سەرپىن بەرەتىن جوبالار
استانادا وتكەن «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋ» (ەكسج) ۇلتتىق جوباسى اياسىنداعى ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان سەمينار ەلدەگى ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ مەن وتاندىق ءوندىرىستىڭ الەۋەتىن ۇشتاستىرۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
سەمينار بارىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى, ءوندىرىس ورىندارى مەن تەحنيكالىق وپەراتورلار ءبىر ۇستەل باسىنا جينالىپ, جەرگىلىكتەندىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن تالقىلادى.
نەگىزگى سۇراق بىرەۋ: ەل ىشىندە وندىرىلەتىن ءونىمدى ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق جوبالارعا قالاي كوبىرەك ەنگىزۋگە بولادى؟
ەكسج ۇلتتىق جوباسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ وكىلى, سەنات دەپۋتاتى جانبولات جورگەنباەۆ بۇل جوبانى تەك ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ رەتىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ونەركاسىپتىك ساياساتقا جاڭا سەرپىن بەرەتىن كەزەڭ.
«ەكسج ۇلتتىق جوباسى سۋمەن جابدىقتاۋدى, جىلۋمەن قامتۋدى, سۋ بۇرۋدى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جەلىلەرىنە سالىناتىن ءىرى ينۆەستيتسيالاردى عانا كوزدەمەيدى. بۇل – ۇزاق جىلدان بەرى العاش رەت ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋدى وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋمەن ۇشتاستىرۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك. جوبا اياسىندا سالىناتىن نەمەسە جاڭعىرتىلاتىن ءاربىر جەلى, ءاربىر سورعى ستانساسى, ءاربىر قازاندىق وتاندىق زاۋىتتارعا تاپسىرىس, وڭىرلەردەگى جاڭا جۇمىس ورىندارى, ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق بولۋعا ءتيىس», دەدى ول.
بۇل پىكىردىڭ استارىندا ماڭىزدى ەكونوميكالىق ەسەپ جاتىر. ەگەر ەلدەگى ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردا قۇبىر, سورعى, ارماتۋرا, كابەل, ترانسفورماتور, ەسەپتەۋ قۇرالدارى سەكىلدى نەگىزگى جابدىقتار يمپورتپەن جابىلا بەرسە, وندا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولىگى سىرتقى نارىققا كەتەدى. ال جەرگىلىكتەندىرۋ ارتسا, وندىرىستىك مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ىشكى ەكونوميكادا قالادى.
سونىمەن بىرگە جانبولات جورگەنباەۆ ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋ تاريف ساياساتى جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقپەن قاتار ءجۇرۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. «جەلىلەردى جاڭعىرتۋ, ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋ, تاريفتىك ادىستەمەنى جاڭارتۋ جۇمىسى حالىق ءۇشىن تاريفتەردىڭ كۇرت وسۋىنە جول بەرمەي جۇرگىزىلۋى اسا ماڭىزدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق – الەۋمەتتىك تۇرعىدان سەزىمتال سالا. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى كەز كەلگەن شەشىم جان-جاقتى سارالانىپ قابىلدانۋعا ءتيىس», دەدى سەناتور.
بۇل ماسەلە وتە ماڭىزدى. سەبەبى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ شىعىندارى ءتۇپتىڭ تۇبىندە كوممۋنالدىق تاريفتەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ – ينۆەستيتسيا مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق اراسىنداعى ەڭ كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
نورماتيۆتىك رەتتەۋ مەن تەحنيكالىق تالاپتار توڭىرەگىندەگى قايشىلىقتار دا جوق ەمەس. سالا وكىلى بەكبول ەگىزباەۆ سۋ ەسەپتەگىشتەرگە قويىلاتىن جاڭا تەحنيكالىق تالاپتارعا بايلانىستى تۋىنداعان تاۋەكەلدەرگە توقتالدى. ونىڭ سوزىنشە, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ №77 بۇيرىعى سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارىنا قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا بايلانىس ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى مىندەتتەگەن.
«بۇل تالاپتار تەحنولوگيالىق تۇرعىدان شەكتەۋلى ورتا قالىپتاستىرىپ, نارىقتاعى باسەكەنى تارىلتۋى مۇمكىن. بەلگىلى ءبىر بايلانىس ستاندارتتارىنا تاۋەلدىلىك جەتكىزۋشىلەر شەڭبەرىن قىسقارتىپ, كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ وسۋىنە اسەر ەتۋ قاۋپىن ارتتىرادى», دەدى ول.
ساراپشى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى رەتىندە قاۋىپسىزدىككە نازار اۋداردى. ونىڭ پىكىرىنشە, قاشىقتان باسقارىلاتىن كلاپاندار مەن قورعالماعان بايلانىس ارنالارى توتەنشە جاعداي كەزىندە قوسىمشا قاۋىپ تۋدىرۋى ىقتيمال. سونىمەن بىرگە مۇنداي شەشىمدەر وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ دايىن ونىمدەرىنىڭ وتكىزىلۋىن تەجەپ, ىشكى ءوندىرىس تسيكلىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى بەكبول ەگىزباەۆ نورماتيۆتىك تالاپتاردى تەحنولوگيالىق بەيتاراپ قاعيداتپەن قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
يمپورت ۇلەسى ءالى دە باسىم
ۇلتتىق جوبانىڭ تەحنيكالىق وپەراتورى – «قازاقستاندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ورتالىعى» اق وكىلى الىشەر راۋفوۆ وتاندىق ءونىمدى قولدانۋ دەڭگەيىنە جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ ناتيجەلەرىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تالداۋ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار مەن ءونىمنىڭ شىعۋ تەگىن راستايتىن قۇجاتتار نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن.
«جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ, جالپى العاندا, جوبالاردىڭ نورماتيۆتىك جانە تەحنيكالىق شەڭبەردە ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن كورسەتتى. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى قولدانىلىپ جاتىر. دەگەنمەن, شەتەلدىك ءونىم ۇلەسى دە ساقتالىپ وتىر. سوندىقتان جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن تەرەڭ تالداۋ قاجەت», دەدى ول.
مونيتورينگ اياسىندا ەلىمىز بويىنشا 7 958 تاۋار پوزيتسياسىنان تۇراتىن بازا جاساقتالعان. سورعى جابدىقتارى, ترانسفورماتورلار, كابەل ونىمدەرى, پوليمەر, بولات قۇبىرلار, تەمىربەتون بۇيىمدارى, ەسەپتەۋ قۇرالدارى مەن جاپقىش ارماتۋراعا قاجەتتىلىك كارتاسى ازىرلەنگەن. 40-تان استام كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, وڭىرلەرگە ارنايى ساپارلار ۇيىمداستىرىلعان.
الىشەر راۋفوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى تۇيتكىل دايىن ءونىم شىعارۋدا عانا ەمەس, تولىق وندىرىستىك تىزبەك قالىپتاستىرۋدا جاتىر.
«شيكىزات وندىرۋدەن باستاپ قۇيۋ ءوندىرىسى, ماشينا جاساۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىق شىعارۋ تىزبەگىن ەل ىشىندە قالىپتاستىرۋ يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى بىرتىندەپ ازايتادى», دەدى ول.
بۇل جەردە ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانىڭ ماڭىزى ارتادى. سەبەبى ءبىر زاۋىتتىڭ ءونىم شىعارا الۋى جەتكىلىكسىز. ونىڭ اينالاسىندا شيكىزات, بولشەك, لوگيستيكا, مەتالل وڭدەۋ, ساپا باقىلاۋى, سەرۆيستىك سۇيەمەلدەۋ جۇيەسى قاتار دامۋى كەرەك. ساراپشىلار ەلىمىزدە بارلىق قاجەتتى ءونىم ءتۇرىن ءالى تولىق قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن دە اشىق ايتتى.
ىشكى نارىقتى كۇشەيتۋ جولى
قازىر ۇلتتىق جوباعا قاجەت كەيبىر نومەنكلاتۋراعا قاتىستى تاپشىلىق ساقتالىپ وتىر. تەرمينالدار, ەلەكتر قوزعالتقىشتارى, ولشەۋ قۇرالدارى, قازاندىق قۇبىرلارى مەن كەيبىر جوعارى تەحنولوگيالى بولشەكتەردى لوكاليزاتسيالاۋ ءالى دە وزەكتى. سالا مامانى نازىگۇل ماۋسىمباەۆا وتاندىق قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا باقىلاۋ تەتىگىن كۇشەيتۋ كەرەگىن ايتتى.
«ۇلتتىق جوبا اياسىندا قۇبىر, جابدىق, ماتەريالدارعا ايتارلىقتاي سۇرانىس قالىپتاسىپ وتىر. بۇل قاجەتتىلىك بارىنشا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ەسەبىنەن جابىلۋعا ءتيىس», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ناقتى پروبلەما – قۇرىلىس نىساندارىندا وتاندىق ءونىمنىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلۋىن باقىلاۋدىڭ السىزدىگى, وتاندىق وندىرۋشىلەر ساپاسىن جۇيەلى باعالاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, مەردىگەر ۇيىمداردىڭ جەرگىلىكتى ونىمگە ىنتاسىنىڭ تومەن بولۋى. سوندىقتان قارجىلىق-تەحنيكالىق باقىلاۋ, مونيتورينگتىك توپتار, رەيتينگ جۇيەسى, الدىن الا سۇرانىس كارتاسى, يمپورتتى الماستىرۋ پۋلىن قالىپتاستىرۋ ۇسىنىلدى.
ال «بيومەر ارماتۋرا كازاحستان» جشس وكىلى ەلميرا ورازوۆا ەلىمىزدە جوعارى تەحنولوگيالى ءوندىرىس قالىپتاستىرۋعا بولاتىنىن ناقتى مىسالمەن كورسەتتى.
«كۇردەلى ءونىمدى ەل ىشىندە ساپانى جوعالتپاي وندىرۋگە بولا ما؟» دەگەن سۇراققا سەنىمدى تۇردە ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرەمىن. دۇرىس تەحنولوگيا مەن قاتاڭ ساپا باقىلاۋىنا نەگىزدەلسە, بۇل تولىق مۇمكىن», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇمىس ىستەپ, جوعارى قىسىم مەن ەكسترەمالدى تەمپەراتۋراعا توتەپ بەرەتىن كۇردەلى جاپقىش ارماتۋرا شىعارادى. زاۋىت ىشكى كووپەراتسيا ارقىلى وتاندىق كومپانيالاردان قۇبىر ماتەريالدارىن, پوليمەرلەر مەن قوسالقى بولشەكتەردى الىپ وتىر.
«ىشكى كووپەراتسيا – جاي وندىرىستىك بايلانىس ەمەس. بۇل ەل ىشىندەگى ناقتى قوسىلعان قۇن. ءبىز كەي ونىمدەردە كەلگەندە 60 پايىزعا دەيىن جەرگىلىكتى قۇرامعا قول جەتكىزدىك», دەدى ە.ورازوۆا.
دەگەنمەن, ول دا شيكىزات تاپشىلىعى, ارنايى بولات ماركالارى مەن كۇردەلى سوعىلعان بولشەكتەر ءوندىرىسىنىڭ جەتىسپەۋى لوكاليزاتسيا دەڭگەيىن شەكتەيتىنىن ايتتى.
جالپى, ساراپشىلار پايىمى ءبىر ماسەلەنى انىق كورسەتتى. ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋ – ينفراقۇرىلىمدى جوندەۋ عانا ەمەس. بۇل – ونەركاسىپ ساياساتى, تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك, وڭىرلىك جۇمىس ورىندارى, ساپا ستاندارتى, تاريفتىك تۇراقتىلىق جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ ماسەلەسى.
ەگەر ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندەگى سۇرانىس جۇيەلى تۇردە وتاندىق كاسىپورىندارعا باعىتتالسا, ەل يمپورتتى الماستىرۋدان وندىرىستىك ەكوجۇيە قۇرۋ كەزەڭىنە وتە الادى. ال بۇل ينفراقۇرىلىمدىق جاڭعىرۋدىڭ ەكونوميكاعا ناقتى اسەر ەتەتىن باستى ناتيجەسىنە اينالماق.
