«جاۋلارىم
ايتقانىنا جۇرگىزىپ,
ايداۋىنا كوندىرمەك بولدى.
مەنى ولتىرمەك بولدى.
ەرنەۋى تاۋداي بيىك,
دالاداي ۇلكەن,
تابىت جاسادى.
باسىمدى جەرگە تيگىزدى,
ۇستىمە كەبىن كيگىزدى.
بىراق مەن كونبەدىم.
ولتىرەم دەسە دە,
ولمەدىم» (تەمىرحان مەدەتبەك).
ءيا, قاسيەتتى دومبىرا باتىردىڭ قايتپاعان شەرىن وزىنە قايتارىپتى, اقىننىڭ ايتپاعان ءسوزىن ايتىپتى.
القيسسا, دومبىرا تۋرالى توقسان تاراۋلى اڭىز كوپ. بىردە حاس دۇشپانمەن كەسكىلەسكەن ۇرىستان ۇزاق جول ءوتىپ, قۋاتى قايتقان ەر جىگىت جاپان تۇزگە توقتاپ, دەمالماقشى بولادى. جار جاعاسىنداعى كولەڭكەگە وتىرعان باتىر ۇزىن اعاش بۇتاسىن كەسىپ الىپ, وعان اتتىڭ قىلىن تارتىپ جاساعان اسپابىنان دىبىس شىعارماق بولادى. الايدا اسپاپ ءۇن شىعارمايدى. اسپاپتى قاسىنا قويادى دا, قالىڭ ۇيقى قۇشاعىنا ەنەدى. الدەنە ۋاقىتتان سوڭ ويانسا, اسپاپتان كۇمبىرلەپ قوڭىر سالقىن دىبىس شىعىپ جاتىر ەكەن دەيدى. جۇمباق زاتتى قولىنا الىپ قاراسا, دومبىرانىڭ باسىنا, سيقىرداي سۇلۋ قۇبىلىستى كورەدى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى دومبىرا حالىق دەرتىنە ءدارۋ بولىپ, قوڭىر ءۇنى جۇرەك ەمىنە شيپا بولعان دەسەدى.
كەلەسى ءبىر اڭىز سارىنى شىعىستىق «مۇڭلىق-زارلىق» داستانىمەن ۇندەس كەلەدى. ەستە جوق ەسكى زاماندا قىلىشىنان قان, كوڭىلىنەن ءزار تامعان ايبىندى حاننىڭ جار دەگەندە جالعىز قىزى قۋ تاقىر جىگىتكە كوڭىلى كەتىپ, ويناپ-ك ۇلىپ جۇرەدى ەكەن. مۇنى اڭعارعان حان جىگىتتى تىلگە كەلتىرمەي دارعا اسۋعا بۇيىرادى. جىگىت ءولىم قۇشقان سوڭ قىز مەزگىلىنە جەتپەي, ءبىر ۇل, ءبىر قىز تابادى. جۇرت وسەگىنەن, ەل نازاسىنان شوشىعان حان قوس ءسابيدى الاستاتۋدى استىرتىن مىستان كەمپىرگە جۇكتەيدى. مىستان بەسىكتە بۇلقىنعان سابيلەردى ايدالاداعى ارالعا اپارىپ, بيىك وسكەن اعاشتىڭ باسىنا قىزدى – شىعىسقا, ۇلدى – باتىسقا قاراتىپ ءىلىپ كەتەدى. نارەستەلەردىڭ كوز جاسىنان اعاش بۇتاقتارى سۋالىپ, قۋارا قالادى. قوس جۇرەك سوعۋىن توقتاتقاندا, بايتەرەك تە ءوسىپ-جايقالۋىن ساپ تىيادى. جۇرت اراسىنداعى وسەك ءسوز, جالعان وكپەگە توزبەگەن پاتشا قىزى ەگىزىن ىزدەپ ەڭىرەي جولعا اتتانادى. ادىر كەزىپ اڭقاسى كەپكەن ايەل ابدەن قۋارعان بيىك اعاشتىڭ تۇبىنە كەلىپ ۇيقىعا كەتەدى. كەنەت تە كەنەت الدەبىر سۇيكىمدى ساز, سيقىرلى اۋەن وياتادى. قۇلاق ءتۇرىپ تىڭداسا, ءان سالىپ تۇرعان قاسىنداعى بيىك اعاش ەكەن. الىپ اعاشقا ءۇڭىلىپ قاراسا, باسىنىڭ ەكى جاعىندا بۇتاقتان بۇتاققا كەرىلىپ قالعان ىشەكتەردى كورەدى. بۇل – قاپىدا قازا تاپقان ەكى بالاسىنان قالعان جۇرناق ەدى. ەگىزىنىڭ ولىمىنەن حابارى جوق ايەل اعاش زارىنان ۇلى مەن قىزىنىڭ اجالىن ەستىپ, ءوزى دە قۋىس اعاش جاساپ, بوبەكتەرىنەن قالعان قوس ىشەكتى سوعان تاعادى. قايعىدان قان جۇتقان بايعۇس انا بوستاۋ تارتىلعان ىشەككە ءۇنى مۇڭدى شىعاتىندىقتان, « ۇلىم – مۇڭلىق» دەپ, ال اششى, تىم زارلى شىعاتىندىقتان, قاتتى تارتىلعان ىشەككە «قىزىم –
زارلىق» دەپ ات قويىپ, كيەلى دومبىرانى قولىنان تاستاماي, ەل كەزىپ كەتكەن ەكەن...
