جازۋ تۋرالى پىكىرتالاس ءالىپبي قابىلداۋ مەن ەملە ەرەجەلەرىن دايىنداۋ كەزىندە ءورشيدى. قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىندا وسىنداي جاعدايلار 1926 جىلى الىپبيگە بايلانىستى ايتىستار تۋعاندا, 1929 جىلى «قازاق جاڭا ەملەسى تۋرالى دەكرەت» قابىلدانعان كەزدە بايقالدى. وسى تۇستا قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. سول قاۋلىدا: «قازاقتىڭ ءتول ءسوزى ءۇشىن دە, شەتتەن كىرگەن سوزدەر ءۇشىن دە ءبىر ىڭعاي ەملە جاساۋ كەرەكتىگى» ايتىلعان (قازاق ءتىلى جونىندەگى زەرتتەۋلەر. – الماتى: قازىعۇرت, 2013, 132-ب.). سول كەزدەگى ءالىپبي مەن ەملە ماسەلەلەرىن كوتەرگەن تارتىستاردا كوڭىلگە قونىمدى, سويلەۋشىلەر تاراپىنان بايىپتى ايتىلعان پىكىرلەر بار, كەيدە سويلەۋشىلەردىڭ ۇسىنىس, دالەلدەرىنىڭ كەلتىرەتىن مىسالدارىمەن قابىسپايتىن كەزدەرى, ماسەلەلەردى جالپى كوتەرۋدەن گورى جەكەلەگەن سوزدەردى قاۋزاپ كەتۋ بايقالادى. بىراق قازىرگە دەيىن شىپ-شىرعاسى بۇزىلماي كەلە جاتقان ەرەجەلەر دە كەزدەسەدى.
سول كەزدەن قالعان مىناداي جولدار بار: «شەتتەن كىرگەن سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس جۇيەسى مەن ءسوز جۇيەسى نەگىزدەرىنە باعىندىرىپ جازام دەپ, ورىنسىز شەت سوزدەردىڭ ءتۇبىرىن بۇزۋعا بولمايدى». سولاي دەي وتىرا, كىسى اتتارىن باستاپ, جەر-سۋ, ەل, حالىق اتتارىن, سونداي-اق جەكەلەگەن سوزدەردى دە بۇزىپ جازادى, ءتۇبىر ساقتالمايدى: مىسالى, «بىتەۋ بۋىندا ورىسشا «ۆ», ءسىڭىپ كەتكەن ەسكى سوزدەن باسقا جەردە, ىلعي «پ» ارقىلى جازىلادى دەگەن ەرەجە بەرەدى دە, مىسالعا: قۇۋلاقوپ, سەرگەيىپ», سونداي-اق ۋشاكىپ, ت.ب. سوزدەردى كەلتىرەدى. شەتتەن ەنگەن سوزدەر تۋرالى تاعى دا: «ولار شاپشاڭ قاتتانىپ, جازۋ ۇيرەنۋگە, قالىقتىڭ جالپى ساۋاتى اشىلۋىنا قيىندىق كەلتىرەتىن بولماسىن. بۇل ءۇشىن شەتتەن كىرگەن سوزدەردىڭ ارپاعىراپاسى قازاق ءتىلىنىڭ زاڭىنا قايشى كەلمەۋى شارت», – دەيدى (اتالعان ەڭبەك, 140-ب.). بۇل پىكىردەن ورفوگرافيا ماسەلەسىندە شەتتىلدىك ءسوزدىڭ جازىلۋىندا گرامماتيكالىق جاقتان تۇلعالانۋى مەن تۇرلەنۋىنە دە باسىمدىق بەرىلگەنى بايقالادى. ءبىر نارسە انىق, شەتتەن ەنگەن سوزدەردىڭ ەملەسىنە ءدال بۇگىنگىدەي بارىنشا كوڭىل بولىنگەن: يا-مەن اياقتالاتىن سوزدەردىڭ سوڭىن «ە»-مەن جازۋ, اكتسيا – اكسە, يندۋستريا – ۇندىستىرە, لوگيا-عا اياقتالعاندارىن جاعىراپى, پوتىعىراپى, ىستەنعىراپى, تۇرىكىلوعى, كوندۋكتور - قاندوقتىر, سەپاراتىر, ت.ب. سمەتا – ىسمەت, پابىرىك, اپتەك تۇرىندە جازۋ. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىنگى ۇسىنىلىپ وتىرعان ەملە ەرەجەسىندە شەتتىلدىك سوزدەردى سىندىرۋ كيريل نەگىزدى ءالىپبي ءۇشىن جاسالعان ەرەجەدەن الدەقايدا ىلگەرىلەدى. وسى ەرەجەدەگى ىيتىنشەك, ەتىستىكتىڭ ىرايى (143-ب.), تىيىن – تىيىنعا (تيىنگە ەمەس) سوزدەرىنىڭ جازىلۋى ىي-مەن كەلەتىن سوزدەردىڭ ايتىلىمعا سايكەس جازىلعانىن بايقاتادى (سوندا, 144-ب.). قىي, سىي, تىي سياقتى بۋىنداردىڭ قۇرامىنداعى ىي-دىڭ جازىلۋى نورمالانعانى كورىنىپ تۇر, بىراق سول كەزدەگى زيالىلاردى باسقا ماسەلە الاڭداتقان, ول ۇ-نىڭ, ياعني ەرىندىك دىبىستاردىڭ 2,3-بۋىنعا وتپەۋى, بولماسا, سوڭعى بۋىندارعا شىعۋىن بولدىرتپاۋ ماسەلەسى: وقىيتىن (وقىيتۇن ەمەس), كورەتىن (كورەتۇن ەمەس). ەسكەرتۋلەر بىلاي دەپ بەرىلگەن: 1. «تىن» جۇرناعى ەستىلۋىنشە «تىن» بولىپ جازىلادى: 2. «ۇۋ», ء«ۇۋ» جۇرناعى ەستىلۋىنشە جۋان سوزدە «ۇۋ», جىڭىشكە سوزدە ء«ۇۋ» بولىپ جازىلادى. مىسال: وقۋ (وقىۋ ەمەس), جازۋ (جازىۋ ەمەس) ت.ب. جانە ءبىر ەرەكشەلەپ ايتىلۋعا ءتيىس ماسەلە ەرىن ۇندەستىگىنە قاتىستى ورىن العان: ءۇشىن ء(ۇشۇن ەمەس), قۇرىپ (قۇرۇپ ەمەس), كۇرەك (كۇروك ەمەس), قۇۋىس (قۋۇس ەمەس).
ال 1940 جىلى قازاقتىڭ ءالفاۆيتى مەن ورفوگرافياسىن جاساۋدا مىناداي ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلگەن: دالەلسىز پىكىر ايتىلمايدى, ياعني ءاربىر ءسوز, پىكىر مىسالمەن دايەكتەلەدى; مىسالدار ناقتى ىزدەنىستەر نەگىزىندە, زەرتتەۋلەرگە سىلتەمەلەر كەلتىرىلە وتىرىپ بەرىلەدى. اسىرەسە ديالەكتىلىك سوزدىكتەر جاقسى پايدالانىلعان, ياعني تاريحي سوزدەردىڭ بايىرعى ءتۇبىرى انىقتالىپ, ونداعى دىبىستىق وزگەرىستەردىڭ ەۆوليۋتسياسى كورسەتىلىپ, سوعان وراي جازۋداعى ەرەكشەلىكتەردىڭ پايدا بولۋىن دالەلدەۋدە كوپ كومەگى تيگەن; قازىرگى كەزدە داۋلى بولىپ وتىرعان مي, سي سياقتى سوزدەردىڭ ىي بۋىنىمەن جازىلۋىن نورماعا اينالدىرعان; ايتىلۋ بارىسىندا دىبىستار الماسۋىنىڭ تاريحي, فونەتيكالىق سەبەپتەرى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن; قاتاڭ, بوساڭ نورمالار تۋرالى العاش رەت دالەلدى پىكىرلەر ايتىلعان; دىبىستاردىڭ فونەما بولۋىنا, ماعىنا ايىرۋشىلىق قىزمەتكە جەگىلۋىنە بايلانىستى دايەكتى پىكىرلەر كەلتىرىلگەن; قازاقتىڭ دىبىستارىنا ارنايى تاڭبا الىنعان ت.ب. وسى نورمانى تۇزۋدەگى س.امانجولوۆ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.
