قوس عاسىر تارتىسى

جاڭا عاسىر: ءاربىر ەسكىلىك وزىمەن بىرگە ەسكىلىك تۋعىزادى. جانە ولار اقى­ماق ادامشا ءوزىنىڭ قاي ساتىدا ەكەنىن ەشقاشان بىلمەيدى. سوندىقتان دا ول الدەقاشان قولدانىستان شىققان تەرميندەر مەن جاۋىر بولعان تۇسىنىكتە­رىن ساناعا كۇشتەپ تاڭۋعا قۇمار. ماسە­لەن, ءسىز ءوزىڭىزدى ورتا عاسىرمىن دەيسىز, «بارلىق قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋى مەندە جاتىر» دەگىڭىز كەلەدى. ورتا عا­سىر ادەبيەتى ادامزات ءۇشىن نە جاسادى؟ ادامزاتقا نەنى ۇيرەتتى؟ بالكىم, شەكس­پيردى كولدەنەڭ تارتاتىن بولار­سىز. البەتتە, شەكسپير رۋحىنىڭ ءبىر­شاما كەزەڭدى شىتىرمان سۇسىمەن الدي­لەگەنى راس. بىراق ونىڭ ءوز تورىنا ءوزى قامالىپ, كوپسوزدىلىككە ۇرىنعان, ءتۇبىرى سۋيتسيدكە باستايتىن تۇنجىر فيلوسوفياسىن جاڭا عاسىر قوشەمەتپەن قارسى الادى دەپ ويلايسىز با؟

ورتا عاسىر: ورتا عاسىر ادەبيەتى دەگەندە ءجون-جوسىقسىز شەكسپيردى سۋىرت­پاقتاي جونەلگەنىڭىزگە جول بولسىن! ورتا عاسىر بۇل – دانتە, بۇل – پەتراركا! بۇل – دۋفۋ مەن لي باي, حافيز بەن حايام! بۇل – عىلىمداردىڭ باسى بولعان يبن سينا, ءابۋ ابدوللا ءال-حورەزمي, بيرۋني! بۇل – ارقايسىسىنىڭ بەيىتى بۇ­گىندە كۇمبەزگە اينالعان اۋليەلەر مەن قاسيەتتى دارۋىشتەر شوعىرى. پارسى سازدارى مەن تۇران ادەبيەتىنىڭ ەكپىنىن قاي­­دا قويماقسىز؟ كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ سوڭى مەن تومەن اعىسى ەمەس, باستاۋ بۇ­لا­عى قۇندى. ال جاڭا عاسىردىڭ باس­تاۋ بۇ­لاعى ورتا عاسىر ەكەنى تالاسسىز اقي­­قات.

جاڭا عاسىر: ءار قوعامدا, ءار كەڭىس­تىكتە جاڭا بۇيىم كەلگەندە وعان ەسكى بۇيىم ورىن بەرىپ, تورگە شىعارادى. ماسەلەن, 100 ۆولتتىق جارىق شام پايدا بولعان سوڭ, ەسكىشە شاقپاق تاسپەن وت جاعىپ, ءولىمشى الاۋىنا تەلمىرىپ وتىرۋ اقىماقتىق سانالار ەدى.

ورتا عاسىر: شامدى ويلاپ تاپقان ەديسوننىڭ نە دەگەنىن بىلەسىز بە؟ ەدي­سون: «مەن ەلەكتر توعىن مۇحيددين يبن ارابيدىڭ «فۋتۋح اتۋل-ماككيا» كىتا­بىنان تاپتىم», دەپ اعىنان جا­رىل­عان. مىنە, ول وسى سوزىمەن-اق ورتا عاسىرعا باس ءيىپ تۇر. ال داڭقتى گەتە­نىڭ كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلە­تىن «شىعىستا جەتى عالامات اقىن بار, سو­لار­دىڭ ەڭ وسالى مەنەن مىقتى», دەگەن پىكىرىن قايدا قويماقسىز؟ گاب­ريەل گارسيا ماركەستىڭ «مەنى جازۋشى بولۋعا يتەرمەلەگەن «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەدى» دەيتىن ءسوزىن بىلەسىز بە؟ ماسەلەن, پەر بەرانجە, يۆان كرىلوۆتار ۇلگى العان گرەك ويشىلى ەزوپتىڭ تامىرى كونە ۇندىلىك «كاليلا مەن ءديمنادان» شىققانىن نەگە مويىنداعىڭىز كەل­مەي­دى؟ پورتۋگالدىق جازۋشى جوزە سارا­ماگونىڭ نوبەل سىيلىعىن العان «سوقىر­لىق» اتتى شىعارماسى تۇركىنىڭ «جۇم­جۇما» داستانىندا الدەقاشان جىرمەن كەستەلەنىپ قويعانىن بىلسەڭىز ەتتى. سىزدەر وزدەرىڭىزگە جاڭا عاسىر دەپ ات قويىپ, بىزدەگى قوردالانعان باي قۇ­نار­دى ءتۇرلى فورماعا سالىپ, ءبىرشاما كۇردە­لەندىرىپ, تونىن اينالدىرعاننان وڭگە نە جاڭالىق الىپ كەلدىڭىزدەر؟ سوندىقتان دا جاڭاعاسىرلىق تۋىندىلاردىڭ كوبى ىشكىلىك ۇستىندەگى دوستىقتاي قۇنسىز تارتادى. گاملەتتەگى پولوني نە دەۋشى ەدى؟ ء«سىز ءوزىڭىز ءسوزدىڭ ءوڭىن اۋدارا قويۋعا كەرەمەت ماشىقتانىپ الىپسىز!»

جاڭا عاسىر: دۇنيەدە قانشا ادام بار بولسا, ولاردىڭ ىشكى سەزىنۋى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساماق ەمەس. ءسىز ورتا عاسىر­دا ديداك­تيكامەن اعاشتىڭ سىرتقى قابى­عىن جىرلاساڭىز, جاڭا عاسىر ونىڭ ىشكى قاباتتارىن, ءتۇبىرىن, كوزگە كورىنبەس سىرلارىن سەزىنە بىلەدى. ونى سىزدەرشە قۇرعاق سوزبەن ەمەس, سيمۆوليستىك, سيۋر­رەا­ليستىك وبرازدارمەن ورنەكتەدى. ەكىن­شىدەن, «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باست­اعاندىعىنان بىلىنەدى» دەيدى. ال ادە­بيەتتە تۇلعانىڭ شىن تۇلعاسى ءوزى­نىڭ شىعارماشىلىق جولىن, ميسسياسىن قالاي اياقتاي العانىمەن بىلىنەدى. ەگەر تۇلعا تاۋدىڭ شىڭىنا جەتسە, وعان كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن تاۋ ورتاسىنداعى ساتىلى تاستار ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى ءوزى! ول ءوزىن الگى تاستارعا قارىزدار سەزىنىپ, تو­مەنگە يمەنشەكتەي بەرسە, شىڭعا ەش­قا­شان جەتە الماس ەدى. ءجا, ورتا عاسىر ءتۇبىرىمىز دەلىك, بىراق ول ءوزىنىڭ قار­تايىپ, الدەقاشان الجۋازدانعانىن مو­يىن­داسا كەرەك-ءتى. سىزدەر كاتوليكتىك شىركەۋدىڭ وي-تانىمىنان اسا الماعان قايتا قۇرۋعا دەيىنگى ەۋروپا ادەبيەتى­نىڭ, ونىڭ ەڭبەك ولەڭدەرى مەن ادەت-عۇرىپ­­قا نەگىزدەلگەن ءدىني گيمندەرىن, ءتاۋرات پا­را­فرازالارى تۇنعان كلەريكالىق ادە­بيە­تىن قالايشا اقتاپ الماقسىزدار؟ جانە فەودالدىق قاتىناستاردىڭ پايدا بولۋىنان, وركەندەگەن فەوداليزمنىڭ سارقىنشاقتارىنان قۇرالعان پروزالارىن العا تارتقىڭىز كەلەدى. قۇر كوكى­رەك كەرە بەرگەنشە, وزدەرىڭىزدى ۇيىق­تان الىپ شىققان ەجەلگى گرەك-ريم ور­كەنيەتى مەن ەرتەرەك ويانا بىلگەن فران­تسۋز اعارتۋشىلىعىنا سالاۋات ايتقاندارىڭىز ءجون بولار.

ورتا عاسىر: ەگەر بۇكىل ادامزات با­لاسىن جاڭا شتات بويىنشا قايتا قۇرۋ جايلى ءسوز بولسا, الدىمەن سىزدەن باستار ەدىم! جاڭا عاسىر پەتراركانىڭ دەمىنەن, فرانسۋا ۆيون مەن دانتە, ميلتون, حافيز, ءرۋميدىڭ شىلاۋىنان بيىككە قول سوزا العان جوق. كەرىسىنشە, ءالى كۇنگە سولاردىڭ اسەرىنەن شىعا الماي كەلەدى. «دۇنيەدە جاڭادان پايدا بولعان ەشتەڭە جوق». ءبارى ەسكى. سوندىقتان ونى العاش قۇرعاندار ماڭگىلىك ۇلى بولىپ قالا بەرەدى.

جاڭا عاسىر: ءسىرا, سىزبەن ءسوز جارىس­تىرۋدىڭ كەرەگى شامالى سەكىلدى, بىراق ءبى­لىپ قويىڭىز: جاراتىلىس ەسىكتەرى ادام شاشىنان ون ەسە, ءتىپتى ءجۇز ەسە كوپ. قو­عام ولاردىڭ جارتىسىن دا اشىپ­ بىت­كەن جوق. سوندىقتان عىلىم, ونەر, ما­­دەنيەت كەڭىستىگى جىل سايىن جا­­ڭارا بەرمەك. ءتىپتى ساعات سايىن ءار­بىر زات وز­­گەشە اتاۋ الىپ, تابيعات تۇتاس­­تىعى دا وز­گەشە تۇرگە ەنبەك. ەركىن­دىك­­تىڭ ءوزى ازاپ­قا اينالعان قوعام مەن ۇستەم­دىك جۇر­گىزگەندى قۇدىرەتتى سانايتىن تو­بىرلىق كومپلەكستىڭ دە جويىلاتىن مەز­گىلى كەلەدى. ادامزات بالاسىنىڭ جەتى قات جەر استىنا دەيىن سىڭگەن كوز جاسى راۋشان كەيپىندە قايتا ونەتىن ءداۋىر الىس ەمەس. تۇلا بويىنا كونبىستىك پەن قۇمىرسقا مىنەز دارىعان كەيبىر يىلگىش اعاشتار وتالار, ورنىنا كۇنسۇيگىش بۇتا­لار ءبۇر جارار. وھ, سوندا جايدىڭ وعى جازىقسىزعا ەمەس, جاۋىزعا تۇسەر. ۇرپاقتىڭ سانا ديىرمەنى تەك جاڭاشا, تەك جاڭاشا اينالار!

ورتا عاسىر: ءار ادامنىڭ ءومىربايا­نى بولاتىنى سەكىلدى ءار حالىقتىڭ, ءار ادە­بيەتتىڭ ءوز ءومىربايانى بولادى دەسەك, ءبىر حا­لىق­تىڭ ساناسى ەكىنشى ساتىعا كو­تەرىلۋ ءۇشىن, كەمىندە, ءۇش ۇرپاق الماسۋى قاجەت. ءتىپتى مۇنىڭ ءوزى كۇمان تۋعىزادى.

جاڭا عاسىر: ول سول ءداۋىردىڭ, حا­لىق­تىڭ تەگىنە, مىڭجىلدىق كودىنا باي­لانىستى بولسا كەرەك.

ورتا عاسىر: مۇمكىن.

جاڭا عاسىر: ءبىز, جاڭا عاسىر, وزى­مىزگە دەيىنگى قالىپتاسقان قاساڭ تۇسى­نىكتەردى بۇزۋشى ۇرپاقپىز. جانى ازاپ­تالعان فاۋست: «اپىر-اي, عىلىم – شەك­سىز, ءومىر – شەكتى, بيىكتەن ءبىر مۇ­نارا كورىنسە ەتتى!» دەۋشى ەدى. الىس جاعا­لاۋدان ماياگى جالت-جۇلت ەتكەن ءبىر مۇ­نارا كورەمىن. ول – جاڭا ءسوز, جاڭا وي, جاڭا ۇعىم مۇناراسى.