«دومبىرا عانا ءبىلىپتى,
قازاقتىڭ بارلىق قايعىسىن.
كىمىڭ بار ودان سۇيىكتى,
شاپپاي بەر ونىڭ بايگىسىن!
اتادان قالعان سول مۇرا,
ۇرپاققا ءبىزدى جالعاي ما؟
اركىمنىڭ جانى دومبىرا,
تەك تارتا بىلەر قول قايدا؟»
تۇمانباي اقىننىڭ توسىن جىرىندا «كىمىڭ بار ودان سۇيىكتى؟» دەيتىن سۇراۋ بار. راسىندا, قازاققا دومبىرادان جاقىن مۇڭداس, دومبىردان جاقىن دوس جوق. «مايىسىپ قوس شەگىڭنەن كۇي وتكەندە, وي تۋار جۇرەك تۇگىل, سۇيەكتەن دە» دەيتىن تەكتى دومبىرا جىرعا اينالعالى, جال-جال سىرعا ۇلاسقالى قاشان. كوكىرەگىنە سۇيەپ قايعىسىن تارقاتقان, جانىنىڭ جازىعىنا كۇي ەكتىرگەن قازاق بالاسى جۇرەگىن تيەك ەتىپ, كوڭىل قۇلپىن قادىرلى اسپابىنا اشىپتى. قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقاسىمەن», تاتتىمبەتتىڭ «سارجايلاۋىمەن» تەربەلگەن تەكتى حالىقتىڭ دومبىرا كورگەندە ورە تۇرەگەلىپ تىڭدايتىنى بار. ءارى كۇيشىسىن سىيلاپ تۇعىرعا قوندىرىپ, قوڭ ەتىن كەسىپ بەرۋگە دايار تۇراتىنى تاعى جوق ەمەس. تاتتىمبەت حاقىندا قالام تەربەگەن قازاقتىڭ تاكەنى كۇيشىنىڭ حانعا سالەم بەرمەس پاڭ بولمىسىن تارقاتا جازادى. «تاتتىمبەت توماعاسى سىپىرىلعان قىرانداي, قياندى شولا باستادى. قيالدىڭ كوزى الۋان اتىراپتى ارالاپ, ەس بىلگەلى ەتەنە بولعان سوناۋ جوسالى تاۋىن, تاۋ ەتەگىندەگى سازى مول, شالقىعان سارىجايلاۋعا ايالداي بەردى. سارىجايلاۋ ەسكە تۇسكەندە, تاتتىمبەت «ۋھ!» «پا, شىركىن-اي!» دەپ سۇيسىنە كۇرسىندى. ونىڭ تىرشىلىك قىزىعىن ارمانسىز كەشكەن جەرى – سارىجايلاۋ. ءومىر-باقي ارىلماس قايعى-قاسىرەتكە, ىشقۇستالىققا دۋشار ەتكەن دە سول سارىجايلاۋ». ءيا, كۇيشىنىڭ سالقار دالانىڭ جازىلماعان ءانۇرانى ىسپەتتى «سارىجايلاۋ» كۇيىن تىڭداپ, دەلەبەڭ قوزباۋ مۇمكىن ەمەس. ال «قوسباسار», «مايداقوڭىر», «سالتانات», ابىكەن حاسەنوۆتىڭ «قوڭىر» كۇيىن تىڭداپ وسىنشا باي كەۋدەلى قازاق بولىپ تۋعانىڭدى ماقتان ەتەسىڭ, بابالار ارۋاعىنا ءتاۋ ەتەسىڭ.
«دومبىرا, سەن تۋرالى
تالاي جازدىم مەن مىنا –
كۇيدى ۇقپاعان كىسىلەر
ءسوزدى ۇعا ما, ءوزىڭ ايتشى, دومبىرا؟» دەپتى جۇمەكەن. راس-اۋ.
شىن دومبىرانىڭ قۇنى بۇرناعىدا قوس ءۇيىر جىلقىعا تەڭەلگەن دەيدى ەسكى كوزدەر. ونداي دومبىرانىڭ شەشەندىگى كىسىدەن اسقان, قاۋىس جاۋىنىنداي كۇمبىر كۇيى قۇيىلىپ تۇراتىن دەسەدى. ناعىز قازاق, شىنىندا, ەر دومبىرانىڭ ءوزى.
