كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
حاكىمنىڭ «توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك» ولەڭىنە توقتالماقپىز. تامىرىن ارىدەن تارتقان تەلەگەي جىر تالاپتىنى قويۋ ويعا قالدىرار, سانا شىلاۋىن تازارتار.
«توتىقۇس ءتۇستى كوبەلەك
جاز سايلاردا گۋلەمەك.
بايشەشەك سولماق, كۇيرەمەك,
كوبەلەك ولمەك, سيرەمەك.
ادامزاتقا نە كەرەك:
سۇيمەك, سەزبەك, كەيىمەك,
حارەكەت قىلماق, جۇگىرمەك,
اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك.
اركىمدى زامان سۇيرەمەك,
زاماندى قاي جان بيلەمەك؟
زامانعا جامان كۇيلەمەك,
زامانا ونى يلەمەك.»
ىشىنە الۋان دانالىق سىيعان ولەڭ تۇرپاتى وسى ءۇش شۋماق قانا. ەندى ءار شۋماققا جەكە زەر سالايىق. «توتىقۇس تۇستەس كوبەلەك» – مۇندا اقىن ادام ءومىرىن نەگىزگە الىپ وتىر. شىعىس شايىرلارىنىڭ سيمۆوليكالىق ۇعىمدارىندا «كوبەلەك – شىندىقتى ىزدەۋشى ادام, ال شام – ءتاڭىر نۇرى, نەمەسە ءتاڭىردىڭ ءوزى بولىپ كەلەدى. ياعني دۇنيەگە كەلگەن ءار پەندەنىڭ «جاز سايلاردا گۋلەمەگى», تىرشىلىك تۇتقاسىن ۇستاپ, وزىنە شاق ولشەمدەردى ىزدەمەگى قالىپتى ءىس. جەر بەتىندە جەتى ميللياردقا جۋىق ادام بار دەسەك, ارقايسىنا ءتان ءىز بەن ەرىك قاقپاسى بار. «بايشەشەك سولماق, كۇيرەمەك» دەگەندە حاكىم ايالداما ىسپەتتى دۇنيەنى, ونىڭ مەرزىمى جەتكەندە سولىپ, ارتتا قالاتىنىنان اقپار بەرەدى. قازاق قارا ولەڭىندە «بايشەشەكتەي قۇلپىرعان قايران, جاستىق, قار جاۋماي, قازان ۇرماي سولادى ەكەن» دەگەن جولدار, وسىنى تۇسپالدايدى. سونىمەن, دۇنيە مەرزىمى, تاۋسىنشاق كۇن ۇرشىقشا اينالعان سوڭ «كوبەلەك ولمەك سيرەمەك». ياعني «ولمەك ءۇشىن تۋعان» ينسان اتاۋلى فانيدەن باقيعا اتتانباق. جامبىل جىرىمەن سويلەسەك, «تەمىر وزەك پەندە جوق, ولمەس ادام ەلدە جوق». العاشقى شۋماق ارقىلى ادام مەن ونىڭ جالعان ءومىرى جايلى بايان ەتكەن اباي ەندى ماڭىزى بيىك تەرەڭدىككە قاراي بۇرىلادى.
«ادامزاتقا نە كەرەك:
سۇيمەك, سەزبەك, كەيىمەك,
حارەكەت قىلماق, جۇگىرمەك,
اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك.»
وسى ءبىر ۇعىمداردىڭ قايسىبىرىنە دە جەكە-جەكە توقتالىپ, قۇلاش-قۇلاش ءتاپسىر جازسا ارتىق ەمەس.
اۋەلى ءسۇيۋ دەگەن نە؟ كيەلى ءىنجىل كىتابىنىڭ «ماڭىزدى كەڭەس» بولىمىندە ادامداردى, قۇدايدى جان-تانىڭمەن سۇيۋگە ۇندەيدى. ءتىپتى «كوزگە كورىنگەندى سۇيە الماعاندار, كورىنبەي تۇرعان ءتاڭىردى قالاي سۇيە الماق» دەپ ساۋال تاستايدى. رۋمي «ماحابباتسىز (سۇيۋدەن ادا) ادام بەيشارا» دەسە, سوپى اللايار «ماحابباتسىز ادامداردان قاش» دەگەن ناسيحات ايتادى. ال «سەزبەك», سەزىنۋگە كەلسەك, سىرتقى بەس سەزىم, ىشكى بەس سەزىم مۇشەسى قاراڭدايدى. تۇتاس جاراتىلىستى, ادام مەن ونداعى ەموتسيالاردى سايكەسىنشە سەزىنە ءبىلۋ ءۇشىن جان ۇلپاسىن تازا ساقتاۋ ءلازىم. جۇرەگى قارايىپ, جانىن كىرلەتكەندەر تۇنىق سۋدان دا داق كورەر. جانىنداعىنىڭ مۇڭىن, اسەرىن, ىمىن سەزىنۋدەن قالار, دورەكى, قاتىباس پەندەگە اينالار. ال «حارەكەت قىلماق, جۇگىرمەگى» ادامدىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, وزىنە ارتىلعان امانات باقشاسىن ارقالاپ ءجۇرۋدى مەڭزەيدى. ابايدا حارەكەت پەن ارەكەت ءسوزى ەكى ءتۇرلى ماعىنادا قولدانىلادى.
«حارەكەتى — ارەكەت.
ءوزى وڭباعان انتۇرعان
كىمگە ويلايدى بەرەكەت؟»
ياعني ارەكەت دەگەن – جىمىسقى ءىس, قۋلىقپەن ءىس ەتۋ, ال حارەكەت – ادالدان اس تابۋ, ءتۇزۋ نيەتپەن ەڭبەك ەتۋ. اقىن ۇندەگەن حارەكەتتىڭ ساپاسى بولەك, نارقى جوعارى. «اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك» قاتارىندا اقىلعا كوبىرەك كۇش ءتۇسىپ تۇر. ءجا, اقىل حيكمەتى جايلى اڭگىمە تىم ۇزاق, وعان الداعى ماقالالارىمىزدا توقتالا جاتارمىز. حاكىمنىڭ بار قۇنارلى ورنەگى ءۇشىنشى شۋماعىنا توپتاسقان. بۇرىن ەستىمەگەن, الەم ادەبيەتىنەن كەزىكتىرمەگەن بۇل استارلى ويلاردىڭ سالماعى قويتاستاي اۋىر, بۇلتتاي كەزبە.
«اركىمدى زامان سۇيرەمەك,
زاماندى قاي جان بيلەمەك؟
زامانعا جامان كۇيلەمەك,
زامانا ونى يلەمەك.»
زامان اركىمدى جەتەگىنە الۋعا ۇمتىلىپ, بىرتىندەپ جاۋلاپ جاتىر. ءوز تۇبىرىنەن ايرىلعان سانسىز ادام قوعامنىڭ قولدان جاسالعان «قۇمىراسىنا» اينالۋدا. «زامانعا كۇيلەگەن جاماندار» ءتان ءۇشىن عۇمىر كەشىپ, ار مەن ۇيات ۇعىمىنا سەلت ەتۋدەن قالىپ بارادى. جاس كۇنىندەگى قىزارۋ, قىسىلۋ, وعاش ارەكەتى ءۇشىن قىمسىنۋدان قالعان دىردەكسىز تاندەر «تالماس جاعىمەن» توپتان وزىپ-اق ءجۇر. بۇگىنگى قوعام اباي ايتقان قايعىسىز, كەركوكىرەك اساۋعا قۇرىق سالار زامانىن بيلەگەن جاقسىلارعا مۇقتاج. البەتتە, ولار بار, بىراق تۇماننان ءۇنى كومەسكى, قاباعى سالىڭقى. اقىن «زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەگەن سۇراق قويادى. بۇل – ۇلكەن سۇراق, ۇلى سۇراق. الاقۇيىن شاقتا قايراتىن توسەپ, كىسىلىگىن قورعاپ قالار, ادامدىق مۇرات پەن ۇلتتىق مۇرات جولىندا تاس تابانداپ تۇرار قايسىڭ بار؟ «ولىمگە بەرە جانىم بار, پەندەگە بەرە ارىم جوق» دەگەن مىنەز ساۋىتى قالىڭ, ەكىۇشتىلىقتان ادا ەرلەرگە قوعام ءزارۋ. زامانىنا يلەنگەن جامانداردان ۇلتقا دا, ۇلىسقا دا پايدا جوق. ولار ء«وزى ءۇشىن وتتاعان» بەيقام قالپى ادامدىق قوقىسىنا تاستالار, ءىزسىز, ءىنسىز جوق بولار.
اباي ايتقان شاعىن ولەڭنىڭ ماعىنا-مۇراتى وسى ەكەن, قادىرلى وقىرمان. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
