تابيعي پاركتىڭ جالپى اۋماعى 200 160 گا جەردى الىپ جاتقان ۇلتتىق پارك قۇرامىنا 4 فيليال كىرەدى: اقساي (57 839 گا), مەدەۋ (41 075 گا), تالعار (26 652 گا), تۇرگەن (74 594 گا). 2002 جىلى يۋنەسكو تابيعي پاركتى دۇنيەجۇزىلىك مۇرانىڭ الدىن الا تىزىمىنە ەنگىزدى. بىراق ەلىمىز 23 جىلدان بەرى بەدەلدى اتالىمعا قول جەتكىزە الماي كەلەدى.
مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى ۇجىمى ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز تۋرى بارىسىندا سالماعى كەمى 50 كيلودان اساتىن ەرەكشە قويتاستاردىڭ كادىمگى گرانيتكە ۇقسايتىنى نازارىمىزدى اۋداردى. پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىنىندا دا ءالى ءپىسىپ جەتىلمەگەن تابيعي گرانيت كورىنەدى. ونىڭ ءپىسىپ جەتىلۋىنە كوپ ۋاقىت كەرەك.
بىراق كەيىنگى جىلدارى دامىعان ەلدەردە پىسپەگەن ءمارمار, گرانيت تاستاردى ۇنتاقتاپ, جەلىمدەپ, كادىمگى گرانيتكە اينالدىراتىن تەحنولوگيا ىسكە قوسىلىپتى. قارا بازارداعى قۇنى 1 ملن تەڭگەدەن اساتىن ءمارمار, گرانيتتتەردىڭ كەمى 80%-ى ۇنتاقتالعان تاس ۇنىنان جەلىمدەلىپ, قۇراستىرىلعان. دەمەك ىلە الاتاۋىن يۋنەسكو قورعاۋىنا الىپ, ونىڭ ءاربىر تاسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن كەز كەلدى.
«ىلە الاتاۋى» ۇلتتىق پاركىنىڭ باس ديرەكتورى ەلنۇر احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر پارككە قاتىستى شەشىلمەي كەلە جاتقان تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلا باستاعان. ۇلكەن الماتى كولىنە اپاراتىن جول بۇگىندە جابىق. بۇعان دەيىن دە وعان جاياۋ جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى جول بولماعان. بيىلدان باستاپ 16 شاقىرىمدىق تۋريستىك سوقپاقتىڭ 1,5 شاقىرىمى اباتتاندىرىلادى. «تاڭعى جۇمىسىم پارك اۋماعىنا قاراستى باقتاردى ارالاۋدان باستالادى. ادام بالاسىنىڭ تابيعاتتان قۋات الۋدى داعدىعا اينالدىرىپ كەلە جاتقانىن كورگەندە قۋانامىن. ءسامبى تالداردى قۇشاقتاپ, سودان قۋات العىسى كەلەتىن تۋريستەردى كوپ كورەمىن», دەيدى ول.
قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – تولەم جۇيەسىنە قاتىستى ەدى, ول دا شەشىمىن تاپقانىن كەزدەسۋ بارىسىندا بىلدىك. بيىلدان باستاپ كىرۋ اقىسىن بانك قوسىمشاسى ارقىلى اۋدارۋعا بولادى. ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى الما-اراسان, تۇرگەن, بۇتاقتى, قاسكەلەڭ شاتقالدارىندا ەنگىزىلدى. جوبانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – تەك ەستەتيكا مەن ىڭعايلىلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى. سونداي-اق GPS ترەكتەرى بار ونلاين كارتالار, تۋريستەردى تىركەۋ جۇيەسى, تجم اۆتوماتتى حابارلاۋ فۋنكتسياسى, قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۇسىنىمدار دايىندالىپ جاتىر. قازىر ۇلكەن الماتى كولىنە اۆتوكولىكتەر جىبەرىلمەيدى. جولدى جوندەۋ, جولعا قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن تاستار مەن جارلاردى بەكىتۋ, كۇشەيتۋگە قاتىستى جۇمىستار الداعى ەكى جىل ىشىندە جۇزەگە اسادى.
«ىلە الاتاۋى» ۇلتتىق پاركى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارقاۋ شانتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق پارككە دەمالۋشىلاردان كەلەتىن زيان كوپ. قوعامدا ءالى دە قاراپايىم ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسپاعانىنا قىنجىلاسىڭ.
قولدانىستاعى ەرەجە بويىنشا الماتىعا ەكولوگيا تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن كولىكتەر كىرمەيدى. پارككە كىرەتىن ءاربىر بەكەتتە كولىكتىڭ ءنومىرى وقىلىپ, كامەرا ارقىلى تولەم مولشەرى اۆتوماتتى تۇردە شىعىپ تۇرادى. جاڭا تاريف بويىنشا 16 ورىندىققا دەيىنگى جەڭىل كولىكتەر جەكە تولەم تولەيدى, ونىڭ مولشەرى – 5100 تەڭگە. قاراپايىم جەڭىل كولىكتەردىكى – 1179 تەڭگە. ال جاياۋ جۇرگىنشىلەر ادام باسىنا 589 تەڭگەدەن تولەيدى. تاريفتەر 2023 جىلى بەكىتىلگەن, جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى – ول ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە (اەك) بايلانىستى ەسەپتەلەدى.
«ايۋساي شاتقالىندا 6 كم تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس تارتىلدى. ەسىك شاتقالىندا جىل سوڭىنا دەيىن ءموبيلدى ينتەرنەتتى ورناتۋ, ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. 2026 جىلى اسى-باتان شاتقالىندا ءموبيلدى بايلانىس جۇيەسىن ىسكە قوسۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
جالپى, «ىلە الاتاۋى» ۇلتتىق پاركى اۋماعىندا 46 رەسمي تۋريستىك باعىتتىڭ 11-ىندە رەتكە كەلتىرۋ, 3 بۇلاق كوزىن قالپىنا كەلتىرۋ, 3 كەمپينگ اۋماعىن دامىتۋ جۇمىستارى باستالعان. بۇعان قوسا, جەكە ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن الما-اراسان مەن تەررا الاڭى اراسىندا 15 شاقىرىمدىق جاياۋ جول سالىنىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن اراداعى مەموراندۋم اياسىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستار. «Bi Group» كومپانياسى الما-اراسان – تەررا الاڭى اراسىنداعى 15 كم سوقپاقتى اباتتاندىرۋدى باستادى.
ساپار بارىسىندا «BI Group» كومپانياسى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «باقىت سوقپاعى – 2025» جوباسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىمەن تانىستىق. بۇل باعىت پروحودنوە شاتقالى ارقىلى تەررا الاڭقايى مەن اليوشكين كوپىرىنە دەيىن سوزىلادى. ۇزىندىعى – 13,5 شاقىرىم, بيىكتىك ايىرماسى – شامامەن 1580 مەتر. سوڭعى نۇكتەسى – تەڭىز دەڭگەيىنەن
3330 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان كوسموستانسا. وسى باعىتتىڭ بويىنداعى اليوشكين كوپىرىنىڭ ۇزىندىعى – 50 مەتر, تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى 3000 مەتردەن اسادى. وسى باعىت بويىندا دەمالىسقا قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. جوبانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە 106 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى.
كەيىنگى جىلدارى ەلدە ەكولوگيالىق ماسەلەلەر كۇردەلەنە تۇسكەنى ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تەك ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ باستى نازارىندا تۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى جولداۋىندا بەس جىل ىشىندە, ياعني 2025 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا 2 ملرد ءتۇپ اعاش ەگۋدى تاپسىرعان ەدى. سودان بەرى ەلىمىزدە 1,383 ميلليارد اعاش وتىرعىزىلدى. 743 ميلليونى بيىكتىگى 20-25 سم-دەن اسپايتىن كىشكەنتاي اعاشتار, 640 ميلليونى – تىكەلەي جەرگە سەبىلگەن تۇقىمدار.
«ىلە الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ورماندى قورعاۋ, مولايتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى رايحان مۇحامەدجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, پاركتە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ, مولىقتىرۋ اياسىندا 42 گەكتار اۋماقتا 140,1 مىڭ دانا اعاش كوشەتى وتىرعىزىلىپتى. تۇقىمباقتاردا 0,62 گەكتار جەرگە ورمان تۇقىمدارى سەبىلدى. ورماندى كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى 256 گەكتار اۋماقتا جۇرگىزىلدى. قازىر ورماندى قورعاۋ, ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى جوسپارعا ساي ءجۇرىپ جاتىر. پارك اكىمشىلىگىنىڭ قاداعالاۋىمەن ءار كەسىلگەن 1 اعاشتىڭ ورنىنا 10 كوشەت ەگىلىپ, ۇزاق جىل كۇتىپ باپتالادى. ءورتتىڭ الدىن الۋ, قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلگەن. «وسىمدىكتى بالا ءتارىزدى ايالاماساڭ, جەمىسىن بەرمەيدى. تۇقىمنان بوي كوتەرگەن وسكىن 3-4 جىلعا دەيىن باعبانداردىڭ كۇتىمىندە بولادى. بۋىنى بەكىگەن سوڭ عانا تۇراقتى مەكەنىنە جايعاسادى», دەيدى ول.
ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 74 قوناقۇي, 29 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, 23 كەمپينگ جۇمىس ىستەيدى. جەر پايدالانۋشىلارعا شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مىندەتى ەسكەرتىلەدى. 97 جەر پايدالانۋ شارتى وزەكتى (78 – ۇزاقمەرزىمدى, 19 – قىسقامەرزىمدى), جالپى كولەمى – 567,578 گا. 169 شارتتىڭ 71-ءى مىندەتتەمەلەر ورىندالماۋىنا بايلانىستى بۇزىلدى.
ۇلتتىق پارككە قاراستى قاسكەلەڭ اڭعارى, قاسىمبەك سايىندا ورنالاسقان «الاتاۋ مارالى» جشس-نىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. 2003 جىلى التايدان الاتاۋعا 60 باس مارال اكەلىپ, جەرسىندىرىپ, 150-گە جەتكىزىپ وتىرعان كاسىپكەر كەڭەس قايىرحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وسى بەتكەيدە التاي تاۋلارىندا وسكەن وسىمدىكتىڭ ءبارى وسكەندىكتەن, شىعىستان الىپ كەلگەن مارالدار تەز جەرسىنىپ كەتىپتى. ءاربىر مارالدىڭ ەركىن جايىلىمىنا كەمى 1 گەكتار جەر كەرەك. ەگەر ينفراقۇرىلىم رەتتەلسە, ءبىراز شارۋاعا سەپتەسكەلى تۇر. مارالدىڭ نارىقتىق قۇنى 700-800 مىڭ تەڭگە, جىلقى مالىمەن بىردەي باعالانادى.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, مارال شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا بولىنبەگەن. كەشەندەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. «ۇكىمەت وسى كاسىپكە كوڭىل بولسە ەكەن. شوشقاعا دا سۋبسيديا بولەدى, سول سياقتى ەمدىك قاسيەتى باسىم مارالعا دا قارجى بولىنسە», دەدى كاسىپكەر كەڭەس قايىرحان ۇلى.
«الاتاۋ مارالىندا» دايىندالاتىن سۇيىق پانتوگەماتوگەن مارالدىڭ ءمۇيىز قانىنان جاسالادى. ءمۇيىز قانىنىڭ ونىمدەرىنە شەت ەلدەردەن سۇرانىس بار. دەمەك مارالعا قولداۋ تابيعي ەمگە, ۇلتتىق شارۋاشىلىققا قولداۋ دەپ قابىلداناتىن كەز كەلدى. سەبەبى 2019 جىلعا دەيىن كەربۇعى وسىرەتىندەرگە مەملەكەتتەن سۋبسيديا بەرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن ەرەجە بويىنشا ءبىر انالىق مارالعا 5 مىڭ تەڭگەدەن دەمەۋ قارجى ءبولىندى. تاۋداعى جۇزدەگەن گەكتاردى قورشاپ, ساتى جاساۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بيىكتىگى 2 مەتردەن اساتىن باعانالاردى ورناتىپ, تەمىر تور تارتۋعا تالاي ۋاقىت پەن كۇش, ەڭ باستىسى قىرۋار قاراجات كەرەك.
«ويقاراعاي» تاۋ-شاڭعى كۋرورتىنداعى جاڭادان اشىلعان «اقتاس» اسپالى جولىنىڭ جول كابينالارى 10 ادامعا ارنالعان. قازىر جول سالۋ, ەكوسوقپاقتاردى كەڭەيتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
كەيىنگى ەكى جىلدا پارك ءتۇرلى مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ 8 باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. مىسالى, «Helios» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ سيۆەرس الماسىن ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا عىلىمي-تۋريستىك جوبانى باستادى. سونىمەن قاتار سيرەك وسىمدىكتەردى in vitro ادىسىمەن كوبەيتۋگە ارنالعان زەرتحانا ىسكە قوسىلدى.
كەلەسى جىلى قۇرىلعانىنا 30 جىل تولاتىن «ىلە-الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە جىل باسىنان بەرى 510 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلىپ, بيۋدجەتكە 298 ملن تەڭگە قارجى تۇسكەن. كورسەتكىش بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 5,4 پايىزعا ارتىق.
الماتى
