ۆلاديمير نابوكوۆ دارىستەرىنىڭ بىرىندە ايرىقشا تاجىريبە جۇرگىزەدى. ستۋدەنتتەر وتىرعان زالدىڭ بارلىق ەسىك-تەرەزەسىن جاۋىپ, جارىقتارىن سوندىرەدى. كەنەت, زالدىڭ سوڭعى جاعىندا ورنالاسقان جارىقتى قوسىپ: «بۇل ورىس ادەبيەتىنە تۇسكەن گوگولدىڭ جارىعى» دەيدى جازۋشى. مۇنان سوڭ, تاعى دا ءبىر شامدى جاعىپ: «بۇل – چەحوۆ», سوڭعى لامپانى قوسىپ: «بۇل – دوستوەۆسكي» دەيدى. سوڭىندا ەسىك-تەرەزەنى اشىپ, بولمە ءىشىن سامالاداي جارىق ەتكەن نابوكوۆ «ال, ەندى مىناۋ – تولستوي» دەگەن ەكەن.
سۋرەتكەردىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ سونشالىق قويۋلىعى, بايقامپازدىعى ونە بويدى شىمىرلاتادى. جازۋشى ادام جانىنا ەنىپ, تولىق زەرتتەپ, زەردەلەپ, ويىن وقىپ تۇرعانداي اڭعارىمپازدىقپەن قالام تارتادى. ار مەن ءناپسىنىڭ قايشىلىعىنان تۋعان ىشكى كۇرەستەردى الىپ مايدان شەبىن جىرعا قوسقانداي شابىتتانا كەستەلەيدى. شىنىندا, ۇلكەن سوعىس دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ناپسىمەن كۇرەسۋ ەمەس پە؟
«كرەيتسەر سوناتاسى» – جولاۋشى پوزدنىشەۆتىڭ بايانداعان تاعدىرى ارقىلى سۋرەتتەلگەن كەڭ تىنىستى پوۆەست. وندا ءبارى بار, ماحاببات, ار-ۇيات, قىزعانىش, وكىنىش, ءومىر مەن ءولىم. رومەن روللان اتاقتى «تولستويدىڭ ءومىرى» كىتابىندا «كرەيتسەر سوناتاسىنا» مەيىرلەنە توقتالادى.
پوۆەست ءاپ دەگەندە پوزدنىشەۆتىڭ بەي-بەرەكەت جىگىتتىك ومىرىنەن باستاۋ الادى. جاس داۋرەندە جۇرتتىڭ ءبارى سەكىلدى ءومىر سۇرگەن, ۇجدان مەن ۇياتقا قۇلاق اسىپ جاتپاعان ول ايارلىق ارەكەتىن ماقتان كورەدى. «اپيىنشى, ماسكۇنەم, شىلىمقورلار دا كىسىلىكتەن شىعادى عوي, ول ءبىر ايەلدەن سوڭ ءبىر ايەلمەن ءجۇرىپ, ابدەن قۇنىعىپ كەتكەن جۇرگىش تە سول سياقتى, ادام ساناتىنان شىعىپ, ءبىرجولا بۇزىلىپ, ناعىز ازعىنعا اينالادى». تولستويدىڭ گۋمانيزمىندە, ار مەن ادىلەت جولىنا بولعان ماحابباتىندا شەك جوق. مىڭداعان ادام ءۇشىن قالىپتى سانالعان ۇساق پەندەشىلىكتەر جازۋشى سۇزگىسىندە بارىپ تۇرعان ۇياتسىزدىق سانالىپ, اياۋسىز اشكەرەلەنەدى. تولستوي سىرتقى وقيعالاردان گورى كىسىنىڭ ىشىندەگى الاساپىران جايتتارعا كوبىرەك نازار اۋدارادى. وقىرمان مۇنان ءوز نيەتى مەن ويىن تاۋىپ قايران قالادى. ء«يا, ناعىز جەكسۇرىن, شوشقا بولا تۇرىپ, ءوزىمدى پەرىشتە دەپ شاتاسىپپىن». بارلىق سوراقىلىق پەن وڭباعاندىق جان دۇنيە قۇرىلىمىنىڭ دۇرىس قالىپتاسپاعاندىعىنان. ال «ۇجدان زاڭى بۇزىلسا, سازايىڭدى تارتقىزباي قويمايدى». پوزدنىشەۆ اقىرى وتاۋ قۇرىپ, وتباسىلىق ءومىر قىزىعىن كورەدى. بالالى بولىپ, ولاردىڭ «بەينەتتى عاجابىن» سەزىنەدى. پوۆەست ورتاسىندا باس كەيىپكەردىڭ ايەلىنە مۋزىكادان ساباق بەرۋشى ترۋحاچەۆسكي پايدا بولادى. ەڭ كۇردەلى شيەلەنىس تە وسى جەردەن باستالادى. پوزدنىشەۆتىڭ ۇيىنە كەلىپ, تۇراقتى ءدارىس بەرەتىن ترۋحاچەۆسكي بارا-بارا ايەلىمەن ەتەنە ارالاسا باستايدى. باسىندا بۇعان ءمان بەرە قويماعان پوزدنىشەۆ, كەۋدەسىنە جينالعان قىزعانىش وتى مەن اشۋ-ىزادان تولىق بوسانا المايدى. ماسەلەن, تولستوي قۇدىرەتىنە قول سوعۋ ءۇشىن باس كەيىپكەردىڭ ايەلى مەن ونىڭ ۇستازى ترۋحاچەۆسكيدىڭ دارىسىنە تونە كەلگەن كەزىندەگى ىشكى ارپالىسىنا دەن قويالىق. «شىنى شولمەكتى سۋعا تولتىرىپ, كىلت توڭكەرە قويساڭ, اۋزىنان سۋ توگىلمەيدى, مەن دە سونداي حالدە ەدىم. مەنىڭ ونى بالاعاتتاپ-بالاعاتتاپ قۋىپ شىققىم دا كەلدى, بىراق تاعى دا سىپايى, مەيىرىمدى بولۋىم كەرەكتىگىن سەزىندىم. سولاي جاسادىم دا. ءبارىن ماقۇلداپ تۇرعان ءتۇر ءبىلدىردىم, ۇسقىنىم, كورگىم كەلمەي جارىلا جازداپ تۇرسا دا, سوعۇرلىم مەيىرىمدى بولۋعا كوندىرگەن باياعى تىلسىم سەزىمنىڭ جەتەگىنە ەرىپ, ونىڭ تالعامىنا ابدەن سەنەتىنىمدى, اناعان دا وسىنداي اقىل قوساتىنىمدى ايتتىم. مەن ەسىكتەن سۇپ-سۇر بوپ كىرىپ كەلىپ, ءتىل قاتپاي تۇرىپ قالعان كەزىمدە تۋعان قولايسىزدىقتى سەيىلتۋگە قانشا ۋاقىت كەرەك بولسا, سونشا عانا وتىردى دا, ەندى ەرتەڭ نە وينايتىنىمىز شەشىلدى دەگەن سىلتاۋ ايتىپ جونەي بەردى». ياپىر-اي, ادام جانىنىڭ ينجەنەرى دەگەن وسى ەكەن-اۋ. نەتكەن پسيحولوگيالىق دالدىك, نەتكەن شىنايى سومدالعان ارپالىس. شىعارمادا وقيعا جەلىسىمەن قاتار ايەلدەر جايلى سونى پىكىرلەر, مۋزىكا تۋراسىندا تولعامدار ايتىلادى. بۇل جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرى ارقىلى بەرگەن قوردالى ويلارى ەكەنىنە داۋ جوق. «مۋزىكا ادامنىڭ رۋحىن كوتەرۋگە كومەكتەسەدى دەسەدى, ساندىراق, جالعان! ونىڭ اسەرى بار, اسەرى ماسقارا كۇشتى, ال بىراق ەشقاشان رۋح كوتەرمەيدى». شىعارماداعى پىكىرى دانا قارتتىڭ كۇندەلىگىندەگى «مۋزىكا – ادامدى توپاستاندىرادى» دەگەن ويىمەن ۇندەسەدى. جەكە تاجىريبەگە سۇيەنسەك, مۋزىكا اقىل-ويعا نۇقسان كەلتىرەتىنى راس. ويتكەنى ءجونسىز اۋەن سانادا قۇرىلعان رۋحاني تىزبەكتەردى شاتىستىرىپ, رەتتىلىكتەن تايدىرۋى عاجاپ ەمەس.
القيسسا, «كرەيتسەر سوناتاسىنىڭ» اقىرعى ءبولىمى قايعىلى جايتپەن اياقتالادى. باس كەيىپكەر پوزدنىشەۆتىڭ جان دۇنيەسىنە جينالا-جينالا جانارتاۋعا اينالعان قىزعانىش دەرتى الاساپىران كۇشكە ۇلاسىپ, سىرتقا شىعادى. ول ءتۇن قاتا ۇيىنە ورالعاندا, مۇعالىمىمەن ءدارىس وتكىزىپ وتىرعان سۇيىكتى ايەلىن مەرت ەتەدى. قىزعانىش اتتى قىزىل ءيتى تۋلاپ, قالاۋلى جارىنا قانجار سۇعادى.
«ويلاي-ويلاي پاشانىڭ موينى ءتۇستى» دەگەندەي, پوۆەستى وقىپ بولعان سوڭ شۇڭعىما اسەردەن ارىلا قويۋ قيىن. بىزدىڭشە, «كرەيتسەر سوناتاسىنىڭ» الار نەگىزگى تاعىلىمنىڭ ءبىرى – بايقالماي ىشتە تۋاتىن كەسەلدىڭ قاۋىپتىلىگى. ەشكىم ءمان بەرمەيتىن, جۇرەك پەن ويدا ءبۇر جاراتىن سانسىز ۇساق جاعىمسىز دۇنيەلەر ءتۇپتىڭ-ءتۇبى اقىلىمىزدى بايلاپ, ارىمىزدى كەتىرىپ, قۇبىجىقتاي ءوزىمىزدى جۇتارى داۋسىز. سوندىقتان ىشتەگى كەسەلمەن كۇرەس – ۇلى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ. «مىقتىمىن دەپ ماقتانبا اقىل بىلسەڭ, مىقتى بولساڭ ءوزىڭنىڭ ءناپسىڭدى جەڭ!». كۇن سايىن جان دۇنيەگە جاۋعان قارا كۇشتەرمەن توقتاۋسىز قىرقىسۋ, جاقسىنى ءسۇيۋ, جامانعا جانىڭ كۇيۋ – ادامنىڭ كۇن سايىنعى مايدانى. بۇل مايداندا جەڭىسكە جەتكەندەر عانا ءومىر اتتى الىپ مۇحيتتا ادامدىق داڭقىن ساقتاپ قالا الماق. مىنە, ۇلى شىعارمانىڭ ءبىز سارالاعان ءبىر قىرى وسى, قادىرلى وقىرمان.
