ستالين ءولدى... بۇل ءبىزدىڭ سانامىزدى سانسىراتقان قازا ەدى. قالايشا, بۇكىل الەمدى اۋزىنا قاراتقان قۇدىرەت يەسى, ادامزاتتى باقىتقا كەنەلتكەن, كۇن سونگەنشە سونبەيتىن, قۇدايداي ماڭگى كوسەمنىڭ انشەيىن, ءجاي پەندە سياقتى اۋرۋدان ءولىپ قالۋى؟! اقىلعا سىيمايدى. ءبىز قايعىدان قان جۇتتىق...
قانشا عۇمىر كەشسەم دە وسى كوكتەم ەسىمنەن شىعار ەمەس. ءالى كۇنگە راحمات تۋى كوتەرىلىپ, قار استىنان شىققان شىڭعىستاۋدىڭ كاۋسار لەبى جانىڭدى سەرگىتىپ, بۋسانعان جەردىڭ بويىڭا قۋات بەرەتىن سالقىن ءيسى, سان ءتۇرلى دىبىستان قۇرالعان ۋ-شۋى – ءبارى كۇنى كەشەگىدەي كوكىرەگىمدە ساقتالىپ قالىپتى. كۇن كوزى ەرتە ك ۇلىمدەپ, اقپان ايىنىڭ اياعىندا-اق ساي-سالا سۋعا تولىپ, ناۋرىز تۋىسىمەن جەر قارايىپ, قىلتيا باستاعان كوك ءشوپ مال-جاندى جادىراتىپ-اق جىبەردى.
سونداي مامىراجاي كۇندەردىڭ بىرىندە كلاسىمىزعا ەكى كوزى بۇلاۋداي بولعان مۇعاليمامىز كەلىپ كىردى. ءبىز ءۇرپيىسىپ قالدىق. جەر-دۇنيە جارقىراپ تۇرعان وسىنداي شاقتا بۇل بەيباققا نە بولدى ەكەن؟ اۋىلدى جەردە ءسوز جاتا ما, سەمەيدەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن ءوڭدى كەلىنشەك وقي الماي قالعان وسپادار كۇيەۋىن مەنسىنبەي, ءجيى-ءجيى تاياق جەپ جۇرەتىنىن ەستۋشى ەدىك, سونداي جاعداي ما دەپ, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, تىم-تىرىس وتىرمىز. سالدەن سوڭ مۇعاليما قوبىراعان شاشىن تۇزەپ, وكسىگىن باسقان سوڭ:
– بالالار, – دەدى قايعىلى جۇزبەن داۋسى دىرىلدەپ, – ۇلى كوسەم ستالين جولداس قاتتى ناۋقاستانىپ قالىپتى.
بۇدان الدەقايدا اۋىر جامانشىلىقتى كۇتكەن ءبىز «ە,ە, سول-اق پا, كىم اۋىرمايدى؟!» دەگەندەي بۇقيىپ وقىتۋشىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتىن كوزىمىزدىڭ استىمەن باقىلاپ وتىرعانبىز, كلاستا جاس مۇعاليماعا قاتتى ەلىكتەيتىن ەكى قىز بار ەدى, سولار داۋىس شىعارىپ, سىڭسىپ قويا بەردى. ۇلدار جاعدايدى سوندا عانا ءتۇيسىنىپ, قايعىلى پىشىنمەن قاباعىمىزدى كىرجيتىپ, باسىمىزدى سالبىراتقان بولدىق.
– ۇلى كوسەم اۋىرىپ, قينالىپ جاتقاندا قالاي ۇيالماي ساباق وقيمىز. بۇگىن بوسسىڭدار, – دەدى مۇعاليما جاسقا تۇنشىعىپ.
– ۋلاپ-شۋلاماي ۇيلەرىڭە قايتىپ, اتا-انالارىڭا جاعدايدى ايتىڭدار.
ءبىز مۇعالىم سوزىنەن اينىپ قالا ما دەپ تەز-تەز جينالا باستادىق.
