سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
50 جىلعا جۋىق شىعارماشىلىعىندا 8 مىڭنان استام كارتينا جازىپ, بەينەلەۋ ونەرىندە ءونىمدى ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان سۋرەتشىنىڭ ايتۋىنشا, كورمەنىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلارى – بالالارى مەن نەمەرەلەرى. ا.قازعۇلوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەرگە دە كەڭىنەن تانىمال. تۋىندىلارىنىڭ كوپشىلىگى رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق جانە وبلىستىق مۋزەيلەرىندە, شەت مەملەكەتتەردەگى جەكە كوللەكتسيونەرلەردىڭ قورجىنىندا ساقتالعان.
كورمەنىڭ اشىلۋىنا وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتىن جولدادى. «قۇرمەتتى الپىسباي ناعىمەت ۇلى! كوكتوبەدە جەكە كورمەڭىزدىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ءسىز ۇزاق جىل بويى تىنىمسىز تەر توگىپ, ۇلت رۋحانياتىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوستىڭىز. جارتى عاسىرلىق سۋرەتكەرلىك جولىڭىزدا سەگىز مىڭنان استام تۋىندىنىڭ اۆتورى اتانىپ, قايتالانباس قولتاڭباڭىزدى قالىپتاستىردىڭىز. الەمدىك قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن جيناپ, بەينەلەۋ ونەرىن دارىپتەۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەسىز» دەگەن قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سۋرەتشىنىڭ جاقىندا جارىق كورگەن جاڭا البومى كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. بۇل – بەلگىلى قىلقالام شەبەرىنىڭ جەتىنشى البومى. البومدا ا.قازعۇلوۆتىڭ 100-گە جۋىق كارتيناسى توپتاستىرىلعان. جاڭا البومنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن اتقارۋعا ساحناعا الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ازامات قالدىبەكوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆ, جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى سەيىتقازى ماتاەۆ شاقىرىلدى.
الەمگە ايگىلى فرانتسۋز اكتەرى جەرار دەپاردە الماتىعا كەلگەن ساپارىنىڭ بىرىندە بەلگىلى كاسىپكەر, مەتسەنات ۇزاقباي ايتجانوۆقا: «مەنىڭ سۋرەت ونەرىنەن كوللەكتسيا جينايتىن اۋەستىگىم بار ەدى. قازاقستاننىڭ قاي سۋرەتشىسىن ۇسىنار ەدىڭىز, شەبەرحاناسىن ارالاپ كورگىم كەلەدى» دەپ ءوتىنىش بىلدىرەدى. ول كوپ ويلانىپ جاتپاستان ءوزىنىڭ جاستىق شاعىنان بەرى ارالاسقان جاقىن دوسى الپىسباي قازعۇلوۆتى اتايدى. شەبەرحاناعا كەلگەن دەپاردە قازعۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, تىلسىمعا تاپ بولعانداي, تۋىندىلارىن تامسانا ءجۇرىپ اسىقپاي تاماشالايدى. «ونەردىڭ ءتىلى – ءۇنسىز ءتىل» دەگەن وسى, اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيتىن الپىسباي مەن ورىسشاسى دا, قازاقشاسى دا جوق دەپاردە ارادا ءتىلماشتى كەرەك قىلماستان, «شۇيىركەلەسە» كەتەدى. تانىم-تۇيسىك ارقىلى باسقارىلادى دەگەن راس بولسا كەرەك, شەبەرحاناداعى قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋلار الەمىنىڭ سيقىرىنا ءتىلى دە, ءتۇرى دە باسقا ەكەۋى ءجىپسىز شىرمالىپ, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ عاجايىبىن ايتىپ تاۋىسا الماي, اقىرى ايگىلى فرانتسۋز ساۋساقتارى ساۋلە سەبەزگىلەگەن قازاق سۋرەتشىسىن قيماي, ارەڭ قوشتاسادى...
الۋان ءتۇرلى بوياۋلار گامماسىن سايىسقا تۇسىرگەندەي, ا.قازعۇلوۆتىڭ ءوزارا ۇيلەسۋى مۇمكىن ەمەستەي قاراما-قارسى كونتراست تۇستەردى ءبىر كەنەپتىڭ ۇستىندە ۇندەستىرىپ, الىستا قالعان ءداۋىر مەن بۇگىنگى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭ ارالىعىنداعى ۋاقىت دەگەن ولشەمدى سىلىپ تاستاپ, تۇتاس ءبىر جۇيەگە باعىندىراتىنى, قاراڭعى تۇنەكتى قاق جارىپ, ارعى جاعىنان اق ساۋلەگە ورانىپ ار, ادالدىق, اقيقات كەلەتىنىن جىرلاۋ – سۋرەتشىنىڭ وزىنە عانا ءتان دارالىعى.
ا.قازعۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن ۇزاق جىلدار بويى باقىلاپ كەلە جاتقان ادام ونىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا قىزىل, سارى تۇستەرگە باسىمدىق بەرە باستاعانىن بىردەن بايقار ەدى. جاس كەزىندەگى رومانتيزم مەن رەاليزمنىڭ سالماقتى ابستراكتسيونيزمگە, قاتپارى قالىڭ تاريحي تاقىرىپتارعا – ۇلتتىق بوياۋى باسىم قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن ءداستۇر-سالتىنا, كوشپەلىلەر ومىرىنە, مازمۇنى تەرەڭ تۇركى تاقىرىبىنا اۋىسقانى اڭعارىلماي قالمايدى. ءار تۋىندىسى بۇكىل ءمانىن ىشىنە جيعان كەڭىستىكتىڭ گالوگرافيالىق بالاماسى ىسپەتتى, ال كەڭىستىكتى تانىپ-ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ساعىمعا ۇقساعان شىعارمالارىنىڭ تاقىرىپ, سيۋجەت اۋقىمى كەڭ. ونىڭ كارتينالارىنداعى اسپان, جەر, شەتسىز-شەكسىز دالا, شىلبىرداي شۇباتىلعان كوش, ايەلدەر مەن ەرلەر, كەزدەسۋلەر مەن قوشتاسۋلار – بۇل سيۋجەتتەر ءبىر كەنەپتەن ەكىنشى كەنەپكە اۋىسىپ, كوشىپ جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى. بىراق ءار كارتيناداعى وقيعانىڭ ءوربۋى وزىنشە, قوزعالىسى دا بولەك, جالپى ونداعى ءومىر جاندى.
ا.قازعۇلوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ وزگە شەبەرلەرگە ۇقسامايتىن وسى دارالىعى تۋرالى پىكىرىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆ بىلايشا وربىتەدى: «قازعۇلوۆتار اۋلەتى – ونەرى مەن شىعارماشىلىعى ارقىلى الەۋمەت دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ازاماتتار. بەينەلەۋ ونەرى دەگەنىمىز – ەركىندىك. الپىسباي ابستراكتىلى يمرەسسيونيزم دەگەن باعىتتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل باعىتتىڭ العاشقى كوريفەيلەرى بولعان, سودان كەيىنگى ەربولات تولەپباي, بەكسەيىت تۇلكيەۆتەردىڭ ءىزىن باسىپ, ونەرىن جاڭعىرتىپ كەلە جاتقان دارابوز ونەر يەسى – الپىسباي قازعۇلوۆ. كوكجيەك. قىزىل الا. بىراق ەڭ عاجابى, سۋرەتتەگى كەيىپكەرلەر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ الپىسبايدىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا بويلاعانى, تەحنيكاسىن مەڭگەرگەنى ءوز الدىنا, بيىك تالعام, تەرەڭ تارازى تۇرعىسىنان قامشى سالدىرمايتىنىن ءار كارتيناسى مويىنداتادى. كەيىپكەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن جارىقپەن, كينوداعى پروجەكتورمەن تۇسىرگەندەي ەتىپ كورسەتەدى. ەڭ باستى قاسيەتى, الپىسبايدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باۋىرىنىڭ اجىراماعانى. الپىسبايدىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىنان ۇلتتىق قۇندىلىعى, تاريحى, ۇلتتىڭ ءداستۇر-عۇرپىنىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. الپىسبايدىڭ بەينەلەۋ ونەرىندەگى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى وسى دەپ بىلەمىن» دەدى.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن ءتۇستىڭ شەشىمىن تابۋ ماڭىزدى, ال سيۋجەتتەر وزدىگىنەن پايدا بولادى. كەيبىر تاقىرىپتار سۋرەتشىنى ەرەكشە شابىتتاندىرادى, سوندىقتان ولاردى تسيكلدارعا بىرىكتىرەدى. سول سەبەپتى دە كورمەگە قويىلعان اۋقىمدى تۋىندىلار «كوشپەندىلەر», «كوكپار», «اتالارىمىز» دەگەن تسيكلدارعا توپتاستىرىلعان.
الماتى
