كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
عالىم اتاپ وتكەندەي, سۋ تاسقىنى الەمدەگى كوپتەگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپكە اينالدى. 10-20 جىلدا قايتالانىپ وتىراتىن ءىرى سۋ تاسقىنى سياقتى تابيعي اپاتقا قارسى تۇرار شارا جوق, دەگەنمەن ونىڭ الدىن الۋدا بۇگىندە ادامزات قول جەتكىزگەن عىلىمداعى يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەر ايماق تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرىن ءوز يگىلىگىنە پايدالانىپ وتىرعانىن تاجىريبەدەن كورىپ وتىرمىز. ال ەل وڭىرلەرىندە كۇن جىلىسىمەن سۋ ارناسىنان اسىپ, تاسيتىنىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاقسى بىلەدى. الايدا سۋدىڭ بيىلعى توسىن مىنەزىنە ەشكىم دايىن بولمادى. دەمدە 10 وبلىسىمىزدى سۋ جايلاعاندا بارىپ قاپ دەپ, قامدانا باستادىق. بىراق الدىن الۋ شارالارى جۇرمەگەندىكتەن, ەل وڭىرلەرى سۋ تاسقىنىنان ۇلكەن زارداپ شەكتى.
ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ءا.كەنشىم «سۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ۆەدومستۆو قۇرامىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك» دەيدى. بۇگىندە سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ «قازسۋشار» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىن رەفورمالاۋ ارقىلى وبلىس, اۋداندارداعى سۋ شارۋاشىلىقتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا بولاتىنىن العا تارتقان گيدروتەحنيك-عالىم كاسىپورىنعا تيەسىلى بىرقاتار شتاتتى ايماقتارعا بەرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, استانادان ەل وڭىرلەرىندەگى شارۋاشىلىقتاردى باسقارۋ وڭايعا سوقپايدى. «قازسۋشاردا» قۇرىلىس, ءنورماتيۆتى قۇجاتتارمەن اينالىساتىن 30 شاقتى مامان قالسا دا جەتكىلىكتى. وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى قۇرىلاتىن بولسا, قۇقىقتىق تۇرعىدا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى سۋ شارۋاشىلىقتارىن باسقارۋ, قاداعالاۋ جاعى دا جەڭىلدەيدى. مۇنداي قادامدار ينفرقۇرىلىمدى جاقسارتۋمەن قاتار, قاجەتتى تەحنيكالارمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
– توقىراۋعا ۇشىراعان سالانى بىردەن قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن. 1991 جىلى مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تارادى. ءىزىن الا مەملەكەتتىك كوميتەتتەر تازا سۋدى باسقارۋعا كوشىپ كەتتى دە, ايماقتاعى ينفراقۇرىلىمدار باسقارۋسىز قالدى. تاپسىرىس بولماعاندىقتان, ءىرى قۇرىلىس ترەس-تەرى تارادى, ءبىرازى جەكەمەنشىككە ءوتتى. سالاعا سۋدى بىلمەيتىن ماماندار كەلە باستادى. ءىرى-ءىرى جوبالاۋ ينستيتۋتتارى جابىلدى. بۇگىندە ءبىردى-ەكىلى مىقتى ماماندارى بار «كازگيپروۆودحوز» جوبالاۋ-زەرتتەۋ كونسالتينگى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر ءار ەلدى مەكەن گيدروتەحنيككە ءزارۋ. كەزىندە گيدروتەحنيكالىق قىزمەت قۇرامىندا باس گيدروتەحنيك, مۇراپتار بولاتىن. ەلدى مەكەندەردە مۇراپتار تۇرعىنداردى كەزەككە قويۋ ارقىلى, قانشا سۋ كەرەگىن انىقتايتىن. ارىقتاردى قاداعالاپ, ەرتە كوكتەمدە قاردان تازالايتىن. قازىر سۋ ءراسۋا. ونىڭ نارىقتاعى سۇرانىسى, قاجەتتىلىگى زەرتتەلمەيدى. ەگىستىك ناۋقانىنا, داقىل ەگۋ بارىسىنا ساراپتاما جۇرگىزىپ جاتقان مامان جوق. قازىرگى كەزدە شارۋالار ەگىس ەگىپ, قىسقا قامدانىپ جاتىر. ارقايسىسىندا شاعىن بولسا دا جەرى بار. ەندىگى كەزەكتە اكىمدىكتەر نارىققا ساراپتاما, ماركەتينگ جاساپ, قانداي ونىمگە سۇرانىس بولادى, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىنە باستى نازار اۋدارۋعا ءتيىس. بۇل اۋىلشارۋاشىلىعىن جۇيەلى جۇرگىزۋمەن قاتار, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋعا ىقپال ەتەدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, رەسپۋبليكادا قانت قىزىلشاسى القاپتارىن دامىتۋمەن قاتار بىرنەشە قانت زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋ دا قاجەت, – دەيدى عالىم.
پرەزيدەنت بيىلعى وقۋ جىلىندا جامبىل گيدرومەليوراتيۆتى-قۇرىلىس ينستيتۋتىن قايتا اشۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇل جاڭالىقتى اسا قۋانىشپەن قابىلداعانىن جەتكىزگەن ءا.كەنشىم كەزىندە اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان ينستيتۋتتى جاۋىپ, كوپتەگەن كاسىبي مامانداردىڭ باسقا سالاعا كەتىپ قالعانىن قىنجىلا جەتكىزدى. ءامىرحان قادىربەك ۇلى دا وسى ينستيتۋتتىڭ تۇلەگى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە بالتىق جاعالاۋىنان قيىر شىعىسقا دەيىن بىلىكتى كادرلار دايىنداپ, سۋ ماماندارىنىڭ ۇستاحاناسىنا اينالعان وقۋ ورنى گيدروتەحنيكتەر, سۋ قۇرىلىسى, سۋ كاناليزاتسياسى, سۋ مەحانيزاتسياسى, سۋ ەكونوميستەرى سياقتى 8 باعىتتا ماماندار دايارلاۋدان تاشكەنتتىڭ يرريگاتسيالىق ينستيتۋتىن باسىپ وزىپ, رەيتينگى جاعىنان ماسكەۋ گيدرومەليوراتيۆتى ينستيتۋتىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇردى. بۇگىندە رەسەي دە, تاشكەنت تە وسى باعىتتاعى وقۋ ورىندارىن ساقتاپ قالعان.
قازىرگى كەزدە سۋ شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مامانداردى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەن باستاپ, بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلايدى. مۇندا جىلىنا 100-دەن استام مامان ءبىتىرىپ شىعادى.
«سۋ سالاسى ماماندارىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ بىرقاتارىندا سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ فاكۋلتەتى بار. ولاردىڭ وقۋ جوسپارىمەن تانىسساڭىز, كوڭىل قۇلازيدى. سۋ جايىندا جالپى تۇسىنىگى بولعانىمەن, نە سىزۋ سىزا المايتىن, نە جوبا جاساي المايتىن, نە قۇرىلىستىڭ ءتىلىن بىلمەيتىن ماماندار دايارلانىپ جاتىر. ديپلومى بار دەگەنى بولماسا, ماتەماتيكا, جوعارى ماتەماتيكانى مەڭگەرمەگەن ستۋدەنتتەردەن قانداي جوبالاۋشى ينجەنەرلەر شىعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. گيدروتەحنيك-ينجەنەرلەر ەمەس, فيلوسوفتار دايىنداۋمەن اينالىسىپ كەتتىك پا دەيمىن. مەن بۇل سالانى 2016 جىلعا دەيىن زەرتتەدىم. بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى باسقا سالاعا كەتىپ جاتىر. ال 20 پايىزى ينستيتۋتتا قالادى, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرادا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. بىراق ولاردىڭ وقىعاندارى مۇلدەم كوڭىل كونشىتپەيدى. سەبەبى بىردە-ءبىر كۋرستىق جۇمىس جازبايدى. مىقتى ينجەنەر-گيدروتەحنيك بولۋى ءۇشىن كەم دەگەندە 10-نان استام كۋرستىق جۇمىس جازۋ كەرەك. ال ءبىز كەرىسىنشە, ديپلوم جوباسىن دا الىپ تاستاپ جاتىرمىز» دەدى ول.
ءا.كەنشىم ۇلى «ەندىگى كەزەكتە بار كۇشتى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتى-قۇرىلىس ينستيتۋتىنا سالىپ, ينجەنەرلىك تەحنيكالىق كافەدرالار جۇمىسىن, وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك» دەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ستاندارتتا باكالاۆر, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرادا ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى جۇيەلەندى. وسى ستاندارت نەگىزىندە بىلىمىنە, بىلىكتىلىگىنە قاراي 8 دەڭگەي قامتىلعان. سوندىقتان وسى ستاندارتتارعا سايكەس وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ, مينيسترلىك بەكىتكەننەن كەيىن بارىپ جامبىل گيدرومەليوراتيۆتى-قۇرىلىس ينستيتۋتىنا ليتسەنزيا بەرۋ كەرەك. ال جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن وعان قانشالىقتى ۇلگەرەتىنىمىزدى ۋاقىت كورسەتەدى. سۋ شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنىڭ بارلىعىن تارازعا شوعىرلاندىرۋ ارقىلى سالانى رەتكە كەلتىرۋگە تىرىسۋ قاجەت. ال ءار وڭىردە مامان دايىنداۋ ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان وسى ماسەلەنى اۋدان, وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ مىندەتىنە ەنگىزىپ, ءتيىستى مينيسترلىك سۋ شارۋاشىلىعى ينجەنەرلەرىن دايارلاۋدىڭ جول كارتاسىن جىلدام قولعا الۋعا ءتيىس.
الماتى
