اتا اماناتىنا ادال ۇلت

جۋىردا نەمەرەممەن گروزنىي قالا­سىنداعى يسلام مەديتسينالىق ورتا­لى­عىنا بارۋ قاجەتتىگى تۋدى. مارقۇم ءۆاحيد­تىڭ ۇلى رۋسلانمەن بايلانىسىپ, گروزنىيعا ماڭداي تىرەپ باراتىن تانىس ادام كەرەكتىگىن ايتتىم. رۋسلان اكەسى­مەن بىرگە تۋىسقان اپاسىنىڭ قىزى­نىڭ ۇلى ادام سۇلەيمانوۆ دەگەن ازاماتتىڭ تەلەفون ءنومىرىن بەردى. جوسالىدا تۋعان ادام قازاقشا جاقسى سويلەيدى ەكەن, تەلەفون ارقىلى بايلانىستىم. ءبىزدى كۇتىپ الاتىن, قوناقۇيگە ورنالاستىراتىن بولدى. اتىراۋ ارقىلى تاكسيمەن استرا­حان قالاسىنا, ودان ءارى قاراي گروز­نىيعا تۇندەلەتىپ جەتتىك. ادام كۇتىپ الىپ قوناقۇيگە ورنالاستىردى. ەرتەڭىنە ما­شي­نامەن كەلىپ يسلام مەدي­تسينالىق ور­تا­لىعىنا الىپ باردى.

يسلام مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ تىركەۋ ورنىنا قۇجاتىمىزدى كورسەتىپ, قابىلداۋ بولمەسىنە باردىق. سويلەسىپ, جاعدايدى بىلىسكەننەن كەيىن ەمشىگە جىبەردى. كەزەكتە تۇرعانىمىزدا ءبىر چەشەن ازاماتىمەن قاتار وتىردىق. تانىس­تىق, قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى ايتتىق. ەلمەن سويلەسۋ ءۇشىن «سيم» كارتا الىپ ۇلگەرمەگەنىمىزدى ايتىپ ەدىك, ول سويلەسىپ الۋعا تەلەفونىن بەردى. كەزەكتىڭ رەتى كەلگەندە الگى كىسى ەمشىگە كىرىپ, بىرەر مينۋتتان كەيىن قايتىپ شىعىپ ءبىزدى كىرگىزدى. اللا ءسوزىن ايتۋشى-ەمشى «جاڭاعى كىسى ءوزىنىڭ كەزەگىن سىزدەرگە بەردى, قازىر جۇما نامازىنىڭ ۋاقىتى جاقىنداپ قالدى, وعان دەيىن مەن ءبىر ادامدى عانا قابىلداپ, ەم جۇرگىزە الامىن. سىزدەر قازاقستاننان كەلگەن ەكەنسىزدەر, قازاقتار چەشەن ۇلتىن جويى­لىپ كەتۋدەن امان الىپ قالدى. سىز­دەر­دىڭ جولدارىڭىز ۇلكەن, قۇرمەتكە لايىق­سىزدار», دەدى. ەم باستالىپ كەتتى.

 مەديتسينالىق ورتالىقتا ەم تەگىن ەكەن. چەشەنستان پرەزيدەنتى رامزان قادىروۆ ءتۇرلى الدامشى ەمشى-تاۋىپ­تەر­دىڭ, ساۋەگەيلەردىڭ جولىن كەسۋ ماق­ساتىندا, كەسەلگە دۋشار بولعان كىرىپتار جاندارعا قۇران سوزىمەن قۋات بەرۋ ءۇشىن وسى ورتالىقتى اشقان.

ەمشىگە كەلگەن رۋسلان دەگەن سوعىس مۇگەدەگىمەن تانىسىپ, تەز شۇيىركەلە­سىپ كەتتىك. ول تاۋلى ايماقتا جەر استىنان شىعىپ جاتقان ىستىق بۇلاق سۋى بارىن ايتتى. كەشەگى كەڭەس كەزىندە ول سۋعا كەلۋ­­شىلەر وتە كوپ بولىپتى, باسىنا شاتىر تىگىپ اپتالاپ جاتىپ ەم الادى ەكەن. سۋعا ءتۇسۋ تەگىن ەكەن. ءبىر كەزدەردە بىرەۋ­لەر يەلىك ەتىپ اقىلى ەتكەن ەكەن, سۋى اياق استىنان سارقىلىپ قالىپتى. اتا­سى­نان قازاقتاردىڭ چەشەن ۇلتىنا دەگەن قام­قورلىعى جايلى كوپ ەستىگەن رۋسلان ءبىزدى سول بۇلاققا اپاراتىن بولدى.

سودان ءبىزدى ويسحارا (جاڭا گروزنىي) دە­گەن قالاشىقتاعى ءوزىمىز قالاعانداي ورىن­­عا الىپ باردى. كوردىك, ۇناتتىق. ار­نا­يى قۇبىرمەن كەلەتىن شيپالى سۋ ەمىن ال­­عان­نان كەيىن ماسساج جاسايتىن كرەس­­لو­سى بار. وسى جەرگە رۋسلان ءبىزدى كۇندە الىپ كە­­لىپ, ءبىز ەم الىپ بولعانشا (شاماسى 1,5-2 سا­­عات) كۇتىپ ءجۇردى. ەم بىتكەسىن ۇيى­­­نە الىپ كەلەدى. ءۇيى مەن ويسحارانىڭ ارا­­­سى 20 شا­­قى­رىمداي. رۋسلاننىڭ ۇيىندە ءتورت كۇن جاتتىق. كۇندە چەشەننىڭ ءبىر ۇلت­تىق تاعا­­مىن دايىنداپ قوناقاسى بەرىپ, ول تاماق نەدەن جانە قالاي دايىندالاتىنىن ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ وتىرادى. رۋسلان ءبىزدى ۇيىنە الىپ كەلە جاتقاندا ء«بىز ءۇشىن اقى­سىز-پۇلسىز بەينەتكە ءتۇسىپ جۇرگەن ازا­مات­تىڭ قىزمەتىنىڭ قايتارىمىن نەمەن وتەيمىن؟» دەپ ويلاندىم. ۇيىنە كىر­­گەن بويدا ايەلىنە «قازاقتا جاڭادان ءۇي سال­عاندا, كولىك العاندا, تاعى باسقا قۋا­نىش­تاردا بايعازى بەرەدى. مىناۋ مەنىڭ ۇيىڭە بەرگەن بايعازىم» دەپ اقشا ۇسىندىم. المادى. ءبىر كەزدەرى قاپ تاۋىنان ارىپ اشىپ-كەلگەن اتالارىن پا­نالاتقان ۇلتىمنىڭ ارقاسىن­دا ولاردىڭ ۇرپاعىنان كوپ جاقسىلىق كوردىم.

چەشەنستان ەكى سوعىستى باستان كە­شىرگەن تۇستا قالالارىنىڭ تاس-تال­قانى شىعىپ, ەل-جۇرت ءۇي-جايلارىن تاستاپ بەزىپ كەتكەن كەزى دە بولدى عوي. وسى­دان دا ءتورت كۇن رۋسلاننىڭ ۇيىن­دەگى بوس ۋاقى­تىمىزدا ەل-جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك تۇر­مىسى, مادەنيەتى, سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى جايلى كوپ سويلەستىك. قازىر مۇنداعى كەز كەلگەن قالا مەن اۋىل­دا جۇرتتىڭ تىنىش, قورقىنىشسىز ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسالعان. كىسى توناۋ, قاراقشىلىق, ۇرىپ-سوعىپ كەتۋ, كولىك اپاتى, ودان بولاتىن ادام ءولىمى جوقتىڭ قاسى. رەسەي فەدەراتسياسى بويىنشا چەشەنستان جاعدايى قالىپتى, ەڭ قاۋىپ­سىز ايماق بولىپ سانالادى ەكەن. ساۋدا نۇكتەلەرىندە, مەيرامحانالار مەن كافەلەرىندە سپيرت­تىك ىشىمدىكتەر ساتىلمايدى. قۇمار ويىندار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ەسىن الاتىن تۇنگى كلۋبتارعا دا تىيىم سالىنعان.

قالالارى مەن اۋدان ورتالىقتارىن­دا, اۋىلدارىندا كوشە تازالىعىنا قاتتى ءمان بەرەتىنى ۇنادى. ءۇي قوجايىن­دارى, كافە, دۇكەن, مايدا بيزنەس يە­لەرى اۋلاسىن, كوشە بەتىندەگى اۋلا الدىن, تروتۋاردى تازالاپ ايناداي ەتىپ وتىرۋ مىندەتتەلگەن جانە بۇل تالاپ­تى ورىنداماۋ ۇلكەن ايىپ سانالادى. بۇل ەرەجەنى بۇزعانىڭ ءۇشىن كورە­تىن شارا, الاتىن جازاڭ قاتاڭ. لاقتى­رىپ تاستاعان سۋسىن قۇتىلارى, ءتۇرلى قال­دىق­تاردى كەزدەستىرمەيسىڭ.

ءبىر تاڭعالارلىعى چەشەندەر اۋلاسىندا يت ۇستامايدى ەكەن. ءوزىم وسىن­شا كۇن, ءتۇن جۇرگەندە ءيتتىڭ ۇرگەن داۋىسىن ەستىمەدىم. كوشەدە بوس جۇرگەن مال كورمەدىم. چەشەن ۇلتى بار ماتەريالدىق مۇمكىندىگىن تۇرعىزعان ءۇيىنىڭ, دۋالى­نىڭ, قاقپاسىنىڭ ادەمىلىگىنە, ءتىپتى ارحيتەكتۋرالىق اسەمدىگىنە جۇمسايدى ەكەن. رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىندا بولسا دا رۋحاني تۇرعىدا ەركىن ەلدەگى كوپ جاڭالىققا ەرىكسىز قىزىقتىم.

 قىزىلوردادان بارعانىمىزدا كۇتىپ العان ادام سۇلەيمانوۆ ءبىز ورنالاساتىن قوناقۇيدىڭ ەكى تاۋلىكتىك اقىسىن ءوزى تولەپ قويىپتى. العاشقى كۇندەرگە قاجەتتى زاتتارىمىزدى دا ءوزى ساتىپ الىپ جەتكىزىپ بەردى. بىرنەشە رەت مەيرامحانادا قوناقاسى بەردى.

بىزگە كورشى بولمەدە جاقىن ماڭ­داعى اۋىلدان كەلگەن اناسى مەن قىزى جايعاستى. قازاقستاننان كەلگەن قوناق­سىزدار دەپ ءبىزدى ۇنەمى شايعا, تاماق­قا شاقىرىپ ءجۇردى. قايتار ۋاقىتىمىزدا جوعارىدا ايتقان رۋسلان ءبىزدى الىپ كەتۋگە كەلگەندە, كورشىمىز ء«بىز سىزدەر ءۇشىن مەيرامحاناعا قوناقاسىعا تاپسىرىس بەرىپ قويعانبىز, قازىر سول تاماق­تى تاكسيمەن الىپ كەلەدى» دەپ تۇر. كور­شى­لەردىڭ قوناقاسى تاماعىن جەپ, راح­مەتىمىزدى ايتىپ, قيماي قوشتاستىق.

رۋسلاننىڭ حۋسني ەسىمدى دوسىمەن تانىسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى كوپتەن بىلە­تىن ادام­دارشا اڭگىمەلەستىك. مەن قار­ماق­شىدا, قىزىلوردادا ءوزىم بىلەتىن ازىن-اۋلاق ارالاسقان, تانىس بولعان چەشەن ازاماتتارىمەن قارىم-قاتىناسىم­دى, ولاردىڭ ماعان جاساعان جاقسىلىقتارى جايلى ايتىپ وتىردىم. ءبىراز اڭگىمەدەن كەيىن الگى حۋسني ءبىزدى استراحانعا جەتكىزىپ سا­لاتىنىن ايتتى. اقشا بەرسەم المايدى, دوسىنىڭ قوناعىنا قۇرمەت كورسەتكەن ءحۋس­نيدىڭ ازاماتتىعىنا ريزا بولدىم.

سول ساپاردا گروزنىيدىڭ «مينۋتكا» دەگەن جەرىنەن تاكسيگە وتىردىق. تاكسيشى چەشەن ازاماتى, ءبىزدىڭ جۇزىمىزگە قاراپ: «قازاق­ستاننان ەمەسسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادى. ءبىز جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىز. «مۇمكىن قىزىلوردالىق بولارسىزدار؟» دەيدى الگى تاكسيشى. ءبىز تاعى باس يزەيمىز. كۇماندانىپ تۇرعانىن ءتۇسىنىپ, ءوزى­مىزدىڭ شىنىمەن دە قىزىلوردادان ەكەنىمىزدى ايتتىق. سودان تاۋسىلمايتىن اڭگىمە باستالىپ كەتتى. سويتسەك ونىڭ ماليكا دەگەن اپاسى قىزىلوردادا تۇرىپتى. ءبىزدى ماليكامەن سويلەستىر­دى. ول كىسى تەلەفوننىڭ ار جاعىنان «باكاەۆ دەگەن چەشەندى تانيسىڭ با, «شانحاي» جاق­تاعى يليچ, سەمەنكوۆ كوشە­لەرىن بىلە­سىڭ بە؟» دەپ سۇراپ جاتىر. ءبىراز سويلە­ستىك.... ماقساتتى جەرى­­مىزگە جەتكەسىن تاكسي­شى «مەن كەت­پەي­مىن. سىزدەر مىنا مەكەمە­دەگى ىزدەپ كەلە جاتقان ادامىڭىزعا جولى­عىڭىز, ول كىسى ورنىندا بولماسا, مەن قاجەت­تى جەر­لەرىڭىزگە جەتكىزىپ سالامىن» دەدى. بىراق ءبىز وعان راحمەتىمىزدى ايتىپ قوشتاستىق.

ەلگە قايتاتىن كۇنگى سوڭعى شايدان كەيىن رۋسلاننىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ باسى قوسىلعان تۇستا «كوزقاراس» دەگەن مىسال اڭگىمە ايتىپ بەردىم.

ء بىر كۇنى ءبىر كىسى بالتاسىن جوعالتىپ الادى. كورشى بالادان كۇدىكتەنىپ, ارتىنان باقىلاي باستايدى. قاراسا, جىگىت شىنىمەن-اق ۇرىعا ۇقسايدى: ءجۇرىسى دە, قيمىلى دا, جۇرتقا قاراعانى دا, بۇكىل ءپىشىنى دە ۇرىنىكىندەي.

ءبىراز كۇننەن كەيىن ول كىسى بالتاسىن وتىننىڭ استىنان تاۋىپ الادى.

كەيىن كورشى جىگىتتى تاعى كوردى. قارا­سا, مۇلدە ۇرىعا ۇقسامايدى, ءجۇرىسى دە, قيمىلى دا, كوزقاراسى دا ءاپ-اسەم.

اسىلى, بارلىعى قانداي كوزبەن, قانداي پي­عىل­مەن قاراۋعا بايلانىستى بولسا كەرەك…

وسى ساپارىمدا دەپورتاتسياعا ۇشى­را­عان ەلگە قازاق حالقىنىڭ ۇسىنعان قايى­رىم­دى قولى, بولىسكەن جۇرەك جىلۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا كورسەتكەن دوس­­تىق سەزىم­­دەرىنىڭ جەمىسى عاسىرلارعا جال­عاس­قانى­نىڭ كۋاسى بولدىم. اتا-بابا­­لارىنىڭ, «قازاقتار چەشەن ۇلتىنا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كوپ كومەكتەستى, قازاق حالقىنا قۇرمەتپەن قاراڭ­دار» دەپ ايتىپ كەتكەن وسيەتتەرىن, امانات­تارىن ىسكە اسىرىپ جۇرگەن چەشەن ۇلتىنىڭ ۇرپاقتارىنا قالاي عانا ءتانتى بولماسسىڭ...

ءسابي اڭسات,

ەڭبەك ارداگەرى

قىزىلوردا