– ءاي, كوشەدە ويناۋشى بولماڭدار! – دەگەن بۇيرىق ەستىلدى ارتىمىزدان.
ۇيگە كەلسەم ءبارى ۇركىپ, ۇرەيلەنىپ وتىر. اتام كۇرسىنە بەرەدى.
– اپىراي, جان-جاعىمىزدى جاۋ تورىپ تۇرعاندا باسشىمىزدىڭ اۋىرىپ قالعانى قيىن بولدى-اۋ, – دەيدى ول. – ەل ءۇشىن ازامات امان بولسا ەكەن!
اتام بۇگىن نامازىن ادەتتەگىدەن ۇزاق وقىدى. ول بىتكەن سوڭ دۇعا قايىرىپ, سوعىستا شەيىت بولعانداردى ەسىنە الدى. ەڭ سوڭىندا ستالينگە اماندىق تىلەپ, بەتىن سيپادى.
– اتا, ءسىزدىڭ باتاڭىز ستالين بابامىزعا جۇرمەيدى, – دەدىم اقىرىن عانا. – ويتكەنى ول – كاپىر, قۇدايعا سەنبەيدى.
– ءتايت! – دەدى اتام. – جوقتان وزگەنى قوقسىتپاي! ول دا قۇدايدىڭ پەندەسى. اجال الدىندا ءبارىمىز دە بىردەيمىز...
ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى اپتاسى ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ, ساباق ءجوندى جۇرمەدى. كۇن سايىن مەكتەپكە جينالعانىمىزبەن مۇعالىمدەرىمىز ساباق وقىتۋدىڭ ورنىنا ءستاليننىڭ ۇلىلىعىن ايتىپ, ارا-اراسىندا كوز جاستارىن توگىپ-توگىپ الادى.
ءبىز بوس جۇرگەندىكتەن مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا ويناعىمىز-اق كەلەدى, بىراق ۇستازدارىمىز قاتال باقىلاپ, ءتىپتى كۇلۋگە دە تىيىم سالدى. تەك قايعىرىپ, قارا جامىلىپ ءجۇرۋ كەرەك.
– ستالين ءالى ءتىرى عوي, – دەدى بىردە تەنتەك كەنجەش. – جاماندىق شاقىرىپ, نەگە جىلاي بەرەمىز؟
مۇعاليمانىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتتى. ونىڭ الەم-تاپىراق بولعان ءجۇزىن كورىپ ءبارىمىز جىم بولدىق. بۇلاي ويلاۋعا دا بولمايدى ەكەن.
ءبىر اپتا بويعى وسىنداي كوڭىلسىز كۇي جالىقتىرا باستادى. مۇعاليما سونى سەزسە كەرەك, كەشە وزگەشە جول تاپتى. «ەرتەڭ ۇلى كوسەم تۋرالى جامبىل بابامىزدىڭ جىرلارىنان ۇزىندىلەر جاتتاپ كەلىڭدەر. باعا قويامىن».
ساباق وتپەسە دە قوڭىراۋ سوعىلىپ, كلاسقا جينالدىق.
– بۇگىن ۇلى كوسەمگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى جامبىل جىرلارى ارقىلى بىلدىرەيىك. كانە, كىم باستايدى؟ تالاسا-تارماسا كلاستاعى وقۋشىلار تەگىس قول كوتەردى.
– وتە جاقسى, وتە جاقسى. كەڭەستىڭ سانالى وقۋشىلارى وسىلاي بولسا كەرەك.
مۇعاليما كلاستى تۇتاس شولىپ, ارقايسىمىزعا سۇزىلە قارادى. وزىنە ەلىكتەگىش ەكى قىز كوزگە تۇسكىسى كەلىپ, قولدارىن ورشەلەنە كوتەرەدى. كوسەم اۋىرعاننان بەرى جىلاۋدان الدارىنا جان سالماعان ەكەۋىن وقۋلارى ورتاشا بولسا دا مۇعاليما جان تارتىپ, ەرەكشە جاقىن تۇتاتىن.
– كانە, سەن ايتا عوي, – دەدى ورازگۇل دەگەن بىلشىق بەت سارى قىزعا. ول ورنىنان لىپ ەتىپ تۇرىپ, تاقپاقتاي جونەلدى. كۇنسىزدەرگە كۇن بولعان جەر جۇزىنە نۇر بولعان اقىلدىڭ كەنى دانىشپان; ەزىلگەنگە قول بەرگەن كەمتارلارعا جول بەرگەن زاماننىڭ ەرى ارىستان...
– ءوي, بۇل ولەڭ لەنين تۋرالى عوي, – دەدى تەنتەك كەنجەش ورنىنان ايقاي سالىپ. – وتكەن كۇزدە عانا جاتتادىڭ ەمەس پە؟
ورشەلەنگەن ورازگۇلدىڭ ەكپىنى سۋ سەپكەندەي باسىلدى.
– ەشتەڭە ەتپەيدى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ شاقتا لەنين بابامىزدى ەسكە العان دا ءجون. ول – ستالين جولداستىڭ ۇستازى.
– بىراق بۇگىن اۋىرىپ, قينالىپ جاتقان ستالين كوسەمنىڭ تىلەۋىن تىلەۋىمىز كەرەك قوي, – دەدى تەنتەك كەنجەش رايىنان قايتپاي.
– كانە, ولاي بولسا ءوزىڭ ايتىپ جىبەرشى؟ كەنجەش توسىلعان جوق. جامبىلدىڭ «ستالين» اتتى جىرىن قيسسا وقىعانداي ناقىشىنا كەلتىرىپ تولعادى. جازىق ماڭداي, جارقىن ءجۇز, تۋدى ول ادام باعىنا. قىران كەۋدە, كەڭ توپشى ايبىنى كۇشتى جاۋىنا. ونىڭ اتى ستالين تۇلعا بولعان تاڭىما...
– ءستاليننىڭ ماڭدايى جازىق ەمەس, تار عوي, – دەپ تۇكپىردە وتىراتىن ساناقباي كۇڭك ەتە ءتۇستى.
– نە دەيسىڭ؟ قايسىڭ سويلەپ وتىرعان؟ – دەپ مۇعاليما زىلدەندى. ەشكىم ۇندەمەدى. كەنجەش جىردى جالعاپ اكەتتى. ەل دوستىعىن ۇستاعان دانىشپانىم ستالين!.. الپىس جاستى جاساۋمەن اسقارلاعان ستالين! جاسىمەن بىرگە قايراتى اسپانداعان ستالين! ەشبىر جاۋدان, قامالدان جاسقانباعان ستالين!..
كەنجەشتىڭ داۋسى ەكپىندەپ, ەكى بەتى الابۇرتىپ, كوزى جايناپ تۇر. ولەڭنىڭ قۇدىرەتىنە ەلتىگەن بالالار ءستاليننىڭ اۋىرىپ جاتقانىن ۇمىتىپ, جۇزدەرى جادىراپ, ەمىن-ەركىن كۇلە باستادى.
مۇعاليما وقۋشىلارىنا ريزا كوڭىلمەن:
– ادامزاتتىڭ باعى ءۇشىن كوسەمىمىز ناۋقاسىنان جازىلادى. ول ماڭگى جاسايدى, – دەدى نىق سەنىممەن.
وسى كەزدە سىرتتان شۋ ەستىلدى. كوپ ادامنىڭ دابىرىنا ەلەڭدەي باستادىق. «نە بولدى ەكەن؟».
كوپ ۇزاماي كلاسىمىزدىڭ ەسىگى سارت ەتىپ اشىلىپ, ار جاعىنان ءوڭى قاشىپ, ەكى كوزى بۇلاۋداي بولعان باستاۋىش كلاستىڭ مۇعاليماسى كورىندى.
– نەعىپ, قامالىپ وتىرسىڭدار؟! ۇلى كوسەم قايتىس بولدى عوي! – دەدى ول.
مەكتەپتىڭ اۋلاسى وقۋشىلارعا تولىپ كەتتى. ەرەسەك بالالار بىزدەي ەمەس, قاباقتارىن ءتۇيىپ الىپتى. ايەل مۇعالىمدەر ءبىر جەرگە جينالىپ, بەتتەرىن ورامالدارىمەن بۇركەپ, ءۇنسىز جىلايدى. سوعىستا ءبىر اياعىنان ايرىلىپ, قوس بالداقپەن جۇرەتىن فيزيكا مۇعالىمى قايعىدان تەڭسەلىپ, بالداعىنا اسىلىپ تۇر. ونىڭ جانىندا ۇنەمى اراق ءىشىپ قىزۋ جۇرەتىن ساندىباەۆ دەگەن مەكتەپتىڭ شارۋاشىلىعىن باسقارۋشى بەتى مىج-مىج بولىپ فيزيكا مۇعالىمىنە الدەنەنى سىبىرلادى. ول تەڭسەلگەنىن كىلت توقتاتىپ, باس شۇلعىدى. كوزىندە ءبىر تامشى جاس جوق ەكەن. كوپ ۇزاماي ەكەۋى جىلىستاپ مەكتەپتىڭ سىرت جاعىنا قاراي شىعىپ كەتتى. گانس ەكەۋمىز باسپاعىپ, «نە ىستەر ەكەن؟» دەپ قاراساق, شارۋاشىلىق باستىعى (زاۆحوز) قابىرعانىڭ قۋىسىنان ءبىر جارتىلىقتى سۋىرىپ الىپ: «ستالين ءۇشىن!» دەپ اۋزىنان قىلقىلداتا جۇتتى. قالعان جارتىسىن مۇعالىمگە بەرىپ:
– قان توككەن ادامسىڭ عوي, كۇيىگىڭدى باسادى, تۇگەل ءىشىپ ال, – دەدى. ەكەۋى شارۋالارىن تەز ءبىتىرىپ, توپقا قايتىپ ورالدى. اۋلادا ميتينگ ءوتىپ جاتىر. جىلتىر باس, تولىق دەنەلى مەكتەپ ديرەكتورى ءستاليننىڭ قاسيەتتەرىن ۇزاق بايانداپ, ارا-اراسىندا كوز جاسىنا تۇنشىعىپ, تۇرىپ قالادى. سول كەزدە ديرەكتورمەن قاتار تۇرعان شارۋاشىلىق باستىعى مەن فيزيكا مۇعالىمى, قىزىپ قالسا كەرەك, وكىرە جىلاپ, ماڭايىن ازان-قازان قىلدى...
بيىك باعان باسىنداعى قارا تاباقشادا تىنىم جوق. ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ قارالى اۋەن ويناۋدا. كوبىنە سويلەپ تۇرعان ماسكەۋ. ارا-اراسىندا الماتىدان قارالى ميتينگىدە سويلەگەندەردىڭ ءسوزىن بەرۋدە. ونداي جيىن قاراۋىلدا دا ءوتتى. سولاردىڭ اراسىندا ءوز شارۋاسىمەن اۋدانعا كەلگەن قۇندىزدىنىڭ تۇيەشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى تاۋكەن اقساقال دا باستىقتاردىڭ قولقالاۋىمەن ءسوز سويلەدى. بۇل جولى جىلاپ تۇرىپ, جاقسى ايتتى. رايكومداعىلار قاتتى دايىنداسا كەرەك. ال وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن وعان التىن جۇلدىزىن اكەلىپ اۋىلدىڭ كلۋبىندا تابىستاعان كەزدە ۇلكەن شاتاق شىققان. سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءبىر توپ نوكەرىمەن كەلىپ تاۋكەڭنىڭ كەۋدەسىنە التىن جۇلدىزدى ءوز قولىمەن تاققان سوڭ تۇيەشىگە ءسوز بەرىلەدى. اۋدان باسشىلارى حات تانىمايتىن تاۋكەڭنىڭ سويلەر ءسوزىن ۇيرەتىپ, كىمگە العىس ايتۋدى تاپتىشتەپ تۇسىندىرگەن. بىراق ءسوزىن دۇرىس باستاپ, ەندى راحمەت ايتار كەزدە تۇيەشىنى قارا باستى.
– جولداستار! – دەدى ول قاتتى داۋىستاپ: – راحمەت!.. – دەدى تۇتىعىپ. كوسەمنىڭ اتى ەسىنە تۇسسەشى. تاعى دا: – جولداستار... – دەدى كوزى جىپىلىقتاپ. ءبىر جاق شەكەسىندەگى جۇدىرىقتاي ۇراسى قىپ-قىزىل بولىپ, ءتىپتى ءىسىنىپ كەتىپتى. – راحمەت! – دەدى ءۇشىنشى رەت داۋسى پىشاققا تۇسكەن مالشا قىرىلداپ. جۇرت شۋلاپ كەتتى. ارت جاقتان بىرەۋ:
– ماركسكە مە؟ – دەدى باسەڭ داۋىسپەن سىبىرلاپ.
– جوق! ول ەمەس!
– ەندەشە لەنينگە مە؟ – دەدى ەكىنشى ادام.
– جوق, وعان دا ەمەس, – دەدى تۇيەشى قولىن سەرمەپ. شاراسىزدىقتان كوزى شاتىناپ, بەيشارا كۇيگە تۇسكەن.
– ەندى كىمگە راحمەت ايتاسىڭ؟
– الگى, شەگىر كوز, قارا مۇرتتى كوسەم بار ەمەس پە؟
– ە, ستالين جولداس پا؟
– ءيا, ءيا. ماعان جۇلدىز بەرگەنى ءۇشىن سوعان راحمەت.
جۇرتتىڭ كوزى اتىزداي بولىپ, ءۇنسىز قالىپتى.
بۇل ءبىر قيىن كەز ەدى. سوعىس بىتكەن سوڭ ەل ىشىنەن «حالىق جاۋلارىن» اۋلاپ, بايلاپ-ماتاپ جاتقان. سونىڭ الدىندا عانا وسى اۋىلدىڭ ءبىر شوپانى پوشتادان اۋىلكەڭەس زورلىقپەن جازدىرعان ءبىر بۋما گازەتتەرىن جيىپ الىپ ۇيىنە قايتاردا ساپتاما ەتىگىنىڭ قونىشىنا سۇعا سالسا كەرەك, گازەتتەگى ستالين جولداستىڭ باسى اتقا مىنگەندە بۇتىنىڭ اراسىنان كورىنىپ تۇرىپتى. وسىنداي ساياسي سوقىرلىعى ءۇشىن بەيشارا شوپان سوتتالىپ كەتتى. ال مىناۋ, ءتىپتى شەتىن وقيعا.
وبلىس باسشىسى ورنىنان جالما-جان تۇرىپ تۇيەشىنىڭ ۇلى كوسەمنىڭ اتىن ۇمىتقانىنا قاتتى رەنجىپ, زەكىپ تاستادى. كولحوزشىنىڭ ساياسي ناداندىعى ءۇشىن اۋدان باسشىسى دا سىباعاسىن الدى. ءسوز وزىنە دە تيەتىنىن سەزسە كەرەك, حاتشى ارتىن جايداقتاپ ۇلى كوسەمنىڭ ەرلىكتەرىن تەرمەلەپ ۇزاق سويلەدى. قۇداي وڭداپ, ءىس ناسىرعا شاپپاي بەيبىت اياقتالدى...
ازالى مۋزىكا, مىنە, نەشە كۇن بويى تولاسسىز كۇڭىرەنەدى. ماسكەۋ مەن الماتى جارىسقا تۇسكەندەي, ادامنىڭ ازا بويىن قازا قىلاتىن جوقتاۋلار مەن اۋەندەردى بەرۋدە. جولبارىس ساۋىرلى قارت شىڭعىس مىڭداعان جىلعى تاريحىندا ءدال وسىنداي قاسىرەتتى كۇيگە بولەنبەسە كەرەك, ابدەن مەزى بولىپ, اپتانىڭ اياعىنا قاراي كۇن جەلدەتىپ, داۋىلداتا باستادى.
وسى ءبىر سۇمدىق اۋەندەر مەنىڭ قۇلاعىمنان كوپ جىلدار بويى ىزىڭداپ كەتپەي ءجۇردى. تەك بەرتىندە عانا كىمنىڭ مۋزىكاسى ەكەنىن ءبىلدىم. بەتحوۆەن... سونىڭ رەكۆيەمى... قاسىرەتتى سوناتاسى... ازالى مارشى... «اجال ەسىك قاعىپ تۇر» دەپ ءوزى ءجيى ايتاتىن بەسىنشى سيمفونياسىنان ءۇزىندى ەكەن. الىپ ەلدىڭ ەڭسەسىن ەزىپ, قارا تۇمانداي تۇمشالاعان ءبىر ءداۋىر وسى جانازا كۇيىمەن اياقتالسا جارار ەدى. ءبىز, بالالار, ونى قايدان تۇسىنەيىك, ستالين ولگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە مەكتەپتەن جىراق قاراۋىل وزەنىنىڭ قۇرعاپ قالعان ارناسىنداعى ويپاڭدا دوپ ويناي باستادىق. وقۋدان قولىمىز بوساپ, ەركىندىكتە جۇرگەنىمىزگە ءمازبىز. ءبىر ەسكى قۇلاقشىندى تاۋىپ الىپ, ىشىنە شۇبەرەك تولتىرىپ فۋتبول دوبىن, ال سيىردىڭ تۇلەگەن ءجۇنىنىڭ ىشىنە دومالاق اعاش تىعىپ قول دوبىن جاسادىق. قۇلاقشىن-دوپتى توز-توزى شىققانشا تەپكىلەپ, فۋتبولعا ايىزىمىز قانعان سوڭ, ءوزىمىز «ماتكى» دەپ اتايتىن ويىنعا ەندى كىرىسىپ جاتىر ەدىك, جانىمىزدان ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر اتتى ادام كىلت بۇرىلدى.
– ءاي, تۇيسىكسىز بوقمۇرىندار! ۇلى كوسەم بولسا و دۇنيەلىك بولدى. ال سەندەر قايعىرۋدىڭ ورنىنا شۋىلداپ دوپ قۋىپ جۇرسىڭدەر. قۇلاقتارىڭدى كەسىپ الايىن با وسى, – دەدى ايبات شەگىپ. سودان سوڭ داۋسىن باسەڭدەتىپ: – مىنا قىلىقتارىڭمەن اكە-شەشەلەرىڭە, مۇعالىمدەرگە زياندارىڭ تيەدى, بىرەۋلەر كورمەي تۇرعاندا تاراڭدار! اتتى كىسى ءوز جونىمەن كەتىسىمەن ءبىز ونى كەلەمەجدەپ, كەيبىر ۇستازدارىمىزدىڭ ستالين ولگەن كۇنگى ەرەپەيسىز قىلىقتارىنا ۇقساپ, وتىرىك جىلاعان بولدىق. تەنتەك كەنجەش, ءتىپتى سايقىمازاقتانىپ «اباي» رومانىنداعى وسپانعا ۇقساپ «وي, باۋىرىم, ستالين, توپىراعىڭ تورقا بولسىن» دەپ داۋىس ايتىپ, مەنى قۇشاقتاي الدى. ءماز-مەيرام كۇلكىمەن كەش باتقانشا تارقامادىق.
ستالين ءولدى... قارا تاباقشالاردىڭ ءۇنى ءوشىپ, قاراۋىل جۇرتى مۇلگىگەن تىنىشتىققا كومىلگەن ءتارىزدى. ۇيگە كەلسەم ءبارى ورنىندا, قارا قازانداعى سۇيىق بيداي كوجەمىز بۇلك-بۇلك قايناپ جاتىر. اتام مەن اپام بۇيىعىپ, وزدەرىنىڭ بۇكىل ءومىرىنىڭ كۋاسى بولعان, بەتىن سۇيەكپەن ورنەكتەگەن, باسى مەن اياعى قايقى اعاش توسەكتىڭ جانىندا وتىر. زامانىنىڭ نەبىر الاساپىران داۋىلىن باستان كەشكەن قاريا تاعى قانداي زۇلماتقا تاپ بولامىز دەپ قامىعا ما, كۇرسىنە بەرەدى. كەنجە اعام جازۋشى, ءبىلىمدى ادام عوي, زاماننىڭ بەت الىسىن تۇسىنسە دە ىشتەي قىستىعىپ, ەشكىمگە ءتىس جارمايدى. اندا-ساندا اق قاعازعا ءۇڭىلىپ, الدەنەلەر جازادى دا, ونى ىلە-شالا ورتەپ جىبەرەدى. كەش باتىسىمەن شالقاسىنان جاتىپ, دومبىراسىن كەۋدەسىنە قويىپ, اسا مۇڭدى, بىتپەيتىن ءبىر سارىندى شەرتە بەرەدى. كەزىندە, ەل ۇركىن بولعان اشارشىلىق جىلدارى, قۇندىزدىنىڭ تۋماسى ماقاجان اقىن شەرتكەن كۇي ەكەن. ول ءوزى شىعارعان با, الدە ەسكىدەن قالعان با, ەشكىم بىلمەيدى. وسى كۇيدى شەرتكەن سايىن: «اياگوز بەن قۇندىزدىنىڭ اراسىندا اشتىقتان قىرىلعان ادامداردىڭ سۇيەگى اقجەم بولىپ شاشىلىپ جاتقانىن بالا كەزدە كورگەنى, كەيدە ءوزىنىڭ العى شەپتە جارالانىپ, ولىكتەردىڭ اراسىندا شالاجانسار كۇيدە ءومىر ءۇشىن ارپالىسقانى ەلەستەيتىنىن» كەنجە اعام ايتىپ قالاتىن. بۇل كۇي ءبارىمىزدى جابىرقاتىپ جىبەردى.
– ءاي, كامەن, – دەدى اتام ءدۇر سىلكىنگەندەي وقىس دىبىستاپ. – ءجا, بولدى! حالقىمىز امان بولسىن! ەلدىڭ, ۇرپاقتىڭ, مىنا توپتى بالا-شاعانىڭ قامىن ويلا!
ءبارىمىز اتاما قاراپ تىم-تىرىس بولدىق. كەنجە اعا باسىن كوتەرىپ, تىكتەلىپ وتىردى.
– ءبارى دە وتەدى, – دەدى اتام ءسوزىن جالعاپ. – «تياناق جوق, تۇرلاۋ جوق, كەلدى-كەتتى, قايتا اينالماس, بۇرىلماس بۇلدىر زامان» دەگەن جوق پا اباي جارىقتىق. بۇل دا سونىڭ كەرى...
ستالين ءولدى... بىراق دۇنيە ءوز قالپىنان وزگەرگەن جوق... شىڭعىستىڭ ءىشى كوكوراي شالعىنعا بولەندى. ونىڭ بالاق تاۋلارىنا كوكتەمدە ەرتە شىققان راۋاعاشتى تەرۋ ءۇشىن دەمالىس كۇندەرى بەلەسەبەتكە مىنگەسىپ بارىپ قايتتىق. قاراۋىل توبەنىڭ باۋىرى دا ءيسى بۇرقىراپ جاڭعىرىپ, جاسىل تۇسكە بويالعان. ەرتە كوكتەمدە تۋعان تولدەرىمەن قارىمى نەداۋىر كوبەيگەن قوي-ەشكىسىن اتام سول جەرگە اپارىپ باعادى. ءبىز ونىڭ نەمەرەلەرى ساباقتان كەلگەن سوڭ, تۇسكى ءشايىن اپارىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ, جانىندا ءبىراز ويناپ قايتامىز. اتام توبەنىڭ ءبىر قويتاسىنىڭ ۇستىندە مالداسىن قۇرىپ الىپ جان-جاقتاعى تاۋلاردىڭ تاريحىن اڭگىمەلەيدى.
– انە, انا تۇرعان ۇشكىل بيىك – حان تاۋى. ءبىر زاماندا ءۇيسىن مايقى باستاعان اتاقتى ون ءبىر بي شىڭعىستى اق كيىزگە وتىرعىزىپ, سول تاۋدىڭ توبەسىنە كوتەرىپ, قازاقتىڭ ۇلى حانى دەپ جاريالاعان. مىنا تۇرعان وردانىڭ باۋىرىنا تۋىن تىگىپ ەكى جىل قىستاپتى. ىرگەسىن جالپاق تاستارمەن شەگەندەگەن شىڭعىسحان ورداسىنىڭ جۇرتى ءالى جاتىر. مىنا ءبىز وتىرعان توبەدەن كۇزەتشىلەرى قاراۋىل قاراسا كەرەك. جەر اتتارى سول زاماننان قالىپتى. جارىق دۇنيەنىڭ جارتىسىنا بيلىك جۇرگىزگەن سول قاھاننىڭ دا داۋرەنى بىتكەن كورىنەدى. ءبىر اللادان باسقا بۇل ومىردە وزگەرمەيتىن نە بار؟
اناۋ, حان تاۋىنىڭ سول جاعىندا قاراكوك تۇسكە بويالىپ كەرەگەدەي كەرىلىپ جاتقان – تۇيەوركەش. جارىقتىق اباي سول تاۋدىڭ باۋىرىندا, قاراۋىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا وتىرعان سۇيىندىك اۋىلىندا تۇڭعىش رەت توعجاندى كورەدى. ونىڭ جاستىق شاعىنىڭ, قۋانىشتى, باقىتتى كۇندەرىنىڭ كۋاسى سول تۇيەوركەش قوي.
اتام ءار كۇنى, ءبىز كەلگەن سايىن جاڭا اڭگىمە باستاپ, قاراۋىلدى قورشاعان كوگىلدىر تاۋلاردى, كەڭ قونىس, جالپاق ولكەلەردى كوز الدىڭدا ءتىرىلتىپ, وسى جەرلەردە تىرشىلىك ەتكەن ادامداردىڭ عۇمىرىن ءوزى ىشىندە جۇرگەندەي باياندايدى. ءبىز ول كىسىنىڭ ەرتەگىدەي قىزىق اڭگىمەلەرىن تىڭداۋعا اسىعاتىنبىز...
قاراۋىلدىڭ ۇشار باسىندا ءتورت بۇرىشتى ساندىقشا قارا جارتاس بار. سول جەرگە اتامنىڭ ايتۋىمەن ءبارىمىز تاس وبا قالادىق. الىستان قاراساق سول وبا وسى ءوڭىردى كۇزەتىپ, ماڭايىنا كوز ءسۇزىپ تۇرعان الىپ باتىرعا ۇقسايدى. اتام ۇنەمى سونىڭ كولەڭكەسىن سايالاپ وتىراتىندىقتان ەكەۋى كىرىگىپ كەتەتىن. قازىر اتام جوق, بىراق ونىڭ رۋحى مۇك باسقان شاقپاق تاستاردا ءالى بار. جانىنا بارساق ەلى مەن جەرىنىڭ تاريحىن شەرتە جونەلەتىن سياقتى...
سۇلتان ورازالى,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى