ەر ەدىگە

«ەدىگە دەگەن ەر ەدى, حالىقتىڭ قامىن جەر ەدى» دەپتى حالىق. الىپ ۇلىن اڭىز ەتكەن سول حالىق العادايىن كوككە كوتەرىپ, دارە­جەسىن اسىرىپتى. «ارتىنان كەلىپ قاراسام, قاھاردان پايدا بولعانداي, الدىنان كەلىپ قاراسام, لاپىلدان پايدا بولعانداي» دەپتى سوم حالىق. ەدىگە ەردىڭ ءوزى دە وشاقتاي كەۋ­دەلى, پاڭدىعى جۇرتتان اسقان پاتشا كوڭىل ەكەن. كەزى كەلسە ءوزىن حان شىڭ­عىسقا تەڭ­گەرگەن-ءدى كەسكەكتى ەر­دىڭ سويى.

مەن, مەن – ءدۇرمىن, مەن – ءدۇرمىن!

مەن, مەن دەگەن, توبا قىلعان ەر ءدۇرمىن!

دۇسپانىم وتىن جاندىرمان,

ءوزىم دەگەن نامارتقا,

توعىزدان شاڭقان بوز ات مىندىرمەن,

مۇنان ءارى ماقتانبان,

مەن ماقتانسام

ون ەكى تۇتام وق تارتقان,

مۇرناعى وتكەن ەر شىڭعىستىڭ

وزىمەنەن تەڭدەرمىن!

مىرزا ۇلدارعا عانا جاراسار زاۋ مىنەز حاس اسىلدان عانا كەزىگەر, ءىشىن تىر­ناعان ارىستانى بۇرق-سارق قايناعان تاۋ مىنەزىنەن بايقالار.

«ەر ەدىگە» جىرى — تۇركىلەردىڭ جىرى. قازاق, نوعاي, تاتار, باشقۇرت, قاراقالپاق, وزبەك, تۇرىكمەن جانە باسقا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جىر. «قىرىم­نىڭ قىرىق باتىرىنىڭ» ىشىندەگى ەڭ اسپانى بيىك, الاپاسى اسقان جىر. ەدىگە جىرىن تولعاۋ ارقىلى اۋىزدان-اۋىزعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا باتىرلىق ونەگە, سەمسەردەي سەرتكە بەرىكتىك, ۇلتقا قورعان بولارلىق بولمىس وسيەت بولىپ جەتىپ وتىردى. كەشەگى التىن وردا ىرگەسى داۋىرلەگەن تۇستا ءبىر تۇياعى باعداتقا, ءبىر تۇياعى دنەپرگە جەتكەن ءباھادۇر بابالار دابىلى ەدىگە, الپامىس, قوبىلاندى ۇنىمەن جالعاسىپ وتىردى.

زەرتتەۋشى عالىم جۇبانازار اسانوۆ­تىڭ ايتۋى بويىنشا ەدىگە ومىردە ناقتى بولعان ادام.

– ەر ەدىگەنىڭ ۇلكەن ەڭبەگى سول — ىرگەسى سوگىلە باستاعان التىن وردانى قالپىنا كەلتىرگەن. 1398 جىلى ليتۆانىڭ, پولشانىڭ, باتىس رەسەيدىڭ بىرىككەن اسكەرى التىن وردا اۋماعىن ءبولىپ الماق بولعان. التىن وردانىڭ حانى تەمىر جاۋمەن بورسىقتى دەگەن جەردە, قازىرگى قازاقستاننىڭ باتىسىنىڭ رەسەيمەن شەكتەس اۋماعىندا كەزدەسكەن. ەدىل مەن جايىق اراسىندا ۇلىستى باسقارىپ وتىرعان ەدىگە وسى سوعىستا كەرەمەت ەرلىك كورسەتكەن. ءۇش جىل بويى دايىندالىپ كەلگەن ەۋروپالىق اسكەردى تاس-تالقان ەتىپ, كيەۆكە دەيىن قۋىپ بارادى. مۇنى تاريحشى كارامزين «مۇنداي جەڭىستى باتۋ دا, شىڭعىس حان دا كورگەن جوق» دەپ جازادى. بۇل تۇركىلەر ءۇشىن شەشۋشى مايدان بولعان ەدى, – دەيدى عالىم.

قازاقتا جىردىڭ 14 نۇسقاسى بار. شوقان, نۇرىم, نۇرتۋعان نۇسقالارى حالىق اراسىندا كوپتەپ تارالعان. شو­قان نۇسقاسى 1400 جول. ەڭ كولەمدىسى قاراقالپاقتاعى نۇسقاسى, ول 16328 جولدان تۇرادى. مۇنى قياس نۇسقاسى دەپ اتايدى. ال وتەنياز نۇسقاسى 14 مىڭ جولعا جاقىن. نۇسقانىڭ كولەمى عانا ەمەس, سانى جونىنەن دە «ەدىگە» جىرى ءبىرىنشى ورىندا. تۇركى حالىقتارىندا جىردىڭ 50-گە تارتا نۇسقاسى بار.

«ەر ەدىگە» – وزىنەن كەيىنگى كوپتەگەن ەپوسقا ساۋلەسىن تۇسىرگەن كولەمدى دۇنيە. ءتىپتى جىرمەن تانىسا وتىرىپ جىراۋلار پوەزياسىنىڭ شۇرايلى ءتىلىن, باتىرلىق, ليرو-ەپوستىق داستانداردىڭ اسەمدىگىن, ولاردىڭ باستاۋ بۇلاعىن كورۋگە بولادى. رۋح الداسپانىنان اقتارىلعان العاداي جىر تۇركى حالىقتارىنىڭ باۋىرمالدىعىن ارتتىرىپ, بىرلىگىن نى­عايتىپ العى ۇرپاققا جالعاسا بەرەرى ءسوزسىز.