قاز-قالپىندا, ۇلكەن پاتريوتتىق جۇرەكپەن جازىلعانى بىردەن نازار اۋدارتتى.
ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا دا وتىز جىلدام استام ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋدە, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا ءبىرشاما ءىس اتقارىلعاندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. بىرنەشە مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى, وعان مول قاراجات تا ءبولىندى. بىراق ماقالا اۆتورلارى ايتقانداي, «قازاق ءتىلىن تورگە شىعارۋ – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ, قالىڭ قازاقتىڭ ءالى كۇنگە جۇزەگە اسپاي كەلە جاتقان اسىل ارمانىنا» اينالىپ وتىرعانى – اششى شىندىق.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاق ءتىلىن ناقتى مەملەكەتتىك مارتەبە دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن زاڭدى ورىنداتاتىن وزىندىك تەتىكتەرمەن تولىقتىرۋ كۇن تارتىبىنە كوتەرىلۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, مينيسترلەر مەن دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەكتىگى زاڭمەن بەلگىلەنۋى كەرەك. سوندا عانا, قاجەتتىلىك تۋىپ, قازاق تىلىندە سويلەپ, جازۋعا ماشىقتاناتىن بولادى. وسى جەردە, ءبىر جايتتى ايتقىم كەلەدى. ۇمىتپاسام, 2007 جىل بولۋ كەرەك, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن مەملەكەتتىك ورگانداردان كەلەتىن حاتتار قازاق تىلىندە جولدانۋى كەرەك دەگەن تاپسىرما كەلگەنى سول ەكەن, مينيسترلىكتەردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن قىزمەتكەرلەر قازاقشا جازا الاتىن مامانداردىڭ ماڭىنان شىقپايتىن جاعدايلار بايقالعان ەدى... ءىس-قاعازدارىن قازاقشا جازۋعا ارنايى ءبولىمنىڭ عانا ەمەس, بارشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماماندارى ماشىقتانعانىن كوزبەن كورىپ ەدىك. كەيىنىرەك, قاسىنا ورىسشا اۋدارماسى بىرگە بەرىلسىن دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر بولىپ, يگى يدەيا ىسكە اسپاي قالىپ ەدى. وكىنىشتى-اق. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا الەمنىڭ ايتۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ۇمىتكەرلەرىنە مەملەكەتتىك تىلدە تەست تاپسىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى قوعامدىق پىكىرلەر ايتىلعاندا, ولارعا قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق ەكەندىگى مالىمدەنگەن بولاتىن. ەگەر دە ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىنەن كەم بولماۋى ءتيىس دەگەن قاعيدا قابىلدانسا, مىندەتتى تۇردە مەڭگەرىپ الاتىنىنا سەنىمىمىز مول. تاعى دا سول – قاجەتتىلىكتىڭ جوقتىعى. جاڭادان «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ ماڭىزدىلىعى ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن ءبىر-ەكى ماسەلەدەن-اق كورىنىپ تۇرعانىن كوزىقاراقتى وقىرمان تۇسىنگەن بولار.
جالپى, بۇل شارانى ماقالادا ايتىلعانداي «ەشبىر ايقاي-شۋسىز, داۋ-دابىراسىز, قازاقستاندى مەكەندەگەن, ونى ءوزىنىڭ وتانى ساناپ, تۋعان باۋىرلارداي بولىپ بىرگە تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تۇسىنۋشىلىگىن, ريزاشىلىعىن تۋدىرا وتىرىپ» ۇيىمداستىرا الساق, بارشا جۇرتتى جۇمىلدىرا الساق, ۇتپاساق, ۇتىلماسىمىز انىق.
قازىردىڭ وزىندە, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا اتقارىلار شارالار شاشەتەكتەن. ء«تىل تاعدىرى – حالىق تاعدىرى» ەكەنىن تۇسىنگەن ءاربىر وتانشىل ازامات ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ قارىشتاپ دامىعانىن كورگىسى كەلۋى كەرەك ءارى اتسالىسۋدى دا ۇمىتپاعانى ابزال.
قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ قاجەتتىلىگى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋ كەرەك. ونى عىلىم ءتىلى رەتىندە قولدانۋ اياسىن مۇمكىندىگىنشە كەڭەيتۋ ءۇشىن اتقارىلار ءىس-شارالاردى مىقتاپ قولعا الۋ كەرەك. عىلىم ءتىلى تەرمينولوگيامەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا بەلگىلەنگەن ماقسات-مىندەتتەردىڭ ءبىرى – تەرمينولوگيالىق لەكسيكانى بىرىزدەندىرۋ, قازاق تەرميندەرىنىڭ قورىن قالىپتاستىرۋ, تەرميندەردى قولدانۋ مەن قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تابۋى ءتيىس. وسى ماسەلەلەردى ۇيلەستىرەتىن ۇكىمەت جانىنداعى تەرمينولوگيالىق كوميسسيا قۇزىرەتىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەستىك بولۋىنا بايلانىستى, تەرميندەردى بەكىتۋ قۇقىعىنداعى ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىناتىن تەرمينولوگيا ينستيتۋتىن قۇرۋ كەرەكتىگى جايلى قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا, سونىڭ مۇشەسى رەتىندە كەزىندە ۇسىنىس ەنگىزگەن ەدىم. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن بۇل ۇسىنىس ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز – تەرمينولوگيا ينستيتۋتىندا ءتىلشى-عالىمدارمەن قاتار, سالا ماماندارىنان قۇرالعان تۇراقتى نەگىزدە قىزمەت ەتىپ, جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەر ەڭبەك ەتۋى كەرەك. تەرمينولوگيا ينستيتۋتى بەكىتكەن تەرميندەر عانا قولدانۋعا مىندەتتى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا سىننىڭ ساداعىنا ءجيى الىناتىن تەرمينولوگيا سالاسى ءوز تۇعىرىنا كوتەرىلەرى انىق.
