ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ءبىز بىلەتىن شەتەلدىك «Adidas», «CoffeeBoom», «KFC», «Bronح» سياقتى كومپانيالاردىڭ بارلىعى – ەلىمىزدەگى شەتەلدىك فرانشيزالار. ولاردىڭ قاتارىنا كيىم-كەشەك دۇكەندەرى دە, تاماقتاندىرۋ, سپورت, ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى دا جاتادى. الەم ساحناسىندا فرانچايزينگتىڭ ورنى بولەك, ويتكەنى ونىڭ پايدا بولۋىمەن ۇتىمدى كاسىپتىڭ دە, ساۋاتتى كاسىپكەرلەردىڭ دە سانى ارتا ءتۇستى. وعان قوسا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا جەلىسى پايدا بولىپ, نارىقتاعى سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتىڭ جوعارىلاۋىنا وڭىنان اسەر ەتتى.
ەلىمىزدە فرانچايزينگ قاتىناستاردىڭ كاسىپكەرلىك سەكتوردى قامتۋ اۋقىمى وتە كەڭ – 1 000-نان استام ساۋدا ورنى مەن 200-گە جۋىق جەلىلىك وكىلدىك بار. بۇل تەك يمپورت پەن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كەڭەيۋى تۋرالى ءسوز ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق برەندتەردىڭ پايدا بولۋىن دا بىلدىرەدى. مۇنىڭ ايقىن دالەلى – الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ «ايكۋنە» گيمناستيكاسىنىڭ ەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋى.
2002 جىلى ەلىمىزدە «كەشەندىك كاسىپكەرلىك ليتسەنزيا (فرانچايزينگ) تۋرالى» زاڭ قابىلداندى جانە ءدال سول جىلى قازاقستان فرانچايزينگ قاۋىمداستىعى (قفق) قۇرىلدى. قاۋىمداستىق پرەزيدەنتى بەكنۇر قيسىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدە وتاندىق كونديتەرلىك فرانشيزالار دا بار, بىراق ولار ازىرگە كەڭ تانىلا قويعان جوق.
«فرانشيزامەن اينالىسۋعا بەل بۋعان ادام كوپتەگەن قيىندىقتان ءوتۋى مۇمكىن. باستى قيىندىق – ءوزىمىزدىڭ فرانشيزالارعا سەنىمنىڭ جوقتىعى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, بىراق جاس كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا ءوزىمىزدىڭ فرانچايزينگتە الاياقتىق كوپ دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان. بىراق مەنىڭ ويىمشا, شەتەلدىك فرانشيزالارمەن سەرىكتەستىك قۇرۋ بارىسىندا ءتۇرلى الاياقتارعا كەزىگىپ قالۋ مۇمكىندىگى الدەقايدا جوعارى. تاعى ءبىر قيىندىق – فرانچايزيلەردىڭ فرانچايزەرمەن زاڭدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ كەزىندە قويىلاتىن تالاپتارعا تولىق نازار اۋدارماۋى», دەيدى ب.قيسىقوۆ.
فرانچايزينگ – ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلەتىن بيزنەس. قفق پرەزيدەنتىنىڭ پايىمداۋىنشا, سالا زاڭدىلىقتارىن دۇرىس تۇسىنبەگەن ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ ينتەللەكتۋالدى مەنشىكتەرىن قۇرمەتتەمەيدى.
«فرانچايزيلەر كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن وزدەرى مەڭگەرىپ العان ءفرانچايزيدىڭ تەحنولوگياسىنا نەگىزدەپ جاڭا كاسىپ اشىپ جاتادى. مۇنداي ارەكەتتەر كاسىبي ەتيكاعا قايشى كەلەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ويتكەنى مۇنىڭ ءبارى فرانشيزانىڭ باستى قاعيداتى – سەرىكتەس پەن وزىڭە دەگەن سەنىم مەن ادالدىقتى جوققا شىعارادى», دەيدى.
ول جاڭادان كاسىپ اشۋدىڭ ورنىنا دايىن فرانشيزامەن جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى ۇتىمدى ەكەنىن دە ايتتى:
«بۇل سالاعا تاڭداۋ ەركىندىگىنە بايلانىستى سىن كوپ ايتىلادى, بىراق شىنايى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ستارتاپتاردىڭ 95%-ى بەس جىلدان كەيىن توقتاپ قالادى. ال فرانشيزالاردىڭ 85%-ى ءوز پوزيتسيالارىن ساقتايدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەر ءوسىپ-ءونۋىنىڭ كەپىلدىگى جوق جاڭا بيزنەسكە قاراعاندا ناعىز تاجىريبەنى ۇستانعان فرانچايزينگتەرگە ينۆەستيتسيالاۋدى ءجون سانايدى. دەگەنمەن فرانچايزينگ نارىقتى تولىقتاي باسىپ المايدى, بۇل مۇمكىن ەمەس. مىسالى, ول دۇنيەجۇزىلىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3-7%-ىن عانا الادى, ال بىزدە بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 1%-عا دا جەتپەيدى. فرانچايزينگ پەن ستارتاپ – ءبىر-بىرىنە كەدەرگى كەلتىرمەي تەڭ جۇرەتىن ەكى پاراللەل».
ستارتاپ پەن فرانشيزانىڭ اراسىندا ءبىراز ۋاقىت تەڭسەلىپ, ناتيجەسىندە, تاڭداۋى فرانشيزاعا تۇسكەن وتاندىق كاسىپكەرلەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – ءايدارالى رامانوۆ. ول بىلتىر «Urbo Coffee» كوفەحانا جەلىسىنىڭ فرانشيزاسىن ساتىپ الىپ, ءبىر نۇكتەسىن اشقان ەكەن.
«فرانشيزانىڭ ارتىقشىلىعى – دايىن بيزنەس-ۇدەرىستەردى بەرەدى. قىزمەتكەردى جالداۋدىڭ, جۇمىسقا قاجەت قۇرالداردى تابۋدىڭ بارلىق جولىن ۇسىنادى. كادرلاردى وقىتۋمەن قاتار اقاۋى بار قۇرالداردى جوندەپ بەرەدى, سەبەبى ولاردىڭ بارلىعى ليتسەنزيالانعان. مەنىڭ تۇسىنگەنىم – باستاپقى بيزنەستى فرانشيزامەن باستاعان دۇرىس ەكەن, سەبەبى ول – بيزنەستى جۇرگىزۋ بارىسىندا تۋىندايتىن بارلىق سۇراققا دايىن جاۋابى بار جۇيە. جاڭا اشىلعان بيزنەستىڭ شىعىنى كوپ, ونى جۇرگىزۋ قيىنعا سوعادى», دەيدى كاسىپكەر.
بيىل وتاندىق فرانچايزينگتىڭ جاڭا تولقىنى باستاۋ الماق. سەبەبى بۇل سالانىڭ جاناشىرلارى اراسىندا تۇركى كەڭىستىگىندەگى فرانچايزينگتى دامىتۋ تۋرالى سۇراقتار دا كوپ تالقىلانىپ ءجۇر. مىسالى, ورتالىق ازيا فرانچايزينگ بىرلەستىگىنىڭ (وافب) توراعاسى گۇلبانۋ مايعارينانىڭ ويىنشا, فرانچايزينگتەگى وزەكتى ترەندتەر مەن وزىق تاجىريبەلەرگە دەگەن تۇركى ەلدەرىنىڭ وزىندىك قالىپتاسقان تىڭ تاسىلدەرىمەن تانىسۋ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە پايدالى بولماق.
ء«دال قازىر بىزگە تۇرىك كەڭىستىگىندەگى فرانچايزينگتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قىرلارىن, بار پروبلەمالار مەن قيىندىقتارىن, سونداي-اق بولاشاق ىنتىماقتاستىق باعىتتارىن انىقتاۋ ماڭىزدى. قازپاتەنتتە تىركەلگەن 2,8 مىڭ فرانچايزينگتىك كەلىسىم بار, بىراق شىندىعىنا كەلگەندە ولاردىڭ الدەقايدا كوپ ەكەنى تۇسىنىكتى عوي. ولاردىڭ 900-ءى عانا «وليمپ» زەرتحانالارىنان كەلەدى, قالعاندارىنىڭ سانى تىپتەن از. بار سەبەپ كاسىپكەرلەردىڭ فرانچايزينگتىك كەلىسىمدەرىن تىركەمەۋىندە. مۇنداي جاعدايدا بۇل كەلىسىمشارتتاردىڭ ەشقانداي زاڭدى كۇشى دە بولمايدى», دەيدى.
قالاي بولعاندا دا ەلدەگى فرانچايزينگتىڭ دارەجەسى حالىقارالىق كورسەتكىشتەردەن الدەقايدا تومەن. وتاندىق نارىقتا «New Yorker», «Jack & Jones», «Name it», «Marc O'Polo», «Digel», «Calvin Klein Jeans» سىندى الىپ برەندتەردى ەنگىزگەن فرانچايزينگ جانە بيزنەستى دامىتۋ ساراپشىسى مۋزاففار ماداليەۆ ەلدەگى فرانچايزينگكە كەدەرگى كەلتىرەتىن باستى سەبەپتى ايتتى.
«فرانشيزانى ساتىپ الۋشى كليەنتتەردىڭ اراسىنداعى كاسىبي ەمەس ريتەيلدەر قارجىلىق جوسپاردىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيدى. ولاردىڭ ۇلگى الار قارجىلىق مودەلى جوق, دەمەك كىرىس پەن شىعىس ەسەبىن قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى. ولار تاڭدالعان برەندپەن سەرىكتەستىكتىڭ قانشالىقتى ءساتتى, ۇتىمدى بولاتىنىن زەرتتەپ, تالداۋ جۇرگىزبەيدى. برەند مۇنداي ادامداردىڭ اقشاسى بار, بىراق ءبىلىمى جوق ەكەنىن بىردەن بايقايدى. سوندىقتان ولاردىڭ كوبى الەۋەتتى فرانچايزيلەرمەن ءتىپتى كەلىسسوز جۇرگىزۋدەن باس تارتادى», دەيدى مۋزاففار ماداليەۆ.
بىلتىر «McDonald's» كومپانياسى ءبىزدىڭ نارىقتان فرانشيزا تالاپتارى ساقتالماۋىنىڭ اسەرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. وتاندىق فرانچايزي رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس سالدارىنان ەت ونىمدەرىنە تاپسىرىس بەرە الماي, تاۋاردىڭ ساپالى بالاماسى تابىلماعان. بىزدەگى ەت ءوندىرىسى فرانچايزەردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاپتى دەلىنەدى. ءسويتىپ, ەلىمىز ۇلكەن جوبادان ايىرىلىپ قالدى.
اسەم جاناتوۆا,
ەۇۋ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى
