قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭەسىنىڭ (ICA), يۋنەسكو-نىڭ الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تاريحي-مادەني, قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا كاسىبي قوعامداستىقپەن سىندارلى ديالوگ قۇرۋعا شاقىردى. بۇل ارحيۆتەردى دامىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيالارىن قالىپتاستىرۋعا, ۇزدىك ارحيۆتىك تاجىريبەنى تاراتۋعا ىقپال ەتەدى.
حالىقارالىق اۋقىمدى جيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىنان ءورىس الدى. «بارشاڭىزدى ارحيۆشىلەردىڭ كەزەكتى كونگرەسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ارحيۆ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇل باسقوسۋىنىڭ ماڭىزى زور. كونگرەسس العاش قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ بىلىكتى ماماندار ءوز يدەيالارىن ورتاعا سالىپ, تاجىريبە الماساتىن, ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قاراستىراتىن ديالوگ الاڭىنا اينالدى. القالى جيىننىڭ كۇن تارتىبىندە ماڭىزدى قۇجاتتاردى ساقتايتىن ينستيتۋتتاردىڭ قازىرگى قوعامداعى ورنى جانە بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ جولىنداعى ءرولى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قامتىلۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي وتۋىندە ەرەكشە ءمان بار. ءوز ىسىنە ادال كاسىبي مامانداردىڭ بىرنەشە بۋىنى قاجىرلى ەڭبەگىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەجىرەسىنە قاتىستى قۇندى قۇجاتتاردىڭ مۇقيات ساقتالۋىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. كونگرەستە كەڭ اۋقىمدى ءارى اشىق پىكىرتالاستار نەگىزىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, وسى سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىمىزدى جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە باسا نازار اۋدارىلادى دەپ سەنەمىن», دەگەن پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
كونگرەستە العاشقى ءسوز تىزگىنىن العان قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرداۋلەت تولەەۆ قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ادىستەمەلىك ۇيىم رەتىندە ارحيۆتەر مەملەكەت قابىلداعان شەشىمدەر جۇيەسىندە ايرىقشا ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. نۇرداۋلەت تولە ۇلى ارحيۆتەر مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىس ىستەۋ نەگىزىن قۇجاتپەن قامتاماسىز ەتىپ, ارحيۆ مەكەمەلەرىنە مەملەكەت جادىسىنىڭ, ونىڭ يدەولوگيالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق دامۋ نەگىزى ونداعان جىلدار بۇرىن جۇكتەمە الاتىنىن ەسكە سالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا كونگرەسس جۇمىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى مەن ەرەجەسىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, مودەراتورلىق مىندەتتى ءوز قولىنا الدى. «ارحيۆتەر تۇراقتى دامۋ جولىندا» اتتى بايانداماسىندا ارحيۆ ءىسى ماماندارى بەتپە-بەت كەلەتىن نەگىزگى, وتكىر ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ول ءوز سوزىندە ارحيۆ ءىسىن دامىتۋداعى حالىقارالىق ءۇردىس بىرنەشە نەگىزگى باعىتپەن سيپاتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ارحيۆتەردى تسيفرلاندىرۋ, قولجەتىمدىلىكتى دامىتۋ, ارحيۆتەردى زەرتتەۋ جوبالارىنا بىرىكتىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق ماسەلەلەرى, ارحيۆشىلەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتىن دامىتۋ, ارحيۆ ۇدەرىسىن بىرىزدەندىرۋ جانە ستاندارتتاۋ. جوعارىدا اتالعان ءۇردىس تەحنولوگيالىق, كليماتتىق جانە مادەني وزگەرىستەرگە بايلانىستى ورىن الاتىنىن ايتتى. ءا.مۇستافينانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ارحيۆ جۇمىسىنىڭ شارتتارى تۇبەگەيلى وزگەرگەن. تسيفرلىق عاسىر ارحيۆ قۇجاتى, ونى قورعاۋ مەن ساقتاۋدى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. قارىم-قاتىناستىڭ وزگەرگەن تاسىلدەرى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قۇجاتتالعان نەگىزىنىڭ ساقتالۋىنا قاۋىپ توندىرۋدە: اقپارات جوعالۋى, بۇرمالانۋى مۇمكىن, تەحنولوگيالىق ەسكىرۋ ونى وقىلمايتىن جانە جارامسىز ەتۋى مۇمكىن. ال اقپاراتتىڭ جاڭا تاريحي جاعدايدا جاڭا ۇرپاقپەن جاڭعىرتىلۋى قوعامدىق سانانىڭ بارومەترى ىسپەتتى. «وسىدان ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ, ءسىز بەن ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز بەن قۇقىقتارىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز تۋىندايدى. ءبىز بۇگىن جاڭا كەلەشەككە قادام باساتىن مەجەگە جەتتىك. سولاردىڭ ءبىرى «اقىلدى ءارحيۆتى» قۇرۋ تراەكتورياسى, دەپ اتاپ ءوتتى ءاليا قۇسايىنقىزى.
بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى جانە قازاقستانداعى بۇۇ اقپاراتتىق بيۋروسىنىڭ باسشىسى ۆلاستيميل سامەك اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ارحيۆشىلەر كونگرەسىنە قاتىسۋ ول ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى. «قازاقستان ارحيۆشىلەرىمەن ەكى جىل بۇرىن دا كەزدەسكەن بولاتىنبىز. بۇل الاڭدا ءبىز ەڭ الدىمەن, تاجىريبە الماسامىز. ءوز ماسەلەڭدى وزگە ەلدىڭ مىسالىمەن سالىستىرىپ, قاراستىرىپ, ديسكۋسسيا جاساپ, تالقىلاۋ وتە قىزىق. بۇل مىندەت بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ دا ءبىر بولىگىنە اينالدى. ورنىقتىلىق قوعام ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى, وسىعان ۇلەس قوسقاندارىڭىز ءۇشىن ەرەكشە العىس ايتقىم كەلەدى», دەدى بۇۇ وكىلى.
وسى جىلدار ارالىعىندا ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ۇيىمى رەتىندە يۋنەسكو مادەني مۇرانى جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. قازاقستان مەن يۋنەسكو اراسىنداعى بارلىق دەڭگەيدەگى كوپجوسپارلى ىنتىماقتاستىق ءارتۇرلى حالىقارالىق مادەني الماسۋلاردى كەڭەيتۋگە, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى يۋنەسكو حارتياسى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق, ۇيىم قىزمەتىنىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. كونگرەسس قاتىسۋشىلارىمەن ونلاين بايلانىسقا شىققان يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تاۋفيك دجەلاسسي حالىقارالىق ماڭىزدى ميسسيانىڭ قازاقستانعا قاتىستى وسى تۇسىنا جەتە توقتالدى.
ت. دجەلاسسيدىڭ ايتۋىنشا, يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مادەني مۇرالاردى ساقتاۋ بويىنشا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ۇمتىلىسى 1992 جىلى قۇرىلعان «الەم جادى» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە جاتىر. «بۇل باعدارلاما جالپى ادامي تاجىريبەنى جازاتىن باعا جەتپەس قۇجاتتاردى تابيعي اپاتتاردان, تەحنوگەندى قاۋىپتەر مەن شەكتەۋلەردەن قورعاپ, اۋديوۆيزۋالدى, تسيفرلىق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى ادامزاتتىڭ وتكەن تاريحى جازبالارعا عانا تاۋەلدى ەمەس, ول بەيبىت جانە ينكليۋزيۆتى قوعامنىڭ نەگىزى سانالادى. قازاقستان «الەم جادى» باعدارلاماسىنىڭ تولىعۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ءوز كۇشىمەن سەمينار وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي جازبالارى جانە نەۆادا-سەمەي حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتارى جانە ارحيۆ قورىنداعى ارال تەڭىزى تۋرالى مالىمەتتەر قازاقستاننىڭ الەم بويىنشا باي مادەني مۇراسىن ساقتاۋعا, تاراتۋعا بەيىمدىلىگىن كورسەتتى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «وزگە تىلىمەن مادەنيەتتى ءبىلۋ ادامدى سول حالىققا ءتان ەتەدى» دەگەن عاجاپ ءسوزى بار. بۇل – ۇلگى الۋعا شابىتتاندىراتىن ءسوز. سونىمەن قاتار ارحيۆتەر الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلە – ەكولوگيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق تاۋەكەلدەر. كليماتتىڭ وزگەرىسى, اۋا رايىنىڭ كۇرت قۇبىلۋى قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن ارحيۆتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت. يۋنەسكو قۇندى ماتەريالداردى ەكولوگيالىق قاۋىپتەردەن قورعاۋ ءۇشىن تابيعي اپاتتار تاۋەكەلدەرىن باسقارۋ ستراتەگيالارىن ازىرلەۋ ماقساتىندا الەممەن بەلسەندى ىنتىماقتاسادى. اتاپ وتكىم كەلەتىن ماسەلە, قازاقستانعا قاتىستى كوپتەگەن ماڭىزدى جازبا شەتەلدىك مەكەمەلەردە, اسىرەسە, ەۋروپا ارحيۆتەرىندە ساقتالعان. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ وسى ورتاق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى. يۋنەسكو وسى باستامالار بويىنشا كەز كەلگەن ەلدى قولداۋعا تىرىسادى. بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ورتاق مادەني جادىمىزدى ساقتاپ قالامىز», دەدى ت.دەلاسسي.
تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتەر باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى مۇحاممەت احمەت توقتەمىردىڭ بايانداماسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانە تۇركياداعى ارحيۆتەردى ساقتاۋ شارالارى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلدى. باسقارما ديرەكتورىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, تۇركياداعى ارحيۆ قورى 150 ملن قۇجاتتى, 550 مىڭ رەگيستردى قامتيدى. ەلدە ارحيۆ سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتى ەنگىزىلگەن. تاريحي ءمانى زور بىرەگەي ءارى ماڭىزدى دەرەكتى مۇرا بيولوگيالىق, حيميالىق, فيزيكالىق قاۋىپ-قاتەردىڭ بارلىق تۇرىنەن قورعالعان. قۇجاتتاردىڭ جاعدايىن ارنايى ماماندار قاداعالاپ, تەكسەرىپ تۇرادى. ب ۇلىنگەن, زالالعا ۇشىراعان قۇجاتتار ارحيۆ قورىنا تىركەۋگە الىنعاننان باستاپ قولمەن نەمەسە تەحنولوگيالىق تاسىلمەن وڭدەلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا ماڭىز بەرىلەدى. ديرەكتسيا 72 ەلدىڭ مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق ارحيۆتەرىمەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن دە ىنتىماقتاستىق تۋرالى پروتوكولعا قول قويعان. بۇل كەلىسىمدەر قۇجاتتاردىڭ ۇلگىلەرىمەن الماسۋ, باسپاعا قۇجاتتاردى بىرلەسىپ ازىرلەۋ, كورمەلەر مەن عىلىمي كەزدەسۋلەر, ارحيۆ قۇجاتتارىن جۇيەلەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرۋگە بايلانىستى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرۋ, زاماناۋي ارحيۆ تەحنولوگياسى سالاسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ سياقتى ماسەلەلەردى رەتتەۋدى كوزدەيدى.
ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۇرانى ناسيحاتتاۋ جانە قۇندىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ىزدەنىس جولىندا جۇرەتىن مامانداردى ءبىر فورۋم اياسىنا بىرىكتىرىپ وتىرعان قازاقستان ارحيۆ قاۋىمداستىعىنىڭ دا ءوز مىندەتى بار. ماڭىزدى سالانىڭ ۇيلەسىمدى قىزمەت اتقارۋىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باسشىلىق جاسايدى. حالىقارالىق ءىس-شارا قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداعان مينيسترلىك باسشىسى ايدا بالاەۆا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن كەلەلى ماسەلەنى تاقلىلاۋعا بەيبىت جانە اشىق الاڭ ەكەنىن ايتىپ, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ارحيۆ سالاسى وكىلدەرىنىڭ ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قۇراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ۇجىمىنا ارحيۆ ءىسىن زامان تالاپتارىنا ساي دامىتىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا جەتىستىك تىلەدى.
يۋنەسكو بايلانىس جانە اقپارات سەكتورىنىڭ قۇجاتتىق مۇرا ءبولىمىنىڭ باسشىسى فاكسون باندا «الەم جادى» باعدارلاماسى تۇجىرىمداماسىنا كەڭىنەن توقتالدى. باعدارلاما عالامنىڭ ءار ەلىنىڭ ارحيۆتەرىندە, كىتاپحانالارى مەن مۇرا ينستيتۋتتارىندا ساقتالعان دەرەكتى مۇرالاردى جيناقتاۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل قۇجاتتار ورتاق مادەني مۇرا رەتىندە بولاشاق ءۇشىن ساقتالۋعا ءتيىس عىلىمي جاڭالىقتار, فيلوسوفيالىق قوزعالىستار, اعارتۋ يدەيالارى تۋرالى بايانداۋى مۇمكىن. ونىڭ ايتۋىنشا, كونگرەسس ەكى ماقساتتى كوزدەيدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە «الەم جادى» باعدارلاماسى تۋرالى مۇرا ينستيتۋتتارى ماماندارىنىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋگە, ەكىنشىدەن, حالىقارالىق رەەسترگە ەنگىزۋگە بولاتىن جاڭا نىساندار ىزدەنىسىنە قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن كەرەك. «ول بۇگىنگى جانە وتكەن شاقتاعى راريتەتتەر مەن قۇجاتتار بولۋى مۇمكىن. مىسالى, COVID-19 كەزەڭىندە ءبىز حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى يسپان تۇماۋى, وسىنداي ەپيدەمياعا ادامداردىڭ قالاي قارسى تۇرعانى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرىن زەرتتەپ كەتتىك. سوعان سايكەس بۇگىنگى قوعامنىڭ ەكى جىل بۇرىنعى پاندەميانى قالاي قابىلداعانىن قۇجاتتاندىردىق. بۇل اقپاراتتى ءبىز كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرامىز», دەيدى يۋنەسكو وكىلى.