مەملەكەتتىك ماڭىزى مول – قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ماسەلەسى دە قوعامدى ويلاندىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. لاتىنعا نەگىزدەلگەن الىپبيگە كوشۋ ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنگەن ءالىپبي جاسالعانى تۋرالى اقپارات قۇرالدارىنان حاباردار ەتىلگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ ماسەلەسىندە اسىعىستىق جاساماي, جۇمىستى عالىمدارمەن جان-جاقتى ساراپتاي وتىرىپ جۇرگىزۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتقان ەدى. ەندەشە, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن عالىمداردىڭ ورتاق پىكىرىمەن ورايلاستىرىپ قابىلداۋدى ءجون سانايمىز.
ەل پرەزيدەنتى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەتىنىن ايتقان ەدى. ارينە, ول ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ قىر-سىرىن جان-جاقتى زەرتتەي تۇسكەنىمىز ابزال. ول ءۇشىن قازاق ءتىلىن شەت تىلدەرىمەن سالىستىرا-سالعاستىرا زەردەلەۋدى جالعاستىرۋىمىز ءتيىس. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە وسى سالادا ماگيسترلىك, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق تاقىرىپتار ۇسىنۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىل مەن كەز كەلگەن شەت ءتىلىنىڭ ورتاق ماسەلەلەرى مەن ايىرماشىلىقتارىن اشىپ كورسەتۋگە جول اشىلار ەدى. سونداي-اق ستۋدەنتتەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن سالىستىرۋ ارقىلى تەرەڭىرەك ۇعىنا تۇسەدى. قازىرگى كەزدە شەت ءتىلىن مەكتەپتەردە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءتول وقۋلىقتارمەن وقىتۋعا باسا كوڭىل بولىنە باستاعانى قۋانتادى. ءتول وقۋلىقتار ارقىلى تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مول مۇمكىنشىلىگىن ايقىنداۋعا, ءتۇپ-توركىنىن قاراستىرۋعا, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءتىل تىلسىمىن تانۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن وياتادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن بۇل باعىت ءوز جالعاسىن تابۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
جاستارعا ورىس ءتىلىن, وزگە دە شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرتۋدە دە ءمان بەرەتىن ماسەلەلەر دە بار. ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا دا وزىندىك ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك. الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىندەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارى جانە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستىڭ نەگىزگى دىڭگەگى, ارينە, ءتىل بولىپ وتىرعانى بارشامىزعا ايان. قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قيمىل جاساي وتىرىپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ تورىنەن تابىلايىق دەسەك, الەم تىلدەرىن مەڭگەرگەن ماماندارعا دەگەن تالاپقا دا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرار كەز كەلدى. بۇل تۇرعىدا تار باعدارلاما اياسىندا قالىپ قويماي, كەز كەلگەن شەت ءتىلىن ۇيرەتۋدى مەملەكەتتىك تىلمەن بىرگە جانە تابان استىندا ءتارجىمالاي الاتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, ورىسشا جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش» دەپ ايتقان قابىرعالى ءسوزىن ارقاشان ەستە ۇستاعانىمىز ابزال. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى شەت تىلىنە داڭعىل جول اشۋداعى ۇستانىمىمىز وسى بولۋ كەرەك.
مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدا, ياعني ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, قازاق تىلىندە جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ كوپتەپ جاريالانۋى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر جايلى تولعاناتىن تاقىرىپ جەتكىلىكتى. ولار تۋرالى دا كەلەشەكتە ءسوز ەتەرمىز.
ال وسى ماقالانىڭ جازىلۋ ماقساتى – نەگىزىنەن, قازاق ءتىلىن تورگە شىعاراتىن ۋاقىت جەتكەندىگى جايلى جالپىعا جاريا جاساپ, قوعامدىق وي وربىتۋگە ءورىس اشقان ەلىمىزدىڭ ارداقتى اعالارىنىڭ سوزىنە ءۇن قوسۋ بولاتىن. ەندەشە, ۇلت زيالىلارى جاريالاعان تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرشەشتى ماسەلەسىن – ەلىن, جەرىن, ءتىلىن سۇيگەن, رۋحى بيىك جاندار جانى قالماي, تۋعان ءتىلدى تۇعىرىنا قوندىرۋ جولىندا سوزبەن ەمەس, ىسپەن قولداۋى قاجەت.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى