«تەرىن ساتپاي, تەلمىرىپ كوزىن ساتقان» (جەرگىلىكتى فەرمەرلەر جەردى جالعا بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان)

ۋاقىتپەن ساناسۋدى بىلمەيتىن ابزال ازاماتتىڭ ويلايتىنى – تەك تۇر­عىندار قامى. 46 ادام تۇراقتى جۇ­مىس ىستەيتىن سەرىكتەستىكتە ورتاشا جالاقى 172 مىڭ تەڭگەنى قۇراي­دى. زاگرادوۆكا ەلدى مەكەنى كىرسە, شىققىسىز. مادە­ني, الەۋمەتتىك نىساندار ىستەپ تۇر. وسى ەلدى مەكەندە ورنالاسقان «زاگ­را­دوۆسكوە» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى يۆان فيسەنكونىڭ اتىنا دا جىلى سوزدەر ايتىلدى. ول جيىرما جىلعا جۋىق مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلەدى. اۋستريادان اكەلىنگەن 400 باس سيممەنتال اسىل تۇقىمدى سيىر­لار كۇنىنە 16-20 ليتر ءسۇت بەرەدى. فەر­ما وزىق تەحنولوگيالارمەن جاب­دىق­تالعان. سوزگە جۇيرىك, ىسكە مىعىم اكىم «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» عيبراتىن وسىلايشا ناقتى مىسالدارمەن تاراتا كەلىپ, ءبىر كەزدە اڭگىمە اۋانى «جاماننىڭ جامان­دىعىن ايت, قۇتى قاشسىن» تا­قى­رىبىنا ويىستى.

 حاكىم اباي «قالىڭ ەلى قازاعىن, قايران جۇرتىن» «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ ويعا, قاناعاتشىلدىق پەن راقىمدى ىسكە» ۇنەمى ۇندەپ وتىرعان. «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاقتىقتى, ەرىنشەكتىك پەن بوسقا داراقىلانىپ مال شاش­قاندى» بەس دۇشپانعا تەڭەگەن. «ورىن­دى ىسكە ءجۇرىپ, وي تاپپاعان نە بولماسا جۇمىس قىپ, مال باقپاعان, انشەيىن قۇر بەكەرگە بۇلعاقتاعان» جاندارعا ادال ەڭبەكتى ۇلگى ەتكەن. «تەرىن ساتپاي, تەلمىرىپ كوزىن ساتقانداردى» مىنەگەن. اقىننىڭ كوپشىلىككە قاراتا ايتقان عاقليا سوزدەرى ومىرشەڭ­دىگىن استە جويماق ەمەس. بۇگىنگىنىڭ شىن­دىعىنداي شىرقىراپ ەستىلەدى. ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋ­مەت­تىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ور­تاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» تانىمدىق ماقالاسىندا «ەڭ­بەك – الەمنىڭ ءامىرشىسى» دەگەن باعا بەرىل­گەن. شىنىندا دا, قازىر­گىد­ەي جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدا­يىن­دا, الەم مازاسىز كۇي كەشىپ وتىر­عان ساتتە شىنايى وندىرىستىك ەڭبەك شە­شۋشى ۇلتتىق فاكتورعا اينال­عا­نىن, ماسىلدىقتىڭ اقىرى كەرەناۋ جالقاۋلىققا ۇرىندىراتىنىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز, دەگەن التىنبەك تاعايبەك ۇلى كوكەيىندە جۇرگەن كەي ويلارىمەن ءبولىستى. بەسقۇدىق اۋىل­دىق وكرۋگىندە ەگىستىك جەرلەردى ءتيىم­دى پايدالانۋعا قاتىستى ورىن ال­عان شەتىن جايتتاردى تاعى ءبىر زەر­دە­لەپ, تالداۋ جاساپتى. اۋدان بو­يىن­شا ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 128 مىڭ تەڭگەدەن اينالسا, بۇل وكرۋگ­تە 85 مىڭ تەڭگە عانا. باسقا شارۋا­­شى­لىق­تارمەن سالىستىرعاندا ونىم­دىلىك ەكى ەسەدەي تومەن. وسىنشا الشاق­تىق­قا, كەرەعارلىققا جول بەرىلۋىن بى­لاي­شا تۇيىندەپتى. 16 مىڭ گەكتار جەرگە باقانداي 34 شارۋا قوجا­لىعى يەلىك ەتەدى. ارقايسىسىنا ەسەپ­تە­گەندە 500 گەكتاردان عانا تيەسى­لى. وسىن­شا ەگىستىك تاناپتاردى تالاپ­قا ساي كۇتىپ-باپتاپ, تىنىمسىز ەڭبەك­تىڭ جەمىسىن كورۋى كەرەك ەمەس پە؟!. جوق, قولداعىنى ۇقساتىپ, تا­بىس كوزىن مولايتۋعا ۇمتىلۋدىڭ ور­نىن­ا «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استى­مەن» ءجۇرۋدىڭ وڭاي جولىنا تۇس­كەن سەكىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەگىستىك جەر­لەردى وزگەلەرگە جالعا بەرىپ, ساپ­تى­اياق­تىڭ سابىنان قاراۋىل قاراپ وتىر­عان جايلارى بار. مۇندا كەمىن­دە 120 ادام جۇمىس ىستەۋى كەرەك بول­سا, ولار قاعاز جۇزىندە عانا تىر­كەل­گەن. جۇمىسشىلارمەن ەشقانداي كەلى­سىم­شارت جاسالماعان. ماسەلەن, ءتورت فەر­مەر جەرلەرىن پەتروپاۆلدىق ءبىر كاسىپ­كەرگە «اماناتتاپ», «بالاپاندى كۇزدە سانار» شاقتا بەرگەنىنە ء«دان ريزا». اناۋ بولسا, بارلىعىن سىپىرىپ-جيىپ اكەتەدى. ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قاعيداتى ورناماعان جەردە قوعامدىق ەڭبەككە دە­گەن بەلسەندىلىكتى, ىنتا-جىگەر­دى بىلاي قويايىق, پاي­شىلار­دىڭ تۇر­مىسىنا شىنايى وزگە­رىس­تەر ەن­گى­زەتىن قاراپايىم قادام­دار كۇ­تۋدىڭ ءوزى قيىن. زاڭ نور­ما­لارى­نىڭ بۇر­ما­لانۋى ءوز الدىنا, جۇمىس­شى­لار­دىڭ ەڭبەك ەتۋ جاعداي­لارى­نا وراي تاپقان ناپاقاسى مۇلدەم مار­دىم­­سىز, بالا-شاعادان ارتىلمايدى. كوسە­گەنى كوگەرتپەيتىن مۇنداي بەرە­كە­سىز تىرلىك وكرۋگتە وتكەن جيىن­دا تال­قى­لانىپ, جاڭا بىلىكتىلىكتى مەڭ­گەرۋ, ادامداردى ناقتى ەڭبەككە جۇ­مىل­دىرۋ, جاتىپىشەر توعىشارلىق ارە­كەت­تەن ارىلۋ جولدارى, شاعىن جانە ور­تا بيزنەستى دامىتۋدىڭ مول مۇم­كىن­­دىك­تەرى اتاپ كورسەتىلدى. ۇيدە جاتىپ الىپ, «اۋادان اقشا جاسايتىندار» نە ەگىن ەكپەسە, نە تىڭايتقىش سىڭىر­مەسە, نە مال وسىرمەسە, نە سالىق تولە­مەسە, دورەكى توعىشارلىقتىڭ ناعىز «كلاس­­سي­كالىق ۇلگىسى» دەمەسكە لاج جوق, دەي­دى اۋدان اكىمى اڭگىمەنى تەرەڭ­نەن قوزعاپ.

ء بىز بەسقۇدىق اۋىلدىق وكرۋگىندە بولىپ, تۇرعىندارعا جولىققانىمىزدا تيەسىلى پاي ۇلەستەرىن الا الماي جۇر­گەندەرىن, جالاقىنىڭ ماردىم­سىز­دىعىن جاسىرمادى. مال, باۋ-باقشا ءوسىرىپ, كۇنىمىزدى كورىپ وتىرمىز. فەرمەرلەرگە جالدانايىن دە­سەڭ, جولاتپايدى. نە تەحنيكاسى, نە بىلىكتى مامانى جوقتىعىنان ەگىستىك جەرلەرىن سۋبارەنداعا بەرىپ قويعان. جەرگە قوجا دەگەن قۇر اتى عانا. بىرى­گۋگە, قوسىلۋعا ق ۇلىق تانىتپايدى. «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قي­قىم» دەگەن وسى», دەيدى اۋىل تۇر­عىندارى جىبەك يساباەۆا, راشيد حايرۋللين, بيبىگۇل ورازىمبەتوۆا, تاعى باسقالارى اشىن­عان ۇنمەن. ءبىر فەرمەردىڭ 500 گەكتار جەرىنىڭ «قىزىعىن» جەرگىلىكتى كاسىپكەر كورىپ وتىر. كوكتەمدە ەگىپ, كۇزدە جيناپ اكەتەدى. جەردى باپتاپ-كۇتۋگە, تىڭايتۋعا, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن قولدانۋعا ەشقايسىسىنىڭ باسى اۋىر­مايتىن ءتارىزدى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. بەسقۇدىق مەكتەبىندە وقۋ­شى­لاردىڭ سانى بار-جوعى – 32. چەرۋنوۆكادا 85 ءۇي بولسا, 12 وقۋ­شى عانا قالعان. جۇگىن جيىپ, كوشۋ­گە قامدانعانداردىڭ ايتاتىنى – جول قاتىناسىنىڭ قيىندىعى مەن جۇمىس­سىزدىق جايى. 34 شارۋاشىلىق – اجەپ­تاۋىر كۇش. تىزە قوسىپ, قويان-قول­تىق ارەكەت ەتسە, تۇرعىنداردى جۇمىس­پەن قامتاماسىز ەتەرى, باسقا دا الەۋ­مەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسى­را­رى كۇمانسىز. قيىندىقتاردان قاش­قاق­تاۋلارىنا قاراعاندا ءالى بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات ايتىپ ۇيرەنگەن ەسكى ادەت جەتەگىندە جۇر­گەن سەكىلدى. تاعى ابايعا جۇگىنىپ كورە­يىك­شى: «ادامزات تىرىلىكتى داۋلەت بىل­مەك, اقىل تاپپاق, مال تاپپاق, ادال جۇرمەك. ەكەۋىنىڭ ءبىرى جوق, اۋىل كەزىپ, نە قورلىق قۇر قىلجاڭمەن كۇن وتكىزبەك؟».

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا مەملەكەت­تەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىع­ىن­ا يە بولعانداردىڭ جەردى يگەر­مەي بوسقا ۇستاپ وتىرعانىن, ەلى­مىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كي­گەن «لاتيفۋنديستەردىڭ» كوبەيىپ كەتكە­نىن سىناعانى ءمالىم. بۇل ورايدا شى­بىق شانشىسا جايقالا وسەتىن نۋ ور­مانعا اينالاتىن تەرىسكەيدىڭ قۇ­نار­لى جەرىن ورىندى پايدالانۋ وتە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكە­نىن جەر­گىل­ىكتى فەر­مەرلەردىڭ ەسكەرە بەر­مەيتىنى وكى­نىشتى. جەر – ورتاق باي­لىعىمىز, ولاي بولسا, ءبىرىنشى كەزەك­تە, اۋىل ادامدارى تۇر­مىسى­نىڭ جاق­­سارۋىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. جەر يە­لەرى مەن قوجالارىنا جەكە باس­­تىڭ جا­ڭا­شىلدىق, ىزدەنگىش قيمىل-ارە­­كەتتەرى مەن بەلسەندى ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق قارىم-قابىلەت قانا تىعى­رىق­تان الىپ شىعىپ, زامانا كوشىنە ىلەس­تىرە الاتىنىن سەزىنەتىن مەزگىل جەتتى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

ەسىل اۋدانى