ء«بىر جۇلدىز ءتىل قاتادى عارىش جاقتان,
ايگىلەپ ەل مۇراتىن قانىش تاپقان.
ءتاڭىرى ءوزى تاڭداپ سۇيگەن ۇلعا,
اقىل مەن وي تىزگىنىن تەڭ ۇستاتقان»,–
دەپ اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى جىرلاعانداي, عالىمنىڭ اقىل-ويى بالا كۇنىنەن زەرەك ەدى. اۋىل مولداسىنان ساباق الىپ, كەيىن قازاق-ورىس مەكتەبىندە وقىعان ول وزگەلەردەن دارا تۋدى. اكادەميكتىڭ تۇلعالىق قىرلارىن زەرتتەۋشىلەر, ودان ۇلگى الۋشى جاستار بۇگىندە كوپتەپ تانىلادى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ ەستەلىگىندە دەگدار تۇلعانىڭ ءۇش قىرىنا توقتالادى. ء«بىرىنشى قىرى: ارينە, ۇلكەن عالىم. بىلىمىمەن جانە كورەگەندىگىمەن بۇكىل كەڭەس وداعىن مويىنداتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جەزقازعان ءوندىرىس ورنىن اشۋ ءۇشىن ۇكىمەت قاۋلىسى قاجەت بولعان ەكەن. قانىش ساتباەۆ وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, وداقتىڭ اۋىر ونەركاسىپ ناركومى وردجونيكيدزەدەن قابىلداۋدى سۇراعان. 1936 جىلى 31 جەلتوقساندا ساعات 18:00-دە قابىلداۋعا كىرگەن ساتباەۆ تۇنگى بىرگە دەيىن تىلدەسىپ, عالىمنىڭ بىلىمدىلىگى مەن كورەگەندىگىنە رازى بولعان وردجونيكيدزەدەن قاۋلى شىعارتىپ العان ەكەن», دەيدى شاكىرتى. «ەكىنشى قىرى – عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى ادام. بۇكىل وداق بويىنشا مىقتى عالىمداردى جانە قازاقتىڭ ماڭدايعا ۇستار ازاماتتارىن جيناپ, عىلىم اكادەمياسىن اشقاننان كەيىن, سول عالىمداردىڭ ورنىن باساتىن بۋىن دايىندادى. ول كىسىنىڭ الدىنا اسپيرانتۋراعا تۇسەردە باردىم. ول كەزدە ەلىمىزدە زەرتحانا جانە وزگە دە قاجەتتى دۇنيەلەر جوق ەدى. سوندىقتان ءبىزدى ماسكەۋگە جىبەردى, مەن سول 25 ادامنان قۇرالعان العاشقى لەكتە بولدىم. ول كىسىنىڭ مىقتى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ادام تاني بىلەتىن, سوندىقتان شاكىرتتەرىنەن بەلگىلى عالىمدار شىقتى. ءۇشىنشى قىرى – وتە بەدەلدى بولسا دا, كىشىپەيىل ەدى. ماسكەۋگە بارعانىمىزدا مالايا بروننايا كوشەسىندە اسپيرانتتار ءۇشىن ۇلكەن جاتاقحانا بولدى. ۇلگەرمەي قالعان ەكەنمىن, ورىن بولمادى. قانىش يمانتاي ۇلى ءبىزدى كسرو عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان سەرگەي يۆانوۆيچ ۆاۆيلوۆقا تاپسىرعان. سودان ۆاۆيلوۆ مەنى ماسكەۋدەگى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوناقۇيىنە ورنالاستىرامىن دەدى. مەن بارمايتىنىمدى, ونداي اقشام جوعىن ايتتىم. بولماي سوندا ورنالاستىردى, ءبىر تيىن دا تولەتكەن جوق, اسپيرانتۋرا بىتىرگەنشە تەگىن تۇردىم» – دەيدى دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ ءوز ەستەلىگىندە. مىنە, اتپال تۇلعانىڭ قىرلارى ونىڭ زاۋ بيىگىن ودان سايىن اسقاقتاتا تۇسەدى. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق بالاسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, يىعىن تىكتەگەن قانىش ساتباەۆتىڭ ءارتۇرلى سويلەگەن سوزدەرى, پىكىر-تولعامدارى ءبىر توبە. جانعا ازىق بولار مۇنداي لۇعاتتار قازىر دە كىتاپتاردان كەزدەسەدى. ءبىر پىكىرىندە: ء«وز ءبىلىمىن ءومىردىڭ, ءوندىرىستىڭ تاجىربيەلەرىمەن نىعايتىپ, بايىتىپ وتىراتىن, تاپقان ءىلىمىن ۇلكەندى-كىشىلى اشقان جاڭالىعىن حالىقتىڭ قاجەتىنە بەرىپ وتىراتىن عىلىم عانا ءوز دارەجەسىندە زامان تالابىنىڭ ورەسىندە بولادى» – دەيدى عالىم. كەلەسى ءبىر پىكىرىندە: «...ءبىلىمىڭدى ەڭبەك پەن ءومىردىڭ وزىندە شىڭداپ وتىر! سوندا عانا ءبىلىم دەپ اتالاتىن اسىل تاس ەشقاشان توت باسپاستان جالتىراي دا جارقىراي بەرەدى» – دەپ تاعىلىمدى عيبرات شوعىن مازداتادى.
قانىش ساتباەۆتىڭ اعاسى, الاش ارداقتىلارىنىڭ قۇرامىندا بولعان زيالى جان ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ ءىنىسىنىڭ عىلىم جولىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن. مەنىڭشە, عۇلاما عالىم الاش جولىن, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ جولىن كوزدەگەن, سول جولدا بولعان. وعان ءاربىر ەڭبەگى, تۇلعالىق بولمىسى دالەل. عالىمنىڭ نەمەرە جيەنى الىشەر قوعاباەۆ ءوز ەستەلىگىندە اتاسىنىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن جان-جاقتى ەڭبەكتەرىنە توقتالادى. «قانىش ساتباەۆتىڭ گەولوگيادان باسقا, مادەنيەت پەن تاريح سالاسى بويىنشا جازىپ قالدىرعان ەڭبەكتەرى بار. ول جەزقازعان مەن ۇلىتاۋ وڭىرىنەن ەتنوگرافيالىق مۇرالاردى جيناپ, «جەزقازعان اۋدانىنداعى كونە زامان ەسكەرتكىشتەرى» ەڭبەگىن جازعان. شوقان ءۋاليحانوۆ قاعازعا ءتۇسىرىپ العان «ەدىگە جىرىنىڭ ءماتىنىن اراب, تاتار سوزدەرىنەن تازارتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزىندە قايتا دايىنداعان. قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان العاشقى «الگەبرا» وقۋلىعىن جازىپ شىعادى. 1931 جىلى باسىلعان ا.زاتاەۆيچتىڭ «500 قازاق اندەرى مەن كۇيلەرى» جيناعىنا حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ەسەپتەلەتىن 25 ءاندى ءوزى ورىنداپ, ولارعا ورىس تىلىندە عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرىپ ەنگىزگەن ەكەن», – دەيدى الىشەر قوعاباەۆ. ءيا, ەلىم دەپ ەمىرەنگەن ەرەن ەردىڭ بار مۇراتى – حالقىنا جاقسىلىق جاساۋ, ونىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىرۋ بولعانىنا ءشۇبا جوق. ايتپەسە «حالقىم مەنەن دە بيىك» دەپ ۇلاعاتتى ءسوز ايتار ما ەدى؟ ۋاقىت وتكەن سايىن عۇلاما عالىم ەسىمى جىرعا اينالىپ, اڭىز تورىنەن ورىن الۋدا. اقىن عالي ورمانوۆ «قانىش اعا بەينەسى» اتتى تۋىندىسىندا تەبىرەنە جىر تولعايدى.
ء«ومىرىڭ ويعا تولى, قانىش اعا,
عاجايىپ ءبəرى تەرەڭ, ءبəرى جاڭا.
ورەندى ورىسىنە تارتتىڭ سونىڭ,
نۇر جايناپ كورىنگەندەي الىس جاعا.
Əۋەلدە ءوزىڭ تاپقان, ويلاپ الدىن,
سەكىلدى تاۋلار سەنىڭ قويمالارىڭ.
قازىناسىن حاتقا ءتىزىپ جازدىڭ سونىڭ,
ادامشا ءوز قولىڭمەن قويعان ءبəرىن».
ءيا, تەرەڭگە قۇلاش سەرمەگەن عالىمنىڭ ءومىرى ويعا تولى ەكەنى راس. ءار مينۋتىن ەكشەپ ەلىنە ارناعان ەردىڭ ءۇنى بۇگىنگە جەتىپ, قىرۋار ەڭبەگى كوكىرەگىمىزدە سايراپ تۇر. «ەر ەل ءۇشىن تۋادى, ەل ءۇشىن ولەدى» دەگەندەي, سول بىرەگەي تۇلعالار ساپىندا قانىش ساتباەۆ ەسىمى كوپ جۇلدىزدىڭ ىشىندەگى شوق جۇلدىزداي جارقىراي بەرمەك.
