– اتالعان جيىننىڭ سول كەزدەگى ماڭىزى مەن تۇتاس تۇركى جۇرتىنا اسەرى قالاي بولدى؟
نادير مامەدلي:
– بۇل سەزد تاريحي وقيعا بولۋمەن قاتار, ۇزدىكسىز ۇدەرىستىڭ باستاماسى بولدى. ونىڭ ىقپالى قابىلدانعان شەشىمدەردە عانا ەمەس, جاۋاپسىز قالعان سۇراقتاردا دا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. وسى سۇراقتارمەن بىرگە دامىعان تۇركولوگيالىق وي وتكەنىنەن قاشپاي, بولاشاعىن قايتا قۇرۋدى ۇيرەندى. سەزدەن كەيىنگى ۋاقىت جاي عانا جىلداردىڭ تىزبەگى ەمەس, تۇركولوگيانى تەرەڭ ۇعىنۋدىڭ ۇزاق جولى بولدى. وسى كەزەڭدە تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەردە جاڭا تۇجىرىمدامالار قالىپتاسىپ, ازەربايجان بىرتىندەپ, وسى عىلىمي باعىتتىڭ بەدەلدى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلا باستادى. الايدا بۇل دامۋدى تەك عىلىمي جەتىستىك رەتىندە عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني جانە رۋحاني بىرلىگىن تانۋعا ۇمتىلىس رەتىندە دە قاراستىرۋ قاجەت. بۇل سەزد باستاعان ۇدەرىس بولشەكتەنگەن, جىراقتانعان تاريحي جادتى قايتا بىرىكتىرۋگە جاسالعان تالپىنىس ەدى.
بۇل جولدىڭ كۇردەلى تۇسى – قول جەتكەن عىلىمي تابىستاردىڭ اۋىر تاريحي قاسىرەتپەن قاتار ءجۇرۋى. «تۇركولوگيا – اتىلعان عالىمداردىڭ عىلىمى» دەگەن تىركەس العاشىندا مەتافورا سەكىلدى كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە حح عاسىر تراگەدياسىنىڭ قىسقا ءارى قاتال ءتۇيىنى. بۇل وي بەكەر تۋىنداعان جوق: 1926 جىلعى سەزگە قاتىسقان دەلەگاتتاردىڭ كەيىنگى اششى تاعدىرلارى ونى تولىق دالەلدەدى. I بۇكىلوداقتىق تۇركولوگتەر سەزى تەك تۇركى حالىقتارى ءۇشىن عانا ماڭىزدى وقيعا بولىپ قالعان جوق. ول اكادەميالىق پىكىرتالاس شەڭبەرىنەن شىعىپ, عىلىمي ناتيجەلەرىمەن قاتار جالپىادامزاتتىق, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىمەن, اقتالماعان ۇمىتتەرىمەن, كۇيرەگەن تاعدىرلارىمەن دە تاريحتا قالدى. سىرتتاي رەسمي عىلىمي الاڭ رەتىندە كورىنگەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ قاتىسۋشىلارى ساياسي كۇدىك پەن يدەولوگيالىق قۋعىن-سۇرگىن نىسانىنا اينالدى.
30-جىلدارداعى توتاليتارلىق كەڭەستىك ورتا عىلىمدى ەڭ الدىمەن يدەولوگيالىق ادالدىق تۇرعىسىنان باعالاپ, جەتىستىكتى الەۋەتتى قاۋىپ رەتىندە قابىلدادى. وسى كونتەكستە سەزگە بەلسەنە قاتىسقان كوپتەگەن تۇركولوگ پەن قوعام قايراتكەرلەرى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىق, پانتۇركيزم, پانيسلاميزم, يدەولوگيالىق ديۆەرسيا, انتيكەڭەستىك قىزمەت, شەتەل بارلاۋىمەن بايلانىس سەكىلدى نەگىزسىز, بىراق ساياسي تۇرعىدان قاتال ايىپتاۋعا ۇشىرادى. رەپرەسسيالىق مەحانيزم ءۇشىن باستى ولشەم ايىپتاۋلاردىڭ لوگيكاسى ەمەس, ولاردىڭ يدەولوگيالىق ماقساتقا ساي بولۋى ەدى. ناتيجەسىندە, عىلىمي وي سوت حاتتامالارىندا قىلمىسقا, ال تەوريالىق پىكىرتالاس مەملەكەتكە تونگەن قاۋىپكە اينالدى. بۇل ۇدەرىس جەكەلەگەن ادامداردىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, تۇركولوگيانىڭ دامۋىن دا قاتتى تۇرالاتىپ كەتتى. عىلىمي مەكتەپتەر كۇيرەدى, ساباقتاستىق ءۇزىلدى, ءبىلىمنىڭ بەرىلۋى تەجەلدى. الايدا سوعان قاراماستان تۇركولوگيانى تولىق تۇنشىقتىرۋ مۇمكىن بولمادى, فيزيكالىق تۇرعىدا جويىلعان عالىمداردىڭ يدەيالارى, ادىستەرى مەن كۇن تارتىبىنە قويعان ماسەلەلەرى ۋاقىت وتە الدەقايدا ومىرشەڭ بولىپ شىقتى.
عىلىم توتاليتارلىق زورلىق-زومبىلىقتان جوعارى تۇرىپ, ءوز بولاشاعىن ساقتاي الدى. وسى ماعىنادا «تۇركولوگيا – اتىلعان عالىمداردىڭ عىلىمى» تىركەسى تەك قاسىرەتتىڭ ءرامىزى ەمەس, عىلىمنىڭ قارسى تۇرا الۋ الەۋەتىنىڭ دە كورسەتكىشى بولدى. بۇل – ءوز ءومىرىنىڭ قۇنى ارقىلى تۇركولوگيانى ساقتاپ قالعان عالىمداردىڭ رۋحاني مۇراسى ەكەنىن ەسكە سالادى. تۇركولوگيا تاريحى – وسى رۋحاني مۇرانىڭ قانداي اۋىر سىناقتاردان وتكەنىنىڭ, سوعان قاراماستان قالاي امان قالعانىنىڭ جادى. عىلىمي ءارى زياتكەرلىك الەۋەتكە يە تۇركولوگيا ءوز وكىلدەرىنىڭ ارقاسىندا توتاليتارلىق كەڭەستىك قوعامنىڭ جۇيەلى قىسىمى مەن شەكتەۋلەرىنە توتەپ بەرىپ, عىلىمي ءداستۇرىن ساقتاپ قالدى جانە ورنىقتى تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمدار قالىپتاستىردى.
– ورتاق مامىلە ارقىلى جاڭا الىپبيگە كوشۋ سول زاماننىڭ تالابى بولعانى دا راس. سول ارقىلى ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, ءبىلىم مەن عىلىمدى جاڭعىرتۋ, تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى مادەني-ينتەللەكتۋالدىق بايلانىستى كۇشەيتۋ ءھام تۇركى الەمىن حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىككە جاقىنداتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە بولدى ما؟
باحروم يرزاەۆ:
– بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن باكۋ قالاسىندا ءى بۇكىلوداقتىق تۇركولوگتەر قۇرىلتايىندا لاتىن الىپپەسىنە كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. شىن مانىندە, ءالىپبيدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى كاۆكاز مۇسىلماندارى, تۇركيا جانە تاتار زيالىلارى اراسىندا الداقايدا بۇرىن كوتەرىلگەن بولسا دا, تۇركىستاندا بۇل ماسەلە كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن عانا ناقتى كۇن تارتىبىنە شىقتى. 1918 جىلى تاشكەنتتە, 1923 جىلى بۇحارادا, 1924 جىلى حورەزمدە وتكەن ەملە كونفەرەنتسيالارىندا لاتىن جازۋىنىڭ قولايلىلىعى تۋرالى جەكەلەنگەن پىكىرلەر ايتىلعانىمەن, نەگىزگى نازار اراب ءالىپبيىن جەڭىلدەتۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەلەرىنە اۋدارىلعان ەدى. 1922 جىلى تاشكەنتتەگى «بەҳبۋدي» كلۋبىنىڭ عيماراتىندا پروفەسسور پاليۆانوۆ جانە نەمات حاكيمنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەملە ماسەلەسىندەگى ۇلكەن تالقىلاۋدا مۋناۆۆار قوري ابدۋراشيدحانوۆ ەملە رەفورماسىندا اسىعىستىققا جول بەرمەۋگە شاقىرىپ, الدىمەن ءتىلدىڭ بارلىق زاڭدىلىعىن جان-جاقتى ءارى تولىق ۇيرەنۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇگىن ەۋروپا عالىمدارى شىعىستىڭ رۋحاني مۇراسىن, كىتاپتارىن پايدالانۋ جانە زەرتتەۋ ماقساتىندا بۇكىل ءومىرىن ارناپ جاتقان ءبىر كەزەڭدە ءبىز ءوز قولىمىزبەن, ءوز بالالارىمىزدى, ءوز قازىنامىزدان ايىرۋعا تىرىسامىز. اكەلەر جازۋىن بالالار, بالالار جازۋىن اكەلەر تۇسىنبەيتىن بولاشاعى ايقىن ەمەس الىپبيلەرگە قارسى شىعادى. 1922 جىلى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار اۋماعىندا العاشقى بولىپ ازەربايجان لاتىن ەملەسىنە اۋىسىپ, 1923 جىلى لاتىن ءالىپبيى مەملەكەتتىك ءالىپبيى رەتىندە جاريالاندى. 1924 جىلى 18 اقپاندا ماسكەۋدە وتكەن تاتار, باشقۇرت اعارتۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇرىلتايىندا وليمجون يبراحيموۆ اراب جازۋىنان باس تارتۋ جانە بارلىق تۇركى حالىقتارىنا ورتاق لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 1926 جىلدىڭ باسىنان باستاپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاتاڭ تالابىمەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ي.وحۋنبوبوەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بەدەلدى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ءتىلشى-عالىمدار مەن مامانداردان قۇرالعان 44 ادامدىق «جاڭا ءالىپبي كوميتەتى» قۇرىلدى. ءدال وسى 1926 جىلعى باكۋ قۇرىلتايىنان سوڭ اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ, بۇل ساياسي شارا ۇلت زيالىلارى ءۇشىن تەك جاڭا ءالىپبيى ماسەلەسى عانا ەمەس, حالىقتى ساۋاتسىزدىقتان قۇتقارۋ جولىنداعى ولاردىڭ ارمانىن ءارى تۇركى ەلدەرى اراسىندا عىلىمي جانە مادەني بايلانىستاردى ورناتۋ مەن دامىتۋعا مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداندى. بۇگىندە قايتادان وزەكتى بولىپ وتىرعان ءبىرتۇتاس ءالىپبي جاساۋ ىسىندە ولاردىڭ ۇسىنىستارى, تاجىريبەلەرى مەن يدەيالارى ءالى دە اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.
– تۇركولوگيا تۋرالى ويلار وي ۋاقىتشا تۇنشىقتىرىلعانىمەن, تولىق جويىلعان جوق. اتالعان سەزگە قاتىسقان تۇلعالى عالىمداردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟
نۋردين ۋسەەۆ:
– باكۋدە وتكەن I بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيالىق قۇرىلتايعا قىرعىزستان اتىنان قاسىم تىنىستانوۆ پەن بازارقۇل دانياروۆ قاتىستى. قۇرىلتايىنا قىرعىزستان اتىنان قاتىسۋ ماسەلەسى قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ حالىق اعارتۋ بولىمىنە قاراستى عىلىمي كوميسسيانىڭ 1925 جىلعى ءبىر وتىرىسىندا قارالعان. وسى وتىرىستىڭ №26 حاتتاماسىندا ق.تىنىستانوۆتىڭ قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى تۋرالى بايانداما جاساعانى, قۇرىلتايعا ق.تىنىستانوۆ, ب.دانياروۆ جانە ي.اراباەۆتى جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانى جازىلعان. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ي.اراباەۆ قۇرىلتايعا قاتىسپاعان. 1926 جىلى قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ حالىق اعارتۋ بولىمىنە قاراستى عىلىمي كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولۋمەن قاتار, «ەركين-توو» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان ق.تىنىستانوۆ قۇرىلتايعا ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى مەن پرەزيديۋمنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ, قىرعىز ءتىلىنىڭ لاتىن نەگىزىندەگى ءالىپبيى تۋرالى بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە جاڭا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قۇرىلتايدىڭ قىزمەتى مەن قورىتىندىلارى تۋرالى «باكۋدەگى تۇركولوگيالىق قۇرىلتاي جانە ونىڭ ماڭىزى» اتتى ماقالا جازىپ, ونى 1926 جىلعى 8 ساۋىردە جارىق كورگەن «ەركين-توو» گازەتىندە جاريالادى.
1926 جىلى ورتالىق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا قىزمەت ەتكەن ب.دانياروۆ قۇرىلتايعا قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ حالىق اعارتۋ ءبولىمى اتىنان قاتىستى. بەلگىلى بولعانداي, I بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيالىق قۇرىلتايدىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى — تۇركى تىلدەرى ءۇشىن لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن جاڭا جازۋدى قابىلداۋ بولدى. قۇرىلتايدا تۇركى تىلدەرى ءۇشىن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپبيدىڭ قابىلدانۋى قىرعىزستاندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتى. بۇل تۋرالى ق.تىنىستانوۆ بىلاي دەپ جازدى:
«قابىلدانعان جاڭا قىرعىز ءالىپبيى دە كوزدەگەن ماقساتىنا تولىق جەتە المادى, سەبەبى 1926 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە فرۋنزە قالاسىندا وتكەن قىرعىز مادەني-اعارتۋ جانە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەڭەسىندە كسرو-داعى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ الىپبيلەرىمەن قىرعىز ءالىپبيىن ۋنيفيكاتسيالاۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. 1926 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باكۋ قالاسىندا جاڭا تۇركى الىپبيلەرىن ۋنيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنان كەيىن بىرىزدەندىرىلگەن ءالىپبيدى ەنگىزۋ تۋرالى قايتادان ءتۇسىندىرۋ شارالارى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ, كادرلاردى قايتا دايارلاۋ باستالدى…» ق.تىنىستانوۆ 1938 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا كسرو جوعارعى اسكەري سوتىنىڭ جابىق كوشپەلى سەسسياسىندا 1921 جىلدان باستاپ ۇلتشىل «الاش-وردا» ۇيىمىنا, كەيىن بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل, ديۆەرسيالىق-زيانكەستىك سيپاتتاعى «سوتسيال-تۋران» پارتياسىنىڭ جەتەكشى توبىنا قاتىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم جەدەل ورىندالىپ, 7 قاراشا كۇنى اتىلدى. ب.دانياروۆ تا ساياسي ايىپتارمەن تۇتقىندالىپ, 1942 جىلى رەسەيدىڭ سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى ساياسي تۇتقىندار تۇرمەسىندە قايتىس بولدى.
– وسى قۇرىلتايعا قازاق ەلىنەن قاتىسقان دەلەگاتتاردىڭ ۇستانىمى قانداي ەدى؟
ەرمۇحامەت مارالبەك:
– باكۋ قۇرىلتايىنا ەلىمىز اتىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, ءنازىر تورەقۇلوۆ, ءبىلال سۇلەەۆ, ازيز بايسەيدۋلين قاتىستى. قۇرىلتايدا عىلىمي تەرمينولوگيا قالىپتاستىرۋعا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىس ايتىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ورتاق تەرمينولوگيالىق بازا قۇرۋ, ءار رەسپۋبليكادا تەرمينولوگيالىق كوميسسيا قۇرۋ, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق عىلىمي تەرميندەر سوزدىگىن جاساۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر باستاماسى كوتەرىلدى. قۇرىلتايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ نەگىزگى بايانداماسىنىڭ ءبىرى تەرمينولوگيا تاقىرىبىندا بولدى. عالىم بايانداماسىندا ەكى تاقىرىپقا باسا نازار اۋداردى: ونىڭ ءبىرى – تەرمينولوگيانى قالاي حالىق تىلىنە جاقىنداتۋ; ەكىنشىسى – تەرمينجاسامدا ۇستاناتىن قاعيداتتار. قازاق تەرمينولوگياسى تۋرالى ۇستانىمدارى مەن تۇجىرىمدارىن ا.بايتۇرسىن ۇلى 1911 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىپ, قازاق, تاتار باسىلىمدارىندا ايتىپ كەلە جاتقاندىقتان بولسا كەرەك, قۇرىلتاي دەلەگاتتارىنا ءوزىنىڭ بۇل تاقىرىپتاعى ۇستانىمدارىنىڭ تانىس ەكەنىن العا تارتا كەلىپ, بۇعان توقتالماي, جوعارىداعى اتالعان ەكى ماسەلە بويىنشا تۇجىرىمدارىنا نازار اۋدارۋلارىن سۇرايدى.
قۇرىلتايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى ءتىلتانۋشى عالىمدار لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە تۇبەگەيلى قارسى بولىپ, قازاق ءتىلى مەن جازۋىنىڭ بۇگىنگە دەيىن جەتكەن جەتىستىگىن, قورعاۋ جولىندا كۇرەستى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تەك ساياسي استارى بار ماسەلە عانا ەمەس, ونىڭ تىلتانىمدىق تا نەگىزى بار ەدى. سوندىقتان دا ءنازىر تورەقۇلوۆ, تەلجان شونان ۇلى باستاعان بەدەلدى قازاق زيالىلارى مۇنى قولدادى. ون عاسىردان استام ۋاقىت تۇركى حالىقتارى قولدانىپ كەلە جاتقان, داۋىستى دىبىستار جازىلمايتىن جانە شارتتىلىعى كوپ اراب جازۋ جۇيەسى تۇركى تىلدەرىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس كەلمەدى, اسىرەسە زاماننىڭ دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس تەحنيكا مەن ادامدار اراسىنداعى تىلدىك كوممۋنيكاتسيانىڭ سۇرانىسىن وتەي المادى. سوندىقتان تۇركى عالىمدارى بۇل قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولىن ءالىپبي اۋىستىرۋ دەپ ءتۇسىندى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اراب جازۋىنداعى بۇل تۇيتكىلدەردى اۋەلدەن-اق بايقاپ, 1912 جىلدان باستاپ قازاق جازۋىن جاڭا باعىتقا, ۇلتتىق ارناعا بۇردى. سوندىقتان دا قازاق ءالىپبيىن اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى بولمادى. بۇل قادام, كەرىسىنشە, ۇلتتىق جازۋمەن ساۋاتتانىپ كەلە جاتقان قازاق قوعامىن جاپپاي ساۋاتسىزدىققا دۋشار ەتىپ, ۇزاق مەرزىمدىك تاۋەلسىزدىك كۇرەسى جولىندا قازاق حالقىن وياتۋ ماقساتىمەن جۇرگىزگەن ساياسي-رۋحاني اعارتۋ قوزعالىسىنىڭ جەمىسىن جوعالتۋمەن بىردەي ەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزدەگەنى حالىقتى جاپپاي ساۋاتسىزداندىرۋ ارقىلى كوزى اشىلىپ, ويانىپ كەلە جاتقان تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنا بالتا شاۋىپ, تامىرى تەرەڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جاس ۇرپاق جادىنان ۇمىتتىرۋ, كەڭەس يدەولوگياسىنا ادال جاڭا بۋىن تاربيەلەۋ ەدى. مۇنى تۇركى زيالىلارىنىڭ ەشبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنداي تەرەڭ تۇسىنە المادى. اراب جازۋ جۇيەسىنىڭ قيىندىعى تۋدىرعان تاريحي قاجەتتىلىكتى وتارشىل بيلىك ءوز ماقساتتارىنا پايدالانىپ كەتتى. ناتيجەسىندە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانىپ, لاتىنگرافيكالى ورتاق تۇركى ءالىپبيى قابىلداندى. دەگەنمەن قازىرگى لاتىنگرافيكالى جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋ – بۇدان مۇلدە بولەك قۇبىلىس: نىسانا ءبىر بولعانىمەن, وعان اپاراتىن جولدىڭ باستاۋى ەكى بولەك.
وزگە رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ قاتتى قارسىلىعىنا ۇشىراعاندىقتان, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاقستاندا كەشەۋىلدەپ جۇزەگە استى. تۇركولوگيالىق قۇرىلتايدان كەيىن ەلىمىزدە لاتىن ءالىپبيىن جاقتاۋشىلار مەن ارابگرافيكالى قازاق ءالىپبيىن جاقتاۋشىلار اراسىندا ايتىس-تارتىس باستالدى. 1926–1928 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن بۇل كەزەڭدە ءالى دە «بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى» قولدانىستا بولىپ, مەرزىمدى باسىلىمدار مەن كىتاپتار جارىق كورىپ جاتتى. 1927 جىلى ماۋسىمنىڭ 3–7 كۇندەرى باكۋدە «بۇتىنرەسەيلىك جاڭا الىپبيشىلەر كىندىك كوميتەتىنىڭ جينالىسى» ءوتىپ, جاڭا پريزيديۋم سايلاندى. كوميتەت توراعاسى بولىپ ازەربايجاندىق سامەت اعامالى ۇلى سايلاندى. مۇشەلىككە قازاقستاننان ءتورت ادام: تورەقۇل ۇلى, كولباشار ۇلى, اسپانديار ۇلى, ديمانشتەين سايلاندى. كوپ وتپەي قىزىلوردادا «ورتالىق جاڭا ءالىپبي كوميتەتى» قۇرىلدى. كوميتەتتىڭ توراعاسى وراز جاندوسوۆ, حاتشىسى تەلجان شونان ۇلى بولىپ تاعايىندالدى. كوميتەت لاتىنگرافيكالى جاڭا قازاق ءالىپبيىن دايىنداۋ, ناسيحاتتاۋ جانە كوشىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى.
1928 جىلى 3 ساۋىردە قازاقستان وقۋ كوميسسارياتىنىڭ القاسى (كەڭەسى) مەن قازاقستان كىندىك ءالىپبي كوميتەتى لاتىنگرافيكالى جاڭا قازاق ءالىپبي جوباسىن بەكىتەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قازاق جاڭا ءالىپبي كىندىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى وراز جاندوس ۇلى, حاتشىسى تەلجان شونان ۇلىنىڭ اتىمەن «تۇپكىلىكتى بەكىتىلگەن قازاق جاڭا ءالىپبيى» اتتى اڭداتپا ماقالا ارقىلى جاريالاندى: ماقالادا ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ ەندى وزگەرمەيتىنى, باسقا جوبالار قابىلدانبايتىنىن ەسكەرتىپ, وسى نۇسقامەن ءتۇرلى كىتاپ شىعارىلىپ, كوپشىلىك تەگىس قابىلداۋى مىندەتتەلدى. بۇل جوبا باس ءارپى جوق, دايەكشى جۇيەلى بايتۇرسىن ۇلى ەملەسىمەن جازىلاتىن جاڭا ءالىپبي ەدى.
1928–1929 جىلدارى «بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى» قولدانىستان شىعارىلىپ, كوپشىلىك تەگىس قابىلداۋى مىندەتتەلدى. بۇل جوبا باس ءارپى جوق, دايەكشى جۇيەلى بايتۇرسىن ۇلى ەملەسىمەن جازىلاتىن جاڭا ءالىپبي ەدى. ءى بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيالىق قۇرىلتايدى تۇركى حالىقتارى تاريحىندا عىلىمي جانە ساياسي سالماعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان وتە زور اۋقىمداعى قۇرىلتاي دەۋگە بولادى.
ءتۇيىن. قورىتا ايتقاندا, 1926 جىلعى باكۋدە وتكەن تۇڭعىش تۇركولوگتەر قۇرىلتايى – سانامىزدا ماڭگى ساقتالعان ەستەلىك. ول – حالىقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان يدەيالار تىزبەگى. ءبىر عاسىر بۇرىن باستالعان ءۇن بۇگىن قايتا ەستىلىپ وتىر. تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءتىلى, ورتاق جادتى ساقتاۋعا ۇمتىلىسى ءالى دە وزەكتى. بۇل تاريحي جيىن – عىلىمنىڭ, وي ەركىندىگىنىڭ جانە رۋحاني بىرلىكتىڭ ءرامىزى. ۋاقىت قانشا وتسە دە ونىڭ ءمانى كەمىمەيدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
