«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەگەندەي, وتكەلدىڭ جىرىن ايتا-ايتا شەكاراداعى كۇرشىم مەن مارقاكول تۇرعىندارى دا قارتاياتىن بولدى. وبلىس ورتالىعى – وسكەمەن مەن ءوڭىردىڭ بۇكىل قالا-اۋداندارىن جالعايتىن, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن «قىزىل تۋ» وتكەلى اسىرەسە بيىل الا جازداي كۇرشىم وڭىرىنە كەلىپ-كەتۋشى جۇرتتى ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالدى.
كوپىردى كىم سالادى؟
تامىز ايىنىڭ باسىندا وتكەل ارقىلى قاتىنايتىن ەكى پارومنىڭ ءبىرى ىستەن شىعىپ, سونىڭ سالدارىنان پايدا بولعان ۇزىن-سونار كولىك كەزەگى جولاۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ەدى. جالعىز پارومدى كۇتكەن حالىق ءتورت-بەس ساعات ەمەس, ءتىپتى كەش باتقانشا جاعالاۋدا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى.
اۋدان تۇرعىندارىنىڭ بۇل جانايقايىن تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا كوكپەكتى اۋدانىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ ءوزى دە ەستىگەن ەدى. سول كەزدە تۇرعىندار «پاروم ماسەلەسى قاشان تۇبەگەيلى شەشىلەدى؟», «كوپىر قاشان سالىنادى؟» دەپ سۇراقتىڭ استىنا العان-دى.
ءوڭىر باسشىسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلاتىنىن, وتكەلگە بەينەباقىلاۋ قويىلاتىنىن, پاروم جۇمىسىن تىكەلەي ءوزىنىڭ دە باقىلاپ وتىراتىنىن ايتىپ: «ال كوپىرگە كەلسەك, جوبا جاسالىپ جاتىر. ونىڭ قۇنى – 34 ملرد تەڭگە. بۇل ءبىر كۇندە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ دا ءتۇيىنى شەشىلەدى» دەپ اشۋعا مىنگەن تۇرعىنداردى ساباسىنا تۇسىرگەندەي بولىپ ەدى.
وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن وتكەلگە بەينەباقىلاۋ, كۇزەت قويىلعانىمەن ەكىنشى پاروم ءالى ىسكە قوسىلعان جوق. ونىڭ ورنىنا سۋ ايدىنىنا شىققان بارجا, ياعني شاعىن پاروم كەستەنى ساقتاپ قاتىناپ جاتقانىمەن سالماعى جەڭىل بولعاندىقتان جەلدى كۇندەرى جۇرمەيدى ەكەن. ويتكەنى ادام ومىرىنە قاۋىپتى.
ەندى 3 تامىزدان باستاپ جۇمىسىن توقتاتقان ەكىنشى پاروم نەگە جۇرمەي قالدى دەگەنگە كەلسەك. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان ءجۇمادىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇزىلىپ قالعان پاروم 1960 جىلدارى تۇمەن قالاسىندا شىعارىلعان, ياعني ابدەن ەسكىرگەن. «قازىر ونىڭ ەلەكتر قوزعالتقىشىنىڭ بالاماسى ىزدەستىرىلىپ جاتىر. قوزعالتقىش 1961 جىلى جاسالعان. قازىرگى كۇندە ونداي بولشەكتى شىعارمايدى ءارى قوسالقى بولىكتەرىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. تاپسىرىس ەلىمىز بەن رەسەيدىڭ 20-دان استام ءوندىرىس ورىندارىنا بەرىلدى. ولار بۇگىندە مۇنداي قوزعالتقىشتاردىڭ شىعارىلمايتىنىن جەتكىزدى. كۇرشىمدەگى پارومداردى جالعا العان كومپانيا باسقارۋشىسى بىزگە تۇمەن قالاسىنان بالاما قوزعالتقىش تابىلعانىن, كەلەسى اپتا سول جاققا باراتىنىن ايتتى. قازىر وتكەلدەگى جاعداي قالىپتى. تەك جۇما, سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى كەزەك بولۋى مۇمكىن» دەيدى باسقارما باسشىسى.
جىرعا اينالعان وتكەل ماسەلەسى جاقىندا وسكەمەندە وتكەن Nur Otan پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو وتىرىسىندا دا ءسوز بولدى. جيىندا وبلىستىق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە كوممۋنالدىق مەنشىك باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى كۇرشىم وتكەلىندەگى ەكى پارومدى ءۇش جىلعا سەنىمدى باسقارۋعا العان «قۇيعان ايلاعى» كومپانياسىمەن جاسالعان كەلىسىم بۇزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن, قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا ءتيىستى ەسكەرتۋ حات جىبەرىلگەنىن, ەگەر كومپانيا سەنىپ تاپسىرىلعان م ۇلىكتى 30 قازانعا دەيىن قايتارماسا, ءىس سوت ارقىلى شەشىلەتىنىن جەتكىزدى. وسى ماجىلىستە «قۇيعان ايلاعى» كومپانياسىمەن كەلىسىم جاساعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە كوممۋنالدىق مەنشىك باسقارماسى كەلىسىمشارتتا مەكەمەنى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تەتىكتەرىن دۇرىس قاراستىرماعانى دا تىلگە تيەك ەتىلدى. «كاسىپورىندى جاۋاپقا تارتۋعا نەگىز بولارلىق پۋنكتتەر كەلىسىمشارتتا قاراستىرىلماعان. بۇل – ءوز كەمشىلىكتەرىڭ. دەگەنمەن, ماسەلەنى قايتا قاراپ كورۋگە بولادى. سوندىقتان ارنايى كوميسسيا جاساقتايىق. كەلىسىمشارتتى ەگجەي-تەگجەيلى قاراپ شىعۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرامىندا زاڭگەرلەر مىندەتتى تۇردە بولسىن» دەگەن دانيال احمەتوۆ وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان جۇمادىلوۆكە كەڭەستىڭ كەلەسى وتىرىسىنا كۇرشىم وتكەلىنە قاتىستى ناقتى ۇسىنىسپەن كەلۋدى تاپسىردى.
كوپىرگە 30 ميلليارد تەڭگە قارجى قاجەت
وتكەل ماسەلەسى ابدەن قاجىتقان كۇرشىم تۇرعىندارى بۇقتىرما سۋ قويماسى ۇستىنەن كوپىر سالۋ ماسەلەسىن قانشا جىلدان بەرى ۇزدىكسىز كوتەرىپ كەلەدى. كوپىر نە ءۇشىن قاجەت؟ اۋدان تۇرعىندارىنىڭ وي-پىكىرىن جيناقتاي ايتساق, بىرىنشىدەن, كوپىردىڭ جوقتىعىنان, جول قاتىناسىنىڭ قيىندىعىنان كۇرشىم اۋدانىنىڭ قانشاما مىڭ تۇرعىنى جان-جاققا كوشىپ كەتتى. 1997 جىلدان بەرى اۋدان حالقىنىڭ سانى 55 مىڭنان 25 مىڭعا قىسقارعانى سوزىمىزگە دالەل. ەكىنشىدەن, كۇرشىم اۋدانى, ونىڭ ىشىندە تابيعاتى كوركەم مارقاكول ءوڭىرى قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقانى بەلگىلى. كوپىر سالىنسا تۋريستەر سانىنىڭ ارتىپ, اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نىعايا تۇسەتىنى انىق. ۇشىنشىدەن, كوپىردىڭ جوقتىعىنان وسكەمەننەن نەمەسە كۇرشىم جاعىنان پارومعا ۇلگەرەمىز دەپ اسىعىپ قانشاما ادامنىڭ جول اپاتىنا تۇسكەنىن, ولاردىڭ ناقتى سانىن ەشكىم بىلمەيدى. وتكەل ءساۋىر ايىنان قاراشا, جەلتوقسان ايىنا دەيىن جۇمىس ىستەيدى دەسەك, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا تۇرعىندار مۇز ۇستىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر. مۇز استىنا قانشا كولىك كەتكەنىن دە ەسەپتەپ جاتقان جان جوق. تورتىنشىدەن, پاروم ىستەن شىققان نەمەسە مۇز ءالى قاتپاعان اۋىسپالى كەزەڭدەردە تۇرعىندار وبلىس ورتالىعىنا كۇرشىم – ۇلكەن نارىن – زىريان جانە كۇرشىم – زايسان باعىتتارى بويىنشا بارادى, ياعني 500 شاقىرىم جولدى ارتىق جۇرەدى. «وسىنىڭ ءبارى كوپىردىڭ اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. كوپىر سالۋ – كۇرشىم اۋدانىنىڭ 20 مىڭنان استام تۇرعىنىنىڭ تىلەگى, ارمان-اڭسارى. كوپىر بولسا پارومنىڭ دا قاجەتى بولمايدى. كوپىر سالىنسا اۋداننان بۇرىن كوشىپ كەتكەن ازاماتتار دا قايتا ورالۋى مۇمكىن. كوپىر كوپ دۇنيەگە وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىنە, ەلگە ەل قوساتىنىنا, اۋداننىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىنىنە ەش كۇمانىمىز جوق» دەيدى كۇرشىم اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەسمانبەك اقتەكەنوۆ.