بۇل ايتىلعاندار – جازۋ تاريحىنىڭ ءبىر ۇزىكتەرى عانا. ءبىر كەزدەردە جازۋعا بايلانىستى تۋىنداعان قيىندىقتاردىڭ قالاي شەشىلگەنىن جازۋ تاريحىنا قاراي وتىرىپ از دا بولسا باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇزىكتەر. ال قازىرگى كەزدە وسى تاريحي كەزەڭدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايلاردى, قوعامنىڭ ساپالىق وزگەرىسى مەن الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك جاعدايىن نازاردا ۇستاپ, بۇگىنگى ەملە ەرەجەلەرىن ءتۇزۋ مىندەت. ءبىر نارسە انىق, ول – ەملە ەرەجەلەرى وقۋ مەن وقىتۋدا قيىندىق تۋدىرماۋى ءتيىس, ءموبيلدى زاماننىڭ اعىمىن دۇرىس ءتۇيسىنۋ كەرەك, ياعني ءسوز تۇرقىن قوسارلى دىبىستار ارقىلى ۇزارتىپ جىبەرۋدەن ابايلاۋ. ەگەر ۇزارتار بولساق, كىرمە ءسوز بەن ءتول سوزدەر قۇرامىن دا ۇزارتۋ كەرەك بولا ما, الدە كىرمە سوزدەر وزگەرىسسىز قالا ما, قوسار دىبىستارعا قاتىستى ەكى ءتۇرلى (تولتىلدىك جانە كىرمە سوزدەرگە بايلانىستى) ەرەجە ءتۇزۋ كەرەك پە ت.ب. ەكىنشىدەن, قازىرگى قولدانىستاعى ەملەمەن تاربيەلەنگەن جاستاردى (بولاشاعىمىز), ورتا (الەۋەتى ءالى جوعارى) جانە ۇلكەن بۋىننىڭ مۇددەلەرى قايتكەندە ەسكەرىلەدى ت.ب. ەملە ەرەجەلەرىندە ءتىلدىڭ گرامماتيكالىق (مورفولوگيالىق, سينتاكسيستىك) ۇدەرىستەر تۋدىرىپ جاتقان وزگەرىستەرى نازارسىز قالماۋى ءتيىس. ياعني تۇبىردەن باستاپ, سوزدەردىڭ بىرىگۋى, بولەك جازىلۋى, دەفيستەردىڭ فۋنكتسياسى, گيبريد سوزدەردىڭ, تىركەستەردىڭ اتاۋلانۋى ت.ب. – ءبارى دە قامتىلۋى كەرەك. ءتول سوزدەر ءتىلدىڭ ءتىنى, ولاردى جازۋدا توڭكەرىس جاسالمايتىنىن دا ۇعىنۋ كەرەك, ويتكەنى ول ءتىلدىڭ كونسەرۆاتيۆتى سالاسى – گرامماتيكاسىمەن تىعىز بايلانىستى. ايتىلىمعا باعىندىرۋدى بىرجاقتى تۇسىنۋگە جول بەرمەۋ. ياعني ءتۇبىردىڭ (نەگىزىنەن ءبىر جانە ەكى بۋىندى, ءۇش بۋىندىلار مەن ءتورت بۋىندىلار ولارعا قاراعاندا از) ايتىلۋى مەن جازىلۋى (ۇۋ, ءۇۋ, ىي, ءىي-گە بايلانىستى پىكىرتالاستار ورىن العان) جانە ءتۇبىر مەن قوسىمشا توعىسىنداعى, ءسوز بەن ءسوزدىڭ تىركەسىمى كەزىندەگى ىقپالداردان تۋىندايتىن ايتىلۋ ەرەكشەلىكتەرى (بۇل ەرەكشەلىكتەردى ءتۇبىر ارقىلى رەتتەۋگە بولادى).
قازاق ادەبي ءتىلىن تەك كوركەمسوز شەبەرلەرى عانا ەمەس, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتىڭ وكىلدەرى جاسايتىندىقتان, ادەبي ءتىلدىڭ ءارالۋان الەۋمەتتىك تەگى بارىن, وركەنيەتپەن تامىرلاسىپ جاتقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان بۇگىنگى وركەنيەتتى زامانداعى ادەبي ءتىلدىڭ تاعدىرى مادەني جاقتان سالماقتىلىعىمەن, سوزدىك قورىنىڭ بايلىعىمەن, ادەۋمەتتىك بازاسىنىڭ كۇشتىلىگىمەن, ساياسي كۇشتەردىڭ ءتىل تاعدىرىنا ارالاسۋىمەن شەشىلەدى.
قازىرگى ادەبي تىلىمىزدە جازۋ مەن قالىپتاسقان جازبا ءداستۇر, بازالىق ۇلگىلەر بار. ەندەشە ونىڭ ءبارىن سىندىرۋ, بۇزۋ قانشالىقتى ورىندى؟ ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جازۋ مەن ايتىلىم, ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا ەكى بولەك سالا ەكەنىن كوزى قاراقتى ادام تۇسىنەدى. ايتىلىم مەن جازىلىمدى بىردەي ەتۋ, ولاردى تەڭ قۇقىقتا ۇستاۋدىڭ ءوزى عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس پا؟ بىزدىڭشە, جازۋدىڭ كۇن سايىن ارتىپ بارا جاتقان قىزمەتىن ەسكەرىپ, جازۋدىڭ قولايلىلىعىن الدىڭعى ورىنعا شىعارۋ دۇرىس بولار ەدى. ەكىنشىدەن, وتكەن تاريحي كەزەڭدەرگە قاراعاندا جازۋ تۋرالى تۇسىنىك كەڭىگەن. جازۋ تۇرلەرى تۋرالى كوپ اقپاراتتاردان حاباردار بۇگىنگى قاۋىمعا جازىلۋى قيىن سوزدەردىڭ سوزدىگىن شىعارۋ ارقىلى دا ءبىراز ەملە ماسەلەسىن رەتتەۋگە بولاتىنىن ەسكە سالۋ ارتىق بولماس. ال ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردىڭ ءجيى شىعارىلۋى مەن ونداعى جازۋ نورمالارىنىڭ وزگەرۋىن ء(تىل زاڭدىلىقتارى نەگىزىندە بولسا دا!) اۋىر قابىلدايتىن جازارماندار قالىپقا كەلگەن جازۋدى, جەكەلەگەن سوزدەردى تاڭبالاۋدى ءجيى وزگەرتۋدى قۇپتامايدى, تۇراقتىلىقتى تالاپ ەتەدى. جازۋدىڭ مارتەبەسى ءتىل تاعدىرىنىڭ جازۋعا تەلۋلىگىنەن, نورمالاۋشىلىعىنان (ويتكەنى اۋىزشا ءسوز ۇنەمى وزگەرىستە بولادى, بۇل جاعدايدا نورما تۇراقتىلىعى تۋرالى ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق) كورىنەدى. قازاق جازۋى شەشۋشى كەزەڭدى باسىنان كەشىرىپ وتىرعانىن, قاي باعىتقا بولسىن اسىرا سىلتەۋ بولماۋىن ويلاعان دا ارتىق بولماس.
باعدان مومىنوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى