بويىنا ۇلتتىق رۋح دارىعان, ەلىم دەگەن ەرەن كۇشى بار اقىن ايەل كوپ ۇزاماي جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاعان وتتى جىرىمەن وقىرمان جۇرەگىنە جەتەدى. بىردە تۇمار حانىمداي ۇلت نامىسىمەن اسقاقتاسا, ەندى بىردە كەمەلدىك جايلى كوسىلىپ سىر تولعايدى. نەنى ايتسا دا جان سارايىنىڭ قاقپاسىن ايقارا اشىپ, جۇرەگىن نوسەرلەتە سالادى.
«شاشىرادى, وي كەتتى,
شابىت تاقتان قۇلادى!
سيقىر سەزىم سويلەتتى,
سوقىر كوزىم – جىلادى!
جۋاسپىن با, زاتىمنان,
جۇرت دەگەنىن ىستەدى...
مەن اۋنادىم اتىمنان,
ولەڭ ەردەن تۇسپەدى!»
مازمۇندىق ەرەكشەلىگى بار بۇل جىر قالام يەسىنىڭ تەگەۋرىندى رۋحىنان, قايسار بولمىسىنان حابار بەرەدى. سافو, ەميلي ديكينسون, اننا احماتوۆا سەكىلدى ۇلكەن كوكجيەككە قۇلاش ۇرعان اقىن ايەلدەرشە قالام سىلتەۋى سوندىقتان بولار. ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى بولمىسىن تاپ باسقان, ءدوپ ايعاقتاعان پىكىرلەر لەگى جەتەرلىك. سونىڭ بىرەگەيى – شايىر سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ جىرى.
«حان قىزىنداي ءحانبيبى,
تاڭ جۇلدىزداي ءحانبيبى.
گۇل بىتكەننىڭ ىشىندە,
القىزىلداي ءحانبيبى.
جاعالاۋدىڭ جالقى وسكەن,
جالبىزىنداي ءحانبيبى».
كەرەكسە, كەسكەكتى ەردىڭ سويىنداي كەسىپ ايتار اقىن مىنەزى كوزى قاراقتى وقىرمانعا تانىس. اسىرەسە تەكتى تۇرپاتتى مىنەز ۇشقىنى حان اپامىزىڭ «ەسسەلەر» جيناعىنان كەڭىرەك كورىنىس تابادى. ءبىرتۋار باۋىرجان مومىش ۇلى, قاھارمان قاسىم قايسەنوۆ, ابىز ءابىش كەكىلباەۆ جايلى تولعاعان الۋان سارىندى تۋىندىلار اۆتوردىڭ جان القابىن, قۇم دالاداعى سەكسەۋىلدەي تۋمىسىن, اقىندىق تەگىنە ايقىن دالەل بولا الادى. كىتاپتىڭ العىسوزىندە پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: ء«حانبيبىنىڭ ءوزىن سويلەتسەك: «اقىن كوڭىلى ەشقاشان قالىپقا سىيعان ەمەس, بىردە الاي, بىردە دۇلەي». ونىڭ ەستەلىكتەرىنەن, اقىندىعىن عانا ەمەس, قاراسوزدى قاتار الىپ جۇرەتىن پروزاشى ەكەنىن اڭعاردىم» دەگەن-ءتىن. جيناقتىڭ ءبىر عانا دەتالعا نازار سالىپ قارالىقشى. «ايبارلى اتام ەدى» اتتى ەسسەدەگى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن ديالوگتە اقىننىڭ جاس تا بولسا جالىندى كەلبەتى بايقالادى. ء«وزىمنىڭ اقتالۋىمنان ءوزىم قورقا ءتىل قاتتىم.
– اكەڭ بار ما؟
– بار.
– كوزى اشىق ادام با؟ جاسى قانشادا؟
– ءيا, مۇعالىم. جاسى سىزدەن جاسىراق.
باۋىرجان اتا مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى. تەڭەۋىمنىڭ ورىنسىز شىققانىنا ءوزىم دە ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. ونىمدى جۋىپ شايماق نيەتپەن:
– اكەم ءسىزدىڭ اياعىڭىزدى الىپ كەلە جاتقان كىسى. ولەڭدى جاقسى كورەدى. بىراق ماعان ماعجان تۋرالى ايتقانى ەسىمدە جوق».
حاس باتىردىڭ قاباعىنا قاراپ, قارسى الدىندا شەشىلە سويلەگەن قىزدى تانىعان باۋىرجان اتامىز كەيىنگى جىلداردا دا اقىنعا ساۋلەسىن توگىپ, اعالىق اقىلىن ايتقان ەكەن.
جازدىڭ جايماشۋىق كۇنى ەدى. بالا كۇننەن اتىنا قانىق اپامىزبەن جولىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اقىننىڭ ۇيىندە بولىپ, مول داستارقانىنان ءدام تاتىپ, باي كىتاپحاناسىنا كۋا بولدىم. ارعى-بەرگى جىلداردان سىر سۋىرتپاقتاعان تۇلعانىڭ ازاماتتىق كوزقاراسى, كىسىلىك كەلبەتى كوڭىلىمدە بىرازعا دەيىن قالىپ قويدى. سول كۇننەن تۇيگەنىم, جان كويلەگىن تازا ساقتاي العان ادامدار عانا اسقاق بولا الادى ەكەن. ال جۇرەگىن كىرلەتىپ, ارسىزدىققا قولىن بىلعاعان جاندار قالاي پاڭ, ءمارت بولسىن؟ حان اپانىڭ بويىنان تازالىقتان, ارلىلىقتان تۋعان اسقاقتىق, پاڭدىق سەزىلەدى. دارا مىنەز اقىننىڭ اجارىن اشىپ, ودان سايىن ەرەكشە ەتە تۇسەدى.
حان اپامىزدىڭ ەل اراسىنا كەڭىنەن تارالعان «التىناي», «نۇريكامال», «قاديشا», «دوس ىزدەدىم», «كوڭىلگۇل», «ماحاببات ومىرلەرى» اتتى سوزىنە جازىلعان اندەرى جۇرتشىلىققا ءمالىم. «نۇريكامال» ءانىنىڭ شىعۋ تاريحىن اتاپ ايتساق تا, اقىن بولمىسىن تانۋعا جەتىپ ارتىلار ەدى.
– ءبىز كوكتەمدە بالا-شاعامىزدى ەرتىپ, دوستارمەن تابيعات اياسىنا شىقتىق. ءۇش قىزىممەن گۇل تەرىپ جۇرگەندە جۇبايىما كوزىم ءتۇستى. ءبىر توبەشىكتە تەمەكىنى بۇرقىراتىپ تۇر ەكەن. «مىناعان نە بولدى؟» دەپ ويلادىم. كوپ وتپەي ساماۋرىن دا قاينادى. تۇردىەكەڭ شايدىڭ الدىندا نۋريكامالدى بيگە شاقىردى. ول باس تارتتى. «مەنىڭ كۇيەۋىم شاقىرعاندا بيگە شىقپايتىن بۇل قانداي ايەل؟» دەپ تاڭىرقادىم. سوسىن جۇبايىمنىڭ عاشىق بولعانىن اڭعاردىم. سول كۇنى تابيعات اياسىنا بىرگە بارعانىمىزبەن, قايتۋىمىز بولەك بولدى. ۇيگە كەلگەن سوڭ جاتىن بولمەدە بالالارمەن جاتتىم. كەنەت پيانينونىڭ داۋىسىن ەستىدىم. ءبىر ەرەكشە ءاننىڭ ومىرگە كەلگەنىن سەزدىم. جۇبايىم ونى قايتا-قايتا وينادى. ءانى بار, بىراق ءسوز جوق. تەك ىڭىل عانا. سوسىن جۇبايىمنىڭ بولمەسىنە بارىپ, ودان قالام مەن قاعاز سۇرادىم. تۇنشىعىپ, جارىققا شىعا الماي جاتقان ءسوزىن جازباق بولدىم.
«اسپانداعى اي ما دەدىم,
جاستىق شاعىم قايدا مەنىڭ؟
جۇرەگىمدى ەلجىرەتكەن,
جانىم, قانداي جايدارى ەدىڭ»,
دەگەن ولەڭ جولدارى ويىما كەلدى. قاعازعا ءتۇسىردىم. «وسى ما ايتقىڭ كەلگەنى؟» دەدىم. ول «وسى» دەپ قىسقا قايىردى»,– دەيدى اقىن ءوز سوزىندە. مىنە – مىنەز, دارالىق, ەرەكتىك! پسيحولوگيالىق ەڭبەكتەردە ادامنىڭ تانىم قۋاتى ارتقاندا جانىنداعىلاردىڭ ويىن وقيتىن, سەزىم قىلىن تۇسىنەر دەڭگەيگە جەتەتىنىن بايان ەتەدى. بۇل – جۇمساق جۇرەك دارەجەسى, تازا اقىل دەڭگەيى. ءتىپتى «اقىنمىن» دەپ قوپاڭداپ جۇرگەندىڭ كوبىندە دە مۇنداي سىرباز سەزىمتالدىق سىرى كەزىگە بەرمەيدى.
جاۋجۇرەك تۇركى دالاسى باتىر قىزدارعا كەندە بولماعان. ال اقىندىق پەن باتىرلىق جولدى ءتۇيىستىرىپ, وراسان ۇلگى شاشقان حان قىزىنداي ءحانبيبى اپامىز قانداي جوعارى قۇرمەتكە دە لايىق ەكەنى داۋسىز.