بارلىق جەتەكشى سالاداعى ءوزارا ورتاق ىنتىماقتاستىققا قازاقستان مەن وزبەكستان تاراپى بىردەي مۇددەلى. اسىرەسە ارحيۆ ىسىندەگى جالپى تاجىريبە الماسۋعا, بايلانىستى نىعايتۋعا, ارحيۆتەرىن ودان ءارى ءجىتى دامىتۋعا ەكى ەل دە كوپ كوڭىل بولەدى. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى ء«وزارحيۆ» اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ۋلۋگبەك يۋسۋپوۆ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ايقىندايتىن نەگىزگى ۇستىننىڭ ءبىرى رەتىندە ارحيۆ ءىسىن دە اتادى. «ارحيۆتەر, مۋزەيلەر قۇندىلىعىن, ەلىمىزدىڭ مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءبىزدىڭ وتكەنىمىزدى, قۇندىلىعىمىزدى, ءداستۇرىمىزدى كورسەتە وتىرىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ايقىندايدى. بۇل مەكەمەلەر مادەني ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن عانا اينالىسىپ قويمايدى, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك ورنىقتىلىققا دا ۇلەسىن قوسۋدا. ەكونوميكالىق جاعىنان العاندا, مادەني مۇرا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. تۋريستىك سەكتوردى جانداندىرادى, ءوز كەزەگىندە تۋريستەردىڭ كەلۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, كاسىپكەرلىك پەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشادى. پاتريوتتىقتىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولادى, جاستار ساناسىنىڭ جاعىمدى وزگەرىسىن تۋدىرادى» دەيدى ء«وزارحيۆ» باسشىسى. سونداي-اق ول ونلاين اقپاراتتىق مالىمەتتەر بازاسىن قۇرۋ, اۋديتورياعا ۇسىنۋ ءۇشىن تسيفرلىق تەحنولوگيالار بازاسىن پايدالانۋ كەرەگىن العا تارتتى.
قحر مەملەكەتتىك ارحيۆ باسقارماسى عىلىمي تەحنولوگيا جانە اقپاراتتاندىرۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دين دەشەن سوڭعى جىلدارى ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزىپ كەلە جاتقان قىتاي ەلىنىڭ مىسالىندا «اقىلدى ارحيۆتەردىڭ» تۇجىرىمداماسى مەن تاجىريبەسى حاقىندا ءسوز قوزعادى. قىتايدا ارحيۆتەردى اقپاراتتاندىرۋ, نورماتيۆتىك اكتىلەردى جاساقتاۋ, اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىم مەن ءارحيۆتىڭ جەدەل جۇيەسىن قۇرۋ, تسيفرلىق ارحيۆتىك قۇجات باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلعان. ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس شەڭبەرىنە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ەلەۋلى قولداۋىن كورسەتەتىن ەلەكتروندى رەسمي قۇجاتتاردى, تسيفرلىق فوتوسۋرەتتەردى, دىبىس جازبالاردى, بەينەجازبالاردى جانە جەدەل دەرەكتەردى ساقتاۋ, باسقارۋ كىرەدى. قىتايدا ارحيۆ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا باستالىپ, دامۋدىڭ ءۇش كەزەڭىنەن وتكەن. ناتيجەسىندە, عىلىمي زەرتتەۋ, ەلەكتروندى ارحيۆ, ۆيرتۋالدى ارحيۆ ۇعىمى ەنگىزىلدى. بۇگىن قىتايدا 240-قا جۋىق جوعارى دەڭگەيلى تسيفرلانعان ارحيۆ بار. سوڭعى ونجىلدىقتا قىتاي ينتەرنەتى دامىعان الپاۋىت ەلگە اينالىپ, «اقىلدى قوعامنىڭ» قۇرىلىسىن بەلسەندى ىلگەرىلەتۋگە, جاڭا داۋىرگە لايىق ارحيۆ سالاسىنىڭ ىشكى سۇرانىسىن عانا ەمەس, سىرتقى وزگەرىسكە بەيىمدىلىگى دە ەسكەرىلىپ, قاجەتتى ماڭىزدى شارا قولدانىلدى. «اقىلدى ارحيۆ» – جاڭا تۇجىرىمدامالاردىڭ ءبىرى. ول 2013 جىلى رەسمي تۇردە ەنگىزىلدى. «اقىلدى ارحيۆ» سيپاتتامالارى كوپ. قىتاي ەلى بۇل قۇجات تۇجىرىمداماسىن باستاپقىدا قاراپايىم ۇلگىدە قولدانىپ, كەيىن بىرتىندەپ كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتۋدى قولعا الدى. دين دەشەننىڭ تالداۋىنا قاراعاندا, اقپاراتتىق رەسۋرستاردى قولدانۋدىڭ تاسىلدەرى كوپ. زياتكەرلىك جيناق قۇراستىرۋ, تازالاۋ, بىرىڭعايلاندىرۋ, باسقارۋ, ساقتاۋ, قولدانىسقا ءتۇسىرۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, اقىلدى قىزمەت كورسەتۋ, اۆتوماتتاندىرۋ سەكىلدى ءتۇرلى شەشىمدى ۇسىنا الادى.
كونگرەسس شەڭبەرىندە پلەنارلىق جانە پانەلدىك سەسسيالار, ۆوركشوپتار, ۆەبينارلار, ارحيۆتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ساپارعا شىعۋ, جەتەكشى حالىقارالىق جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ شەبەرلىك ساباقتارى, سەمينارلار جانە حاكاتوندار, قۇجاتتىق كورمەلەر ءوتتى. كونگرەسس اياسىندا پرەزيدەنت ءارحيۆى باستاماسىمەن جارىق كورگەن بىرنەشە جيناق كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. ولار: «مەملەكەتتىك, ارناۋلى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ قۇجاتتاردى جيناقتاۋ, ساقتاۋ, ەسەپكە الۋ مەن پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جيناعى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ وزەكتى باعىتتارى» تالدامالى ماتەريالدار جيناعى, «ارحيۆشىلەر مەن قۇجاتتانۋشىلاردى كاسىبي تۇرعىدان دايارلاۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى كىتاپتاردىڭ جىبەك باۋى كەسىلىپ, مازمۇنىنا قىسقاشا شولۋ جاسالدى.
اقپاراتتى ساقتاۋ, ونى پايدالانۋدا ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىن ساقتاۋ, «اقىلدى ارحيۆ» قۇرۋ – ءارحيۆتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ءۇش نەگىزگى قۇرامداس بولىگى, وسى ۇشەۋى ورتاق ءبىر ماقساتقا جۇمىلسا, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ومىرىنە بەلسەندى ارالاساتىن بەرىك ارحيۆ كلاستەرىن قالىپتاستىرا الادى. بۇگىندە ارحيۆتەرگە مەملەكەتتىك سەكتورعا ەل ەكونوميكاسىنا قاتىسۋعا قاۋقارى بار ناقتى ۇسىنىسپەن شىققانى ماڭىزدى. بۇل ءارحيۆتىڭ كەلەشەك دامۋى ءۇشىن, بەدەلىن كوتەرىپ, قۇندىلىعى مەن ماڭىزىن كورسەتۋگە كومەكتەسەدى.
«مۇرا ينستيتۋتتارى قوعامدى ورنىقتى دامىتۋ جولىندا» اتتى كونگرەسكە كەلگەن قاتىسۋشىلار ءار باعىت بويىنشا جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, قارار قابىلدادى. حالىقارالىق ارحيۆكونگرەسس جۇمىسى قازاقستاندا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونگرەسىن تۇراقتى وتكىزۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باستاماسىن قاتىسۋشىلاردىڭ ايقىن قولداۋلارىن كورسەتتى.
II كونگرەسس قاتىسۋشىلارى وزدەرىنىڭ مۇنان كەيىن دە اقپاراتقا قول جەتىمدىلىك, جول اشىقتىق تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىن, ازاماتتار مەن ۇيىمدار رولدەرىن ورىستەتۋ تۋرالى ورحۋسس كونۆەنتسياسىن, حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭەسىنىڭ مۇراعاتتارى بويىنشا امبەباپ دەكلاراتسياسىن, كونگرەستە قارالعان ۇسىنىستاردى قولدايتىندارىن راستادى.
قاتىسۋشىلار بارلىق دەڭگەيدە ناقتى ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ, شارالاردى قولداۋعا مىندەتتەنەدى.
الماتى
