1970 جىل. الماتى. تامىز. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءباسپاسوز كابينەتىندە شامامەن سەكسەن شاقتى ۇل مەن قىز وتىر. بۇلار – ەمتيحانداردان سۇرىنبەي ءوتىپ, كونكۋرسقا جەتكەندەر. ەندى, مىنە, قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا شىعارىلاتىن رەكتور بۇيرىعىن تىڭداعالى جينالعان. سول سەكسەن شاقتى ۇل-قىزدىڭ ەلۋىنىڭ باعى جانعالى تۇر. جۇرەك شىركىن ءلۇپ-ءلۇپ سوعادى. مىنە, دەكان دا كىردى. اتاقتى تاۋمان اماندوسوۆ. قارشىعا جانارلى, سۇستى كىسى. كونكۋرستان ءوتىپ, ستۋدەنت قاتارىنا قابىلدانعان ادامنىڭ فاميلياسىن اتايدى, ورنىنان تۇرعىزىپ بەتىنە ءبىر قارايدى دا قويادى. قۇتتىقتامايدى دا. كەلەسىگە كوشەدى. تەك ءبىر فاميلياعا كەلگەندە ويتپەدى. «امانجولوۆ» دەگەندە دەمبەلشە دەنەلى قاراتورى بالا جىگىت كوتەرىلە بەرگەن. «ال, قۇتتى بولسىن. قالاي, ادىلەت بار ما ەكەن؟» دەدى دەكان. «بار ەكەن, اعا!», دەدى جاڭاعى جىگىت. ەكى بەتى الابۇرتىپ, تولقىپ كەتتى. اڭ-تاڭ قالىپ ءبىز وتىرمىز.
1970 جىل. الماتى. تامىز. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءباسپاسوز كابينەتىندە شامامەن سەكسەن شاقتى ۇل مەن قىز وتىر. بۇلار – ەمتيحانداردان سۇرىنبەي ءوتىپ, كونكۋرسقا جەتكەندەر. ەندى, مىنە, قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا شىعارىلاتىن رەكتور بۇيرىعىن تىڭداعالى جينالعان. سول سەكسەن شاقتى ۇل-قىزدىڭ ەلۋىنىڭ باعى جانعالى تۇر. جۇرەك شىركىن ءلۇپ-ءلۇپ سوعادى. مىنە, دەكان دا كىردى. اتاقتى تاۋمان اماندوسوۆ. قارشىعا جانارلى, سۇستى كىسى. كونكۋرستان ءوتىپ, ستۋدەنت قاتارىنا قابىلدانعان ادامنىڭ فاميلياسىن اتايدى, ورنىنان تۇرعىزىپ بەتىنە ءبىر قارايدى دا قويادى. قۇتتىقتامايدى دا. كەلەسىگە كوشەدى. تەك ءبىر فاميلياعا كەلگەندە ويتپەدى. «امانجولوۆ» دەگەندە دەمبەلشە دەنەلى قاراتورى بالا جىگىت كوتەرىلە بەرگەن. «ال, قۇتتى بولسىن. قالاي, ادىلەت بار ما ەكەن؟» دەدى دەكان. «بار ەكەن, اعا!», دەدى جاڭاعى جىگىت. ەكى بەتى الابۇرتىپ, تولقىپ كەتتى. اڭ-تاڭ قالىپ ءبىز وتىرمىز. دەكان اعامىز كەلەسى ستۋدەنتتىڭ فاميلياسىنا بىردەن كوشە سالماي, سول ارادا جاڭاعى اڭگىمەنىڭ جايىن ءتۇسىندىردى. سويتسە, ەمتيحان كۇندەرىندە مىنا جىگىتىمىز كوميسسيا جۇمىسىنداعى بىردەڭەگە نازالانىپ, سودان تۋرا دەكاننىڭ كابينەتىنە جەتىپ بارعان ەكەن. بارعان ەكەن دە باياعى عابەڭ جازاتىن اقاننىڭ ناۋان حازىرەتكە ايتاتىنىنداي ەتىپ, «ادىلەت قايدا, ادىلەت؟!» دەپ ايقايعا باسقان ەكەن. جاس بولساق تا بايقايمىز عوي, دەكانىمىز بۇل اڭگىمەنى بەر جاعىنان عانا كىنالاعانداي ەتىپ ايتقان سياقتى, ءار جاعىنان ءبىر ءتۇرلى ءسۇيسىنگەنى, ءتىپتى, ايىزى قانعانى اڭعارىلىپ تۇردى. ءبىز ءبارىمىز دە مەكتەپتەن جاڭا شىققان بالا جىگىتتىڭ باتىلدىعىنا, رۋحىنىڭ ورلىگىنە تانتىلىكپەن قاراپ قالدىق. وقۋ باستالعاندا بىرازعا دەيىن ونىڭ اتىن ازىلدەپ «ادىلەت» اتاندىرعانىمىز دا ەسىمىزدە.
سول جىگىت قازاقتىڭ قازىرگى قابىرعالى قالامگەرى قورعانبەك امانجول ەدى. بەرتىندە ول ماعان تەلەفون سوعىپ: «مەن دە كەلىپ قالدىم الپىسقا, كىتابىمدى شىعارعالى جاتىرمىن, العىسوز جازىپ بەرشى», دەدى. «قوي, ساعان قايداعى الپىس؟ نەمەنە, ويىنشىق پا سەندەرگە الپىس جاس؟» دەپ سوقتىعىپ جاتىرمىن دوسىما. «قايداعىڭ نە؟ 2003 جىلى سەن جاڭا عانا اقپارات ءمينيسترى بولعان العاشقى كۇندەرىڭدە ماعان ەلۋ جاسىما قۇتتىقتاۋ جولداعان جوق پا ەدىڭ؟ سودان بەرى ون جىل ءوتتى. ەلۋگە وندى قوسقاندا الپىس بولاتىنىن باستىق باسىڭمەن بىلمەۋشى مە ەدىڭ ءوزىڭ؟» دەپ ول دا ەسەسىن جىبەرمەيدى.
ءيا, سونىمەن ءبىزدىڭ قورعاش تا الپىسقا كەلىپتى. زۋلاپ بارا جاتقان ۋاقىت. قاراپ وتىرساق, كۋرستاسىمىز, دوسىمىز بۇل جاسقا جاقسى جەتكەن ەكەن. جۋرناليستيكانىڭ اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەرىنىڭ قايناعان قازانىندا ابدەن ءپىسىپ, الماتىداعى ءمۇيىزى قاراعايداي تالاي اقىن-جازۋشىنىڭ تۇسىنە كىرەتىن «جۇلدىزدان» ءبىر-اق شىقتى, ودان جاڭادان قۇرىلعان «اۋىل» گازەتىنە بارىپ, پۋبليتسيستيكانىڭ كورىگىن لاۋلاتتى. نەگىزىنەن سول جىلدارداعى جازعان-سىزعاندارىنان قۇرالعان «زۇلمات پەن عيبرات» دەگەن كىتابى – قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى تاماشا تۋىندىلاردىڭ ءبىرى, ەرەن ەڭبەك, سيرەك تابىس. ولەڭ كىتاپتارى دا بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعىپ جاتتى.
«باستان اسىپ بارادى قارىز دەگەن, ارمان بولىپ قالا ما پاريج دەگەن» دەپ كەلەتىن ءبىر ولەڭىن وقىپ, تەلەفونمەن: «قورعاش, پاريجگە بارعىڭ كەلىپ ءجۇر مە, نەمەنە؟» دەدىم. ءوزى اڭ-تاڭ. «پاريجگە بارعىڭ كەلسە, «ەگەمەنگە» جۇمىسقا كەل. جولىڭدى قالايدا ءبىر ءتۇسىرەرمىز», دەدىم. بۇل 2007 جىلدىڭ كۇزى ەدى. اقجولتايلىعى عوي, ءبىزدىڭ رەداكتسياعا ورنالاسا سالىسىمەن بىرەر اي وتكەندە مەنىڭ قۇرداسىم ءجۇرسىن ەرمان ايدى اسپانعا شىعارىپ, ءدال سول پاريجدە ايتىس ۇيىمداستىرا قالسىن. ءارينە, قورعانبەك باردى ول ايتىسقا. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» الماتىداعى بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىنە كەلىسىمەن دوسىمنىڭ شىعارماشىلىقتاعى جاڭا ءبىر تىنىسى اشىلىپ سالا بەردى. ماقالادان ماقالانى, سۇحباتتان سۇحباتتى توعىتتى دەيسىڭ كەلىپ. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. الەمنىڭ تالاي ەلىنەن رەپورتاجدار دا جولدادى. قازاقتىڭ قانشاما اسىل ۇل-قىزدارىمەن جان-جۇرەكتى جىلىتاتىن اڭگىمەلەر جاسادى.
قورعانبەك امانجولدىڭ جۋرناليستىك ەڭبەكتەرىن وقىعان ادام اۆتوردىڭ اقىن ەكەنىن اعىپ تۇرعان تىلىنەن دە, وي ورامدارىنىڭ ىشكى ىرعاقتارعا قۇرىلىپ كەلەتىن كەرنەۋىنەن دە, اياققا قۇيىلعان استاي بولىپ توڭكەرىلە قالاتىن ءپىشىن-بىتىمىنەن دە انىق اڭعارادى. ول ولەڭدى ەرتە باستاعان. «الاپا» دەگەن قازاقتىڭ قۇيقالى دا قۇنارلى سوزىمەن اتالعان جيناعىنداعى «العاشقى مەنىڭ ولەڭىم» سول ساتتەردىڭ سۋرەتى. ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە دە قورعانبەكتىڭ تالاي-تالاي تاماشا جىرلارىن تامسانا وقىعانىمىز ەستە. تومەنگى كۋرستاردىڭ بىرىندە جاريالانعان ولەڭدەرىنىڭ اراسىنان: «شىن ساعىنىش قايعىمەنەن ءبىر دەيدى, شىن باقىتتار مۇڭايۋمەن گۇلدەيدى», دەگەن جولدارى ءالى جادىمدا.
قورعانبەكتىڭ جاڭا جيناعى ونىڭ قاي جاعىنان دا كەمەلىنە كەلگەنىن كورسەتەدى. ماعجان مانەرىمەن جوسىلتىپ, ءىلياس ەكپىنىمەن توگىلتىپ تۇسىرگەن «قاناي-ابىلاي» پوەماسى ونىڭ كامىل اقىندىق تابىسى دەۋگە لايىقتى تۋىندى. اقىندىق ارىنعا سالىپ, سول تۇستاعى اسا كۇردەلى ۇدەرىستەردى وڭايلاتىڭقىراپ جىبەرگەنىنە ءسال-ءپال كەڭشىلىكپەن قاراساق, «ولجاس» پوەماسى دا اسىل ازاماتتى ارداقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى. ءبىر قاراعاندا كەيىپكەر ءومىرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىر ارقاۋىنا اينالدىرا بەرگەندەي دە كورىنەتىن «ءبىرالى-داستان» – كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن عاجاپ عۇمىرناما.
كوكشە وڭىرىنە, زەرەندى جەرىنە بارساڭىز ويدىم-ويدىم ورمانداردىڭ ءبىرىنىڭ شەتىنەن ۇلكەن تاقتانى كورەسىز. ول تاقتاعا ءبىزدىڭ قورعانبەكتىڭ «زەرەندى قاراعايلارى» دەگەن ولەڭى ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلعان. «وسىناۋ باقي عۇمىردىڭ, جالعاسا بەرسىن تويلارى. ۇمىتپا جىرىن ۇلىڭنىڭ, زەرەندى قاراعايلارى!» دەپ بىتەدى سول ءمولدىر جىر. بۇگىندە قورعانبەك اقىننىڭ جىرلارى ءوزى وسكەن ولكەگە عانا ەمەس, بۇكىل قازاق دالاسىنا دا قادىرلى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
_________________________
مەزگىل اۋەندەرى
ساعىنىش
ومىرگە مىنا كەلگەندە,
ءورىلىپ مەنىڭ كەۋدەمدە.