ايتا بەرسەك, ماسەلە كوپ. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوپىر سالۋ جايىنداعى سان جىلعى ارماندارىنان وبلىس اكىمدىگى دە جاقسى حاباردار. حاباردار عانا ەمەس, وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ كوپىردىڭ سالىنۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, قانشا رەت شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەزدەستى. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان ءجۇمادىلوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, كوپىردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ەكى جىل بۇرىن ازىرلەنىپتى. جوبانىڭ قۇنى 30 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا. كوپىردى سالاتىن جەر دە انىقتالعان. ەرتىستىڭ ەنى ەڭ تار جەرى قۇيعان اۋىلىنىڭ تۇسىندا ەكەن. ۇزىندىعى – 1 شاقىرىم, 300 مەتر. جوبالىق-سمەتالىق قۇجات دايىن, كوپىر سالاتىن ورىن بەلگىلەنگەن. ەندى نە كەدەرگى؟ ء«بارى اينالىپ كەلگەندە قارجىعا تىرەلىپ تۇر. كوپىر سالۋ بويىنشا مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىگى اياسىندا بىرنەشە ينۆەستور كەلدى. ولار سالعان قارجىلارىن تەز ارادا وسىممەن قايتارعىسى كەلەدى. بىزدە, وبلىس بيۋدجەتىندە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. جوبانىڭ قۇنى 30 ميلليارد دەسەك, ينۆەستورلاردىڭ تالابى بويىنشا ءبىز جىل سايىن 5-6 ميلليارد قارجىنى قايتارۋىمىز كەرەك. بۇل ارينە, وبلىس بيۋدجەتىنە وڭايعا تۇسپەيدى. سوعان بايلانىستى ءالى دە ينۆەستورلار قاراستىرىلىپ جاتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە كوپىردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ جونىندە ۇسىنىس دايىندالدى» دەيدى باسقارما باسشىسى.
ءتۇيىن
اكىمدىك وكىلىنىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز, كوپىردى سالۋعا وبلىستىڭ شاماسى كەلمەيدى. ەندىگى بار ءۇمىت – ۇكىمەتتە. وسى كۇرشىم اۋدانىنىڭ تۋماسى, ارىپتەسىمىز, جۋرناليست نازەركە قايرولدانوۆا الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا: «ەندى بارلىق وبلىس اكىمدىكتەرى استانا مەن تۇركىستانعا ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ» سىي تارتقانداي, شىعىستاعى كوپىر قۇرىلىسىنا دا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ جىبەرسە. وسىنى اۋدان اكىمدەرى مەن وبلىس باسشىلىعى باستاما جاساپ, ۇكىمەتكە ۇندەۋ تاستاسا, مۇنداي جاقسىلىقتى شىعىس حالقى جالعاندا ۇمىتپاس ەدى. كوپىر سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلسە, كۇرشىمنىڭ عانا ەكونوميكالىق حال-احۋالىن كوتەرمەيدى, سونىمەن قاتار زايسان جانە كاتونقاراعاي اۋداندارى دا كوركەيەر ەدى. ءار وبلىستىڭ اكىمدەرى كومەكتەسىپ كوپىر سالىپ, ءبىزدىڭ بالىق پەن بالدان ءدام تاتىپ, مارقاكولگە كەلىپ دەمالىپ كەتسە ءارى ىشكى تۋريزمگە ۇلەس قوسار ەدى» دەپ جازىپ, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن اسار جاساۋعا شاقىرىپ ەدى. كىم بىلەدى؟! بۇل دا قاجەت شىعار. دەسەك تە, كوپىر سالۋ ماسەلەسى ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءوز شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىسى