«وتاندىق عارىش سالاسىنىڭ جوسپارى اۋقىمدى»

– امانات مىرزا, ءوزىڭىز قىزمەت ىستەيتىن كومپانيا عارىش سالاسىندا قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر؟

 – بۇگىندە ەلىمىزدە عارىش سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان 10-عا جۋىق مەم­لەكەتتىك ۇيىم بار. سونىڭ ىشىندە ءبىز ۇلتتىق كوم­پانيا سانالامىز. كومپانيا قۇرىلعاننان باستاپ, عارىش سالاسىنا قاتىستى بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىردى. ايتالىق, 2014 جىلى ەلىمىزدەن ەكى عا­رىش سپۋتنيگى ۇشىرىلدى. بۇلار عارىش كەڭىستىگىندە 7 جىل ۇشۋعا عانا جوس­پارلانعان. الايدا ولار ون ەكى جىل­دان بەرى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. سونداي-اق 2018 جىلى وتاندىق ينجەنەرلەر قۇ­راس­­تىرعان عىلىمي-تەحنيكالىق عارىش اپپا­راتى دا ۇشىرىلدى. ونىڭ ۇشۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا جوبالانعان. بىراق بيىل وعان 8 جىل بولدى. ءالى دە قىزمەت كورسەتىپ تۇر.

شىندىعىندا, وتاندىق عارىش سا­لا­سىنىڭ جوسپارى اۋقىمدى. 2023 جىلى ەلىمىزدە ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى عارىش اپپاراتىن قۇراستىرۋ مەن سىناق كەشە­نى ىسكە قوسىلدى. كەشەن حالىقارالىق تا­لاپقا ساي جابدىقتالعان. قازىر مۇن­دا عارىش سپۋتنيكتەرىنىڭ توپتاماسى ازىرلەنۋ ۇستىندە. ونى ءبىزدىڭ مامان­دار قۇراستىردى. بۇگىندە عارىش اپ­پا­را­تىنىڭ بولشەكتەرى جينالىپ, فۋنك­تسيونالدىق سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. توپتامانى ۇشىرۋ 2027 جىلعا جوسپارلانعان. ونىڭ نەگىزى ماقساتى – قولدانىستاعى «KazEOSat-2» سپۋت­ني­گىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الماستىرۋ. بۇدان بولەك, الداعى تاڭدا وسى كەشەن بازاسىندا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ سپۋتنيكتەرىن ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبالارعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتساق دەيمىز. جالپى العاندا, 2030 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە, كەم دەگەندە 6 عا­رىش سپۋتنيگىن ۇشى­رۋ كوزدەلگەن.

– سپۋتنيكتەردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسىنا دا توقتالاسىز با؟

 – قازىر جوعارى جانە ورتاشا انىقتاۋ قابىلەتىنە يە وپتيكالىق سپۋتنيكتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. ايتالىق, «KazEOSat-1» سپۋتنيگى 1 مەترگە دەيىنگى سۋرەتتى انىق تۇسىرەدى. بۇل اپپارات ينفراقۇرىلىم نىساندارىن باقىلاۋعا, توپوگرافيالىق كارتالار جاساۋعا جانە توتەنشە جاعداي ايماعىن تالداۋعا باعىتتالعان. ال «KazEOSat-2» سپۋتنيگى كەڭ اۋماقتى قامتيدى. مۇندا اۋىل شا­رۋاشىلىعى, ورمان القابى جانە ەكولوگيا مەن تابيعي رەسۋرستارعا مونيتورينگ جاسالادى. ونىڭ كەڭىستىكتى انىقتاۋ قابىلەتى – 6,5 مەتر. وندا وسىمدىكتەردىڭ جاعدايىن ءدال انىقتايتىن «Red Edge» ارناسى قاراستىرىلعان. عىلىمي-تەحنولوگيالىق «KazSTSat» ميكروسپۋتنيگى ۇلكەن اۋماقتى شولىپ, باقىلايدى. سونىمەن بىرگە ول عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ مەن دەرەكتەردى بەرۋ تەحنولوگياسىن سىناقتان وتكىزۋگە ارنالعان تاجىريبەلىك پلاتفورما قىز­مەتىن اتقارادى.

بۇگىنگى تاڭدا عارىش اپپاراتتارىن ودان ءارى دامىتۋ قولعا الىندى. قازىر 3,5 مەتر انىقتاۋ قابىلەتىنە يە جاڭا سپۋتنيكتەر ازىرلەنىپ جاتىر. ماسەلەن, «KazEOSat-MR» توپتاماسى ءۇش بىردەي سپۋتنيكتەن تۇرادى. بۇل – ماڭىزدى ينجەنەرلىك شەشىم. سەبەبى وربيتادا بىرنەشە اپپاراتتىڭ بولۋى باقىلاۋدى ەداۋىر ارتتىرادى. ەگەر ءبىر سپۋتنيك بەلگىلى اۋماقتى ورتا ەسەپپەن 3-4 كۇندە ءبىر رەت تۇسىرسە, ءۇش سپۋتنيكتەن تۇراتىن توپتاما سول اۋماقتاعى دەرەكتەردى كۇن سايىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ سپۋتنيكتەر نارىققا شىعاتىندىقتان ونىڭ ساپاسىنا دا قاتتى ءمان بەرەمىز.

– عارىش اپپاراتتارىن جاساۋدا وتاندىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى قانداي؟

–  عارىش سپۋتنيگىن ازىرلەۋ – كۇردە­لى تەحنولوگيالىق ۇدەرىس. وندا جوبالاۋدان باستاپ, كونسترۋكتورلىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ, قوسالقى جۇيەلەر مەن قۇرامداس بولشەكتەردى ءوندىرۋ, قۇراستىرۋ, سىناقتان وتكىزۋ, ۇشىرۋعا دايىن­داۋ سەكىلدى جۇمىستار تولىق قام­تىلعان. ايتا كەتەيىك, الەمدىك تاجى­ري­بەدە بىردە-ءبىر مەملەكەت عارىش اپ­پارات­تارىن تولىقتاي تەك ءوز رەسۋرس­تارى ەسەبىنەن وندىرمەيدى. سپۋتنيك جاساۋ – حالىقارالىق كووپەراتسياعا نەگىزدەلگەن سالا. سەبەبى ءار ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر تەحنولوگيالىق باعىتتاعى جەكەلەگەن كومپونەنتتەر وندىرىسىندە – وزىندىك ارتىقشىلىعى بار.

سونداي-اق مۇنداعى ەڭ نەگىزگى كەزەڭ – عارىش اپپاراتىن جوبالاۋ. بۇل جۇمىستاردى ەلىمىزدە تولىق ءبىزدىڭ ماماندار ىسكە اسىرىپ وتىر. بۇلاردىڭ دەنى ەلورداداعى عارىش اپپاراتىن قۇراستىرۋ مەن سىناق كەشەنىندە جۇرگىزىلەدى. قازىر سپۋتنيكتەردى جوبالاۋ, قۇراستىرۋ جانە سىناقتان وتكىزۋدى ەلىمىزدەگى كومپانيالار مەن عىلىمي ۇيىمدار اتقارادى. وسى جوبالار اياسىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز سپۋتنيكتەردى ەكسپورتقا شىعارا باستادىق. بۇعان 2024 جىلى كەلىسىم جاسالدى. بىلتىر ەكى عارىش اپپاراتىنا بايلانىستى ەكسپورتتىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.

– قانداي ەلگە ەكسپورتتالادى؟

– موڭعوليا, كونگو رەسپۋبلي­كاسى جانە نيگەريا فەداراتيۆ رەسپۋب­ليكا­سىمەن ءۇش ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاسالدى. وسى كەلىسىم اياسىندا عارىش اپپاراتىن ازىرلەۋ جۇمىسى باستالدى. سونداي-اق جوبا شەڭبەرىندە سەرىكتەس ەلدەردىڭ ماماندارىن وقىتۋ, سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى وڭدەۋ تەحنولوگياسىن قۇرۋ سەكىلدى ءىس-شارالار قاراستىرىلعان.

– تۇركى مەملەكەتتەرىمەن بىر­­لەسكەن عارىش سپۋتنيگى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟

 – ءيا. وسى باعىتتاعى جۇمىستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇعان تۇركيا, وزبەكس­تان, ازەربايجان ماماندارى دا بەلسەندى اتسالىسۋدا. ماسەلەن, وزبەكستان ماماندارى سپۋتنيك قوزعالتقىشىن جاساۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءبىز ونى قولدايمىز. ەگەر ولار جاساعان قۇرىلعىنىڭ ساپاسى جوعارى بولسا, ونى قولدانۋعا بولادى. سونداي-اق ازەربايجان ماماندارى دا سپۋتنيككە وزدەرى جاساعان انتەننانى پايدالانۋدى ۇسىندى. ونى دا كورەمىز. قازىر عارىش اپپاراتى دايىن. ەندى ونى ۇشىرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋ ۇستىندە. بۇيىرسا, كەلەر جىلى ۇشۋى مۇمكىن.

– مەملەكەتتىك ۇيىمدار جۇمى­سىنا قانداي مونيتورينگ جاسايسىزدار؟

 – قازىر ءبىز عارىش سپۋتنيكتەرى ارقىلى ەلىمىزدەگى 49 ەكونوميكالىق سالاعا مونيتورينگ جاسايمىز. مۇن­دا اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ شارۋا­شى­­­لى­عى, تابيعي رەسۋرستار, پايدا­لى قاز­بالار, ەكولوگيا, توتەنشە جاع­­­داي, قورعانىس سەكتورى جانە ت.ب. سالا­­­لار قامتىلعان. ماسەلەن, اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى ەگىن سەبۋ جۇ­مىس­تارىنان باستاپ, ونى جيناپ العانعا دەيىنگى دەرەكتەردى سۇرايدى. ەگەر ءبىر توتەنشە جاعداي ورىن السا, سوعان بايلانىستى دا سۋرەت بەرەمىز. ءبىزدىڭ اقپاراتىمىز ناقتى. ايتالىق, حالىقارالىق ارىپتەستەر «KazEOSat-1» سپۋتنيكتىك دەرەكتەرىنىڭ ساپاسىن جوعارى باعالادى. وسى جۇمىستىڭ ءبارى جۇيەلى جولعا قويىلعان. الدىمەن اەروعارىش كوميتەتى جىل سوڭىندا بارلىق مەملەكەتتىك ۇيىمنان تۇسكەن وتىنىمدەردى جيناقتايدى. سوسىن ولار ءبىزدىڭ ماماندارمەن بىرگە سيپاتتاما ازىرلەيدى. سودان كەيىن جىل بويى وسى اقپاراتتارعا مونيتورينگ جاسالادى.

– عارىش سالاسىنىڭ ماماندارىنا دا توقتالا كەتسەڭىز؟

– بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. ءبىز مامان­دارعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. ويتكەنى ءاربىر بىلىكتى ينجەنەردىڭ ورنى بو­لەك. ماماندار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەتەلگە بارىپ وقىدى. سون­داعى قىزمەتكەرلەرمەن تاجىريبە الماس­تى. الايدا كادر تاپشىلىعى بار ەكە­نىن جاسىرمايمىن. بىراق قول قۋسى­رىپ وتىرعان جوقپىز. بىلتىر ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەك­تەرىن كونكۋرسسىز جۇمىسقا قابىل­دادىق. بۇل اتالعان وقۋ ورنىمەن ارىپ­تەستىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا جۇزەگە استى. سونداي-اق ولار عارىشتىق كوم­پا­نيامەن بىرلەسىپ, جاڭا ءبىلىم باع­دار­لاماسىن ازىرلەۋدى قولعا الدى. باعدار­لاما جاس مامانداردى وندىرىسكە بەيىمدەپ, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالماق. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە بايلانىسىمىز جاقسى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بۇرىننان تىعىز قارىم-قاتىناستا­مىز. مۇندا مامانداردى دايارلاۋدا تەوريا­لىق قانا ەمەس, پراكتيكالىق بازا جاقسى قالىپتاسقان. الداعى تاڭدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق.ساتپاەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن دە جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. بۇل وقۋ ورىندارىندا ماماندار دايارلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بىلەمىز.

– قازىر بارلىق سالاعا جاساندى ينتەللەكتى دەندەپ ەندى. وسى باعىت­تا عارىش سالاسىندا قانداي جاڭا­لىقتار بار؟

– ءبىزدىڭ كومپانيا جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيستر­لىگىنە قارايدى. سوندىقتان بۇل سالاعا بەلسەندى كىرىستىك. ءبىر جاعىنان, جاساندى ينتەللەكتى كوپ جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتتى. قازىر ەلىمىزدەگى ورمان شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى مەم­لەكەتتىك ورمان قورىن تولىق تسيفر­لاندىردىق. بۇرىن ورمان اعاشتارىن زاڭسىز كەسۋ سەكىلدى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋ­شىلىق ءجيى ورىن الاتىن ەدى. ونى انىقتاۋعا ءبىر ايدان اسا ۋاقىت جۇمسا­لاتىن. قازىر ونى جي-ءدىڭ كومەگىمەن ءبىر كۇندە انىقتايمىز. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىنا دا قاتىستى وسىنداي جوبالار قولعا الىندى. ەندىگى ماقساتىمىز – عارىش اپپاراتتارىنا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ. قازىر سپۋتنيكتەر ۇشىپ ءجۇر. ولار كورسەتكەن جەردى عانا تۇسىرەدى. ال اسپان بۇلتتى بولسا, ءتۇسىرىلىم ىسكە اسپاي قالادى. سوندىقتان ماماندار وسى تەحنولوگيانى جاساۋدى قولعا الدى. مۇنداي قۇرىلعى قىتاي مەن ەۋروپاداعى كەيبىر عارىش كومپانيالارىندا بار. ءبىز وزىمىزدىكىن قولدانعىمىز كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ازامات ەسەنجول,

«Egemen Qazaqstan»