ورنەگىن سالىپ جانىما,
ساعىنىش تۋدى ءبىر دەمدە.
قىركۇيەك ايى بولاتىن,
جاپىراق قاعىپ قاناتىن.
ءسابيدىڭ سازىن قىزىقتاپ,
بەسىگىمە مەنىڭ قوناتىن.
ورانىپ سىرشىل ساعىمعا,
ساعىنىش تۋدى جانىمدا.
سۇتىمەن ءسىڭىپ انامنىڭ,
سەبەزدەپ اقتى قانىمدا.
جوڭكىلگەن نۇرداي اعىننىڭ,
جولىنان سولاي تابىلدىم.
جازىلعان, بالكىم, پەشەنەم:
تۋا ءبىر سالا ساعىندىم.
بولسام دا ءسابي نارەستە,
بەدەرلەنىپتى-اۋ ءبارى ەستە.
ءيىلىپ كەمپىرقوساقتاي,
اڭسارىم تۇردى بەلەستە.
ساعىندىم جازدا, قىستا دا,
تالپىنىپ ءوستىم نۇسقاعا.
ءتىزىلىپ ۇشقان كوكتەگى,
كوپ قاراۋشى ەدىم قۇسقا دا.
ساعىندىم نەنى؟
بىلمەيمىن.
سارىلا كۇتىپ گۇلدەيمىن.
اڭقام ءبىر كەبە اڭسايمىن,
ايىن جوعالتقان تۇندەيمىن.
اسىعىپ ءاربىر اق تاڭعا,
اڭسادىم قاڭتار, اقپاندا.
قوبالجۋىم دا كوپ بولدى,
كەلە الماي, تەگى, توقتامعا.
ساعىنعان نارسەم بەيمالىم,
سارىلا كۇتكەن جايدامىن.
بەيداۋا جىلدار كوپ ءوتتى,
بىلدىرمەي ماعان بايلامىن.
اسپاننان جۇلدىز سانادىم,
سانامدا – داريا, سان اعىن.
ساعىنىشىممەن قاۋسىرعان,
سابىلتتى مەنى عالامىم.
اپتىعىن باسپاس اڭسار ءان,
ايتىپ مەن قالاي تاۋىسا الام!؟
بەيمازا جانىم داۋاسىز,
بىتكەندەي بەينە بار شارام.
ساعىندىم ءازىز كوپ جاندى,
باقيدى, دۇنيە جالعاندى.
بەيمالىم جىر بوپ بۇلقىنعان,
ساعىندىم, بالكىم, ماعجاندى.
جۇرەكتە جاندى وت قالاي!
ساعىنا بەردىم توقتاماي.
ساعىنىشىمنان دارىعان,
باسىما قونعان باق-تالاي.
قۋانعانىمدا دا ساعىندىم,
تۋ العانىمدا دا ساعىندىم.
اعىل دا تەگىل جىلاپ ءبىر,
ۋانعانىمدا دا ساعىندىم.
ساعىنىش سىيماس كەرسەنگە,
سابىردى سايلاپ بەرسەڭ دە.
سايابىر تاپپاس سالتىممەن,
ساعىنىپ ولەم – ولسەم دە.
ساعىنىش دەگەن قالىڭ ءورت,
مەڭدەتكەن ميات ءدارى دەرت.
ماڭگىلىك ساپار شاعىندا,
رۋحىمدى مەنىڭ جانىڭا ەرت!
مەشىتتى عالام
مەشىتتى عالام تۋعان ءۇي,
مەكەنىم ەدىڭ تال بەسىك.
ەرتەگى نازدى دۋمان كۇي,
ەركەلەپ وستىك ءان كەشىپ.
تالقاننىڭ ءدامى – تاڭدايدا,
الاسىز كوڭىل القاعان.
الاقان تابى – ماڭدايدا,
قامقور قول قاققان ارقادان.
اينالىپ مەنى تولعانار,
ايقاباق جاندار مول ەدى-اۋ.
باۋىرعا بۇيرەك جالعانار,
باعزىنىڭ جولى سول ەدى-اۋ.
جاناردىڭ توگىپ جاڭبىرىن,
وڭىمدەي بەيبىت اجارمەن.
بالالىق داۋرەن بال كۇنىن,
باقتىم مەن ىستىق نازارمەن.
كومەيدى تالاي كۇيدىردىم,
كەپتەلگەن تامشى جاسىممەن.
جانىمنان مەيىر ءيدىردىم,
جۇرەكتە جانعان جاسىنمەن.
بۇيىرىپ باقىت ازداعان,
پەرىشتە پاكي كۇيىمدە.
مەيىرىم عانا مازداعان,
مەشىتتى عالام ۇيىمدە.
قاسيەت تۇتار قاعبامداي,
دارىتىپ دارقان يمان, ار,
اتىردى دەسەم اق تاڭداي,
اللام دا ماعان يلانار.
مەن تۋعان قۇتتى قارا ورمان:
مەشىتتى مەنىڭ عالامىم,
وشپەيتىن جارىق – سانامنان,
ۇشىندا ءتىلدىڭ – كالامىم.
بالالىق ءوتتى, باس بىلدىك,
بارقادار تاپتىق الاڭعا.
ءۇزىلدى بىرت-بىرت جاس كىندىك,
بايلانعان سوناۋ عالامعا.
الدىنان سول ءبىر بالانىڭ,
اشادى دۇنيە ارانىن.
مەشىتتى مەنىڭ عالامىم,
مەن سەنى قايدان تابامىن؟!
مەن سەنى قايدان تابامىن...
* * *
بۇلقىنىپ اققان ءبىر بۇلاق,
بولاشاق جاققا اسىققان.
كوڭىلدەن كوكتەم نۇر قۇلاپ,
بويدا ءبىر جىگەر تاسىتقان.
ورتەڭگە قاۋلاپ گۇلدەيتىن,
ولەڭىم ءۇشىن ءورىس كەڭ.
تالايلى جەردە جەبەيتىن,
تاستاما مەنى, پەرىشتەم!
ءورىمىن ءوزىم ورگەسىن,
ومىرگە جوق قوي نارازى.
اقيقات جولى ەرگە – سىن,
يمانىم بولار تارازى...
* * *
العاشقى كۇننىڭ كۇركىرى,
ەسىتتىم كەنەت ءۇنىڭدى.
شىم ەتىپ جۇرەك ءبىرتۇرلى,
ساعىنعاندايمىن كىمىمدى؟
ايىرىپ ءتوسىن اسپاننىڭ,
الىستان سوناۋ اقتىڭ-اۋ.
زور ۇنگە تولىپ جاس جانىڭ,
اسىعىپ كەلە جاتتىڭ-اۋ.
جايناتىپ كوكتىڭ رەڭىن,
جالتىلداپ شۋاق وينادى.
شاپاعات ءسۇيىپ نۇر ءوڭىن,
شاتتىعىن دۇنيە تويلادى.
كۇركىرەپ جەتكەن كوكتەمىم,
كوكجيەكتەردەن بەرى اسىپ,
سىركىرەپ جاڭبىر توككەنىڭ,
سىرىما سۇلۋ جاراسىپ.
سىرت تا سىرت قاققان اينەكتەن,
ءار تامشىڭ ءايبات حابارشىڭ.
جىرىمدى مەنىڭ سويلەتكەن,
جىلدارعا بىرگە بارارسىڭ.
قورعانبەك امانجول.