قازاق عىلىمىنىڭ تاۋ تۇلعاسى, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ: «قانداي ورتادا جۇرسەڭ دە, قانداي لاۋازىمعا يە بولساڭ دا, ءۇش قاسيەتتەن جاڭىلماعايسىڭ: ەڭبەكسۇيگىشتىكتەن, سىپايىگەرشىلىكتەن, ادامگەرشىلىكتەن» دەگەن ءسوزى بار.
عۇلاما بۇل ۇستانىمىن عۇمىر بويىنا باعدار ەتكەندەي. عالىم تۋرالى ەستەلىكتەردەن ونىڭ بيىك ادامگەرشىلىك تۇلعاسىن ەڭبەك دەگەندە تاۋ قوپارارلىقتاي ەكپىنىن, كىشىپەيىلدىگىن, تاعىسىن-تاعى ايرىقشا مىنەز-قۇلقىن وقىپ-ءبىلىپ كەلەمىز. قاناعاڭ جونىندە توم-توم كىتاپتار الداعى ۋاقىتتا دا جازىلا بەرەتىنى ايقىن.
اكادەميكتىڭ تاعى ءبىر اتاپ ايتارلىق قىرى – عىلىم ساۋلەسىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكاراسىنان ءارى اسىرىپ, جەر بەتىندەگى وزگە مەملەكەتتەرگە تۇسىرگەنى. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان وقيعا – كىتاپ بەتتەرىندە جازىلا قويماعان, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ايتىلماعان دۇنيەلەردىڭ ءبىرى.
1958 جىلى (كەي دەرەكتەردە 1957 جىل دەپ كورسەتىلگەن) قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى كسرو-نىڭ عىلىمي دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پايدالى قازبا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قىتايدىڭ العاشقى عىلىمي كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋعا بەيجىڭگە ساپارلايدى. الگى عىلىمي جيىندا ايگىلى عالىم قازاقستانداعى گەولوگيالىق كارتاعا ءتۇسىرۋ ەرەكشەلىكتەرى, مەتاللوگەنيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى مەن كەلەشەگى تۋرالى مازمۇندى بايانداما جاسايدى. بۇل بايانداما قىتاي گەولوگتەرىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. سەبەبى ءدال سول تۇستا قىتاي ەلىندە ماسشتابى 1:3 000 000 بولاتىن ءبىر عانا گەولوگيالىق كارتا جارىق كورگەن بولاتىن. وسى كونفەرەنتسيادان كەيىن قىتاي گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى ەلدىڭ بۇكىل اۋماعىندا پايدالى قازبالاردى ىزدەۋ جانە مەتاللوگەنيا بويىنشا كەڭ اۋقىمدى گەولوگيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ ادىستەمەسى تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ, اتاپ ايتقاندا قازاقستاننىڭ ماماندارىمەن كەڭەسە باستايدى.
بىزگە بۇل مالىمەتتەردى جەتكىزگەن اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ باياناۋىلداعى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى گاۋھار بالاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, عالىم ەلىمىزدەگى پايدالى قازبالار, اسىرەسە جەزقازعان مىس كەن ورىندارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى بايانداي كەلىپ, قازاق جەرىنىڭ گەولوگيالىق بايلىعىن الەم عالىمدارىنا تانىستىرادى. وسىلايشا, حالىقارالىق عىلىمي ورتادا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان.
– كونفەرەنتسيادا ق.ساتباەۆتىڭ بايانداماسىنا قىتاي ەلىندەگى عىلىمي ورتا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالادى. ءتىپتى سول ەلدىڭ گەولوگيا ءمينيسترى ارنايى قابىلدايدى. قىتايدىڭ اتاقتى گەولوگتەرىنىڭ ءبىرى كەيىن ءوز ەستەلىگىندە ساتباەۆ تۋرالى: «قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىن تەرەڭ زەرتتەگەن, كەن بايلىقتارىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ كورسەتكەن اسا كورنەكتى عالىم. ونىڭ ەڭبەكتەرى تەك ءبىر ەل ءۇشىن ەمەس, بۇكىل الەمدىك گەولوگيا عىلىمى ءۇشىن ماڭىزدى بولعان ەدى» جازىپ قالدىرىپتى. بۇل پىكىر قانىش ساتباەۆ ەڭبەگىنىڭ حالىقارالىق دەيگەيدە مويىندالعانىن كورسەتسە كەرەك, – دەيدى مۋزەي وكىلى.
ءبىر قىزىعى, عۇلامانىڭ وسى ساپارىندا قىتايلىق پروفەسسور, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ وقىتۋشىسى چجوۋ چاوفان قانىش ساتباەۆتىڭ جەكە اۋدارماشىسى بولادى. قازاق عالىمىنىڭ تەرەڭ بىلىمىنە, جەكە باسىنىڭ تارتىمدىلىعىنا, قاراپايىمدىلىعى مەن زيالىلىعىنا ءتانتى بولعان چجوۋ چاوفان كورنەكتى گەولوگ تۋرالى جىلى ەستەلىكتى جۇرەگىندە جىلدار بويى ساقتاپ كەلگەن.
«سول ءبىر الىس 1958 جىلى ماعان قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ جەكە اۋدارماشىسى بولۋ باقىتى بۇيىردى. ونىمەن ارالاسۋ بارىسىندا مەن ونىڭ گەولوگياداعى جاڭاشىل جۇمىس ستيلىنە قايران قالدىم. ساتباەۆ ءوز ەلىنىڭ گەولوگيالىق زەرتتەلۋىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, بۇل سالادا ۇلىبريتانيا, اقش جانە وزگە دە الدىڭعى قاتارلى كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ عالىمدارىن باسىپ وزدى. قازاقستان مەتاللوگەنياسىن زەرتتەۋدە ول الەمدە كوشباسشى ورىندا بولدى», دەپ جازىپتى قىتايلىق پروفەسسور.
سول ساپاردىڭ ناتيجەسىندە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) گەولوگيا-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتى بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرىلەدى. ولار كەيىن اتالعان وقۋ ورنىن قىتاي تىلىندە ءتامامداپ شىققان. تۇلەكتەردىڭ ءبىرى, كەيىنگى وتاندىق بەدەلدى عالىمداردىڭ ءبىرى, پروفەسسور سەيىت قۇسايىنوۆ 1996 جىلى قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنداعى گەولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي سەميناردا تاعىلىمدامادا بولادى. سول جەردە پروفەسسور چجوۋ چاوفانمەن تانىسقان ەكەن. چ.چاوفان قاناعاڭ تۋرالى كوپتەگەن ەستەلىك ايتىپ, ونىڭ قىتاي گەولوگيا عىلىمىنا تيگىزگەن شاپاعاتىنا جوعارى باعا بەرەدى.
«ونىمەن جۇمىس ىستەۋ ماعان وتە قىزىقتى بولدى. مەن عالىمعا ءجيى سۇراق قوياتىنمىن. ول بارلىعىنا مۇقيات جاۋاپ بەرە وتىرىپ, مەنىڭ وقۋىم, جۇمىسىم, تۇرمىس جاعدايىم تۋرالى سۇرايتىن. عىلىمي كونفەرەنتسيا اياقتالعاننان كەيىن ءبىز ۇلى قىتاي قورعانىنا ەكسكۋرسيا جاسادىق, سودان كەيىن شانحايعا اتتاندىق. جانىمىزدا وزگە دە كەڭەستىك جانە قىتايلىق جولداستار, وننان استام ادام بولدى. جولدا قانىش يمانتاي ۇلى تاماق تالعامايتىن, جاتىن جايعا دا كىنامشىل ەمەس ەدى. ول وتە قاراپايىم, تاكاپپارلىقتان ادا, مىنەزى جۇمساق ءارى بيازى ادام بولدى. ءبىز شانحايدا كوشەگە سەرۋەندەۋگە شىقتىق, قالانىڭ كوپتەگەن كورىكتى جەرىن تاماشالاپ, دۇكەندەرگە باردىق. قىتايداعى ءداستۇر بويىنشا جاستار ۇلكەن كىسىلەردىڭ زاتتارىن تاسۋعا كومەكتەسەدى. مەن ساتباەۆقا ونىڭ چەمودانىن كوتەرىپ ءجۇرۋدى ۇسىندىم. بىراق ول بۇعان: «قازاقستاندا ايەل ادامداردىڭ اۋىر جۇك كوتەرۋى ادەپكە جاتپايدى» دەپ جاۋاپ بەردى. وسىلايشا, ءبىز جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاي وتىرىپ, ەركىن ءارى ىزەتتىلىك جاعدايىندا بولدىق. ول كەزدە ونىڭ جاسى 60-قا جاقىنداپ قالسا دا, دەنساۋلىق جاعدايى جاقسى بولاتىن. ول توزىمدىلىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن تارتىمدىلىعى مەنىڭ بويىمدا ءومىر بويى وشپەس اسەر قالدىردى», دەپ ايتقان ەكەن قىتايلىق عالىم.
ساتباەۆتىڭ عىلىمداعى تۇلعالىق بەينەسىن بىردەن اڭعارعان قىتايلىق وقىمىستىلار سول كونفەرەنتسيادا فارفوردان جاسالعان كارتينانى سىيعا تارتادى. كارتينادا قىتاي تىلىندە يەروگليفتەرمەن:
«اق قارلى تاۋلار – قاشالعان اسىل نەفريتتەي, ورمان مەن اۋىل تىپ-تىنىش ۇيقى قۇشاعىندا.
تاۋ ەتەگىندە جالعىز ءۇي تۇر عوي شەتكەرى, قاراعاي ارالاپ, ءتۇتىنى ۇشتى كوككە ءيىرىلىپ», دەپ جازىلىپتى.
اتالعان كارتينانى عۇلامانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىندا جيەن نەمەرەسى ءاليما جارماعامبەتوۆا باياناۋىلداعى مۋزەيگە تابىستاعان ەكەن. بۇگىندە ول مۇنداعى ەرەكشە جادىگەرلەر قاتارىندا ساقتالىپ تۇر.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى