ۆولتەردىڭ اقىلى شىم-شىتىرىق شىركەۋ زاڭدارىمەن بۋلىققان, جەكە يەلىكتەر مەن ۇستەم تاپتىڭ ەزگىسىنە جانشىلعان قوڭىرقوشقىل ەۋروپا اسپانىنا تۇسكەن جارىلعىشتاي اسەر ەتتى. ول ءا دەگەننەن-اق ادامنىڭ اقىلى تۇتقىننان بوسانىپ, ەركىندىككە قۇلاش ۇرماي, قوعام وڭالمايتىنىن ءتۇسىندى. جاعداي كۇردەلى ەدى. ەركىندىكسۇيگىش جاننا د ارك پەن برۋنونى وتقا جاققان, ازات ويى ءۇشىن «قۇدايسىز» دەپ تانىلعان ون توعىز جاستاعى دە لا باردى ولىمگە كەسكەن ەپيسكوپتار زاڭى اقيقاتتان الىس قوندى. ءوزىن جەتىلدىرۋدىڭ تومەنگى ساتىسىندا قالىپ قويىپ, بوجي باستاعان اقىلىنىڭ اشۋىنا تۇنشىققان ولار نە نارسەدەن دە تايىنبايتىن ەدى. ادىلەتسىزدىك پەن ناداندىق شىڭىراۋىنا كۇيىنگەن ۆولتەر: ء«وز قولىمىزبەن جاسالعان وسىنداي قۇبىجىق ارەكەتتەردى كورە تۇرا, ءبىز قالاي وزگەلەردى جابايى دەي الامىز؟» دەپ وپىنادى. ء«وز بەتتەرىڭمەن ويلانۋعا قۇلشىنىڭدار!» دەيدى ول سەرگەلدەڭگە تۇسكەن قاۋىمعا.
ۆولتەر وزىمەن بىرگە ەۋروپا اقىل-ويىنا جاڭا بەتبۇرىس اكەلدى. ول تۋعاندا ەۋروپادا قازىرگىدەي قاۋلاعان اۆتورلار ءتىزىمى جوق ەدى, 1789 جىلى ومىرگە كەلگەن تۇلعا وزىنەن كەيىنگى جاڭا ادەبيەتكە ءتولباسى بولدى. ماسەلەن, «زاديگ نەمەسە تاعدىر» اتتى فيلوسوسفيالىق پوۆەسىن وقىساڭىز, نيتسششەنىڭ «زاراتۋسترا سولاي دەگەن» ەڭبەگىنىڭ ىرگەتاسىن كورەسىز, ال عالامشارلاردى شارلاپ جۇرەتىن «ميكرومەگاس» ەكزيۋپەريدىڭ «كىشكەنتاي حانزاداسىنىڭ» العاشقى ءدانى ىسپەتتى. ۆولتەر پوەزيا, دراماتۋرگيا, تاريح, ساتيرا سالالارىنا ءىز قالدىرىپ, فيلوسوفيانىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باسىندا تۇردى.
ەۋروپا تەرەزەسىنە شىعىستىق ورنەكتەردى العاشقى اشقان ادامداردىڭ ءبىرى دە ايگىلى ۆولتەر ەدى. 1704 جىلى انتۋان گالاننىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىلەرىنىڭ سالقىنى كۇللى اتىراپتى شارپىدى. مونتەسكەنىڭ «پارسىلىق حاتتارى», ديدرونىڭ «قارابايىرلىقتان ادا قازىنالارىندا» اراب ەرتەگىلەرىنىڭ بوياۋى انىق بىلىنەدى. ال ۆولتەردىڭ بۇكىلگە جۋىق شىعارمالارىندا شىعىستىق لەپ مەنمۇندالاپ تۇر. ءتىپتى دانىشپاننىڭ كىتاپتارىن اۆتورسىز وقىساڭىز, شىعىستىق اۆتوردىڭ قالامىنان تۋعان ەڭبەكتەر مە دەگەن ويدا قالۋىڭىز مۇمكىن.
«زاديگ نەمەسە تاعدىر» ەڭبەگىندە الەم كەزگەن زاديگتىڭ ءار الۋان قىزىقتى وقيعالارعا تاپ بولعان تارتىمدى وبرازى بەينەلەنەدى. ءومىر سوقپاعى زاديگتىڭ الدىنا اركەز شەشىمسىز جۇمباقتار مەن ادام ساناسىنا سىيماس كۇردەلى جاعداياتتارىن توسادى. «مەنىڭ ءبىلىمىم, ادالدىعىم, باتىلدىعىم ماعان تەك قانا باقىتسىزدىق اكەلدى!» دەپ اشىنادى ول. جەلىپ ءجۇرىپ ەل كەزگەن زاديگ بىردە ءۋازىر, بىردە كەڭەسشى, بىردە كەزبە بولادى. بىردە بالاعا تاربيەشى ىزدەگەن ساراي حانىمىنا قوس تاربيەشىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ىسىنە جۇكتەلەدى. ءبىرىنشى تاربيەشىگە «بالاعا نەنى ۇيرەتەسىڭ؟» دەگەندە, ول: «سەگىزدەن استام ءتىل, استرولوگيا, دەمونومانيا, ابستراكتى ويلاۋ مەن ناقتىلىقتىڭ ۇيلەسىمىن تۇسىندەرىمىن», دەپ جاۋاپ قاتادى. ال ەكىنشى تاربيەشى: «مەن بالاعا جاۋاپكەرشىلىك پەن دوستىققا ادالدىقتى سىڭىرۋگە تىرىسامىن», دەيدى. زاديگ ەكىنشى تاربيەشىنى بالاعا ۇستاز بولۋعا لايىق دەپ تابادى. مىنە, مۇنداي شىعىستىق دانالىققا تولى موتيۆتەر فيلوسوفيالىق پوۆەستە قادام باسقان سايىن كورىنەدى. بەينەبىر دانىشپان قاريامەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعانداي كۇي كەشەسىز. شىعارماداعى زاديگپەن ءتىل قاتىسقان يەزراد پەرىشتە: «ادامدار كەيدە بالا سۋعا كەزدەيسوق قۇلاپ كەتتى, ءۇي كەزدەيسوق ورتەندى دەپ ويلايدى, بىراق ومىردە كەزدەيسوقتىق دەگەن نارسە بولمايدى, ومىردەگى ءاربىر ءىس نە سىناق, نە بىزگە بەرىلگەن جازا, نە ماراپات نەمەسە الدىن الا ەسكەرتۋ» دەگەن ءتامسىل ايتادى.
«ميكرومەگاس» فيلوسوفيالىق پوۆەسىندە ۆولتەر سيريۋس جۇلدىزى مەن ساتۋرن عالامشارىندا مەكەندەگەن قوس ساياحاتشىنىڭ تىلىمەن عارىشتىق ويلارىن جەتكىزەدى. ولار ادامدار تىرلىگىنە بيىكتەن قاراپ, تەرەڭ پىكىرلەر توعانىن وربىتەدى. «ادامنىڭ جانى ساعاتتىڭ ءتىلى سەكىلدى, كەرەك كەزدە ۋاقىتتى كورسەتەدى, ال ءتانى بولسا وعان كەدەرگى جاساپ باعادى. ال كەيدە كەرىسىنشە جانىڭىز تانىڭىزگە كەدەرگى جاساۋى مۇمكىن. سوندىقتان جان دەگەن عالامنىڭ ايناسى, ال ءتان – ونىڭ جيەگى». «ميكرومەگاس» – ۆولتەر اقىلىنىڭ كەمەلىنە كەلگەن, گۇلدەنگەن شاعىنىڭ جەمىسى. ايرىقشا تۋىندىسى.
ءومىرىنىڭ سوڭىندا كۇرەسكەر تۇلعانى شىركەۋلىكتەر «قۇدايسىز» دەپ ايىپتادى. بىراق ول قۇدايسىز ەمەس ەدى. جاراتۋشىنىڭ اق جولىن, ادامدىق داڭقىن ناسيحاتتاعان تۇلعا ۇلتىنىڭ شىنايى پاتريوتى بولدى. ادىلەتسىزدىككە جانشىلعان جۇرت ونى ءوزىنىڭ قورعاۋشىسىنداي كوردى, سۇيە ءبىلدى. «وڭشەڭ جالبىرعا» وتكىر ءتىلىن قانجار ەتكەن زيالى جان اقىرى مۇراتىنا جەتتى, كوپ وتپەي-اق فرانتسۋز حالقىنىڭ ساناسى ويانىپ, ەۋروپالىق قايتا ورلەۋدىڭ باسىندا تۇرعان ەرەن ۇلتتىڭ بىرىنە اينالدى. وسىلايشا, ساۋ اقىل مەن تالاپكەر سانانىڭ وزات مەكتەبىنە ۇلاسقان ازاتتىق پەرزەنتى 1778 جىلى باقيعا اتتاندى. جۇتاڭ سەزىمدەرى ءجابىر كورگەن ەپيسكوپتار ونى شىركەۋدەن ارۋلاپ شىعارۋعا تىيىم سالدى. الايدا جەر بەتىلىك راسىمدەر اقيقات سۇيگەن جۇرەكتىڭ تومەنىندە قالىپ ەدى. عۇمىرىن ۇلتىنىڭ باقىتىنا, ار-ۇيات جولىنا ارناعان, اقىل پاتشاسىن قۇداي تاعالا ءوز راحىمىنا العانىنا مەن سەنەمىن.
