اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ باستى كرەدوسى – ۇلتتىڭ مۇڭى مەن تاقسىرەتى, جۇرت قامى, ازاتتىق تۋى. «ادامدىق نەگىز ايەلدەن» «اباي جولىنا» دەيىنگى قاسيەتتى جولدا جازۋشىنىڭ تالاۋعا تۇسكەن تاعدىرى قۋدالاۋ مەن اششى سىنعا ۇشىراسا دا كۇرەسكەرلىك رۋحىن جوعالتپاعان قات-قابات شيىرلى سوقپاعىنان ەلدىك مۇراتتىڭ تابىن كورەمىز. مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ ءبىز تانىعان, تانىپ-تابىنا قول سوققان ەكى قىرىن اتار بولساق, ءبىرى – سۋرەتكەرلىك تە, ءبىرى – ۇلتتىق پسيحولوگيانىڭ قالىڭ بوياۋى. قايبىر شىعارمانىڭ ىشىنە ەنسەڭىز دە نۋ جىنىسقا كىرىپ, جىلانعا اربالعان قارلىعاشتاي قالت تۇرىپ قالاتىن ماگيالىق تىلسىم – سۋرەتكەرلىكتەن تۋسا كەرەك. قالامگەر جازعان قيلى وقيعا كوز الدىڭىزدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى كولبەپ, ەكراننان كورگەندەي ساناڭىزعا ايقىن ەلەستەپ وتىراتىنى بار. پايىمى مەن پاراساتى, ويلاۋى مەن تالداۋى, كەيىپكەرلەرىنىڭ سونشالىق شىنايى بەينەسى ءبىرشاما ۋاقىتقا دەيىن اقىل-ويىڭىزدى بوساتا قويمايدى. ماسەلەن, جازۋشىنىڭ «جەتىم» اڭگىمەسىن وقىپ وتىرىپ, ورمان ىشىندە قاسىممەن بىرگە جۇرگەندەي كەۋدەڭىزدى قورقىنىش پەن ايانىش كەۋلەيدى.
«تۇنگى تاۋ, قارا جارتاس الىستان پەرىلەر مەكەنىندەي بولىپ جارق ەتىپ, قايتا قاراڭعىلىققا باتىپ جوعالادى. ءتۇن قاراڭعىلىعى جالت ەتكەن جارىقتى تەزدەتىپ, جالماۋىزداي باسىپ قالادى. تاۋدىڭ قاراڭعى سىرلى سايلارى جارتاستىڭ قالىڭ كۇيە باسقان قارا كۇيەدەي تۇڭعيىق قاپ-قارا بەتتەرى تۇندەگى تاۋدىڭ قاراڭعى پالەلەرىن ىشىنە بۇگىپ جيىپ تۇرعانداي كورىنەدى... توعايدا دا قالىڭ جاپىراقتىڭ اراسىندا قارا بىردەڭە جاسىرىنىپ, الدەنەنى كۇتىپ تۇرعانداي. ءاربىر ءتۇننىڭ استىنان قارا ءتۇننىڭ تۇڭعيىق, سۋىق, تەرەڭ قارا كوزدەرى مىڭ سان بولىپ قادالىپ قاراپ تۇرعانداي... بيىك تاۋ, مىقتى قارا جارتاس, بۇرالعان توعاي مەن مايىسقان شالعىن – بارلىعى دا ءتۇن مەزگىلىندە قاسىمنىڭ كوزىنە جات بولىپ كەتكەندەي كورىنەدى. تاس قاباقتى, جۇلدىز كوزدى, تۇندەي قارا ءتۇستى قارا كەمپىر تاۋ ءىشىن قۇيىنداي قۇتىرىپ, كەزىپ جۇرگەندەي». ءسىرا, بۇل پوەتيكالىق ويلاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى, جويقىن كۇشى. تابيعاتتىڭ جىمداسقان تۇتاس بولمىسىن, ونىڭ قيمىلى مەن ىشكى ديناميكاسىن, اۋراسى مەن ءتۇسىن بۇلجىتپاي بەرۋ – زاڭعار جازۋشىعا عانا ءتان تەلەگەي دارىن مەن شەكسىز قۋات.
الەم ادەبيەتىندە ايەل تاقىرىبى, ايەل سۇلۋلىعى مەن سىرى جايلى شىعارمالار از ەمەس. باتىس وركەنيەتىندە ەجەلگى اريستوفوننىڭ «ايەلدەر ايلاسى», «فەسموفورلار مەيرامىنداعى ايەلدەرىنەن» باستاپ, بەرگى گيۋستاۆ فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىمى» مەن موپاسساننىڭ «تومپىشى» بىزگە ءمالىم. اۋەزوۆتىڭ «قارالى سۇلۋ» اڭگىمەسىندەگى ايەل بەينەسى, ايەل پسيحولوگياسى تەرەڭ سۋرەتكەرلىك, اسقان زەرگەرلىكپەن بەرىلگەن. جاستاي جەسىر قالىپ, جالعىز ءۇمىتى مۇقاشتى الاقانىندا الديلەگەن قاراگوز سۇلۋ امالسىز «جاستىق دۇنيەسىن كورگە كومەدى». ادام تابيعاتىنا جاسىرىلعان كوزگە كورىنبەس, كوڭىلگە عانا سەزىلەر كوركەم سىرلاردى جازۋشى تەرەڭنەن تارتىپ وياتىپ تارتىنباي سۋرەتتەيدى. ۇيلەسىمدىلىك زاڭى بۇزىلىپ, جالعىزدىق وتىنا كۇيگەن قاراگوز «تاسقىنداپ كەلگەن سەزىمىن تۇساپ, بۋادى». «جاس ايەلدىڭ بۇل تۇل تۇندەرى كور ازابىنداي قيناۋ ءتۇنى... ءۇي ءىشى قاراڭعىلانىپ, بۇل توسەككە جاتقاندا, الدەقانداي جىلانشا يىرىلگەن سەزىم تولقىندارى تامىر-تامىرىن قۋالاپ, ونە بويىن بيلەپ كەتەتىن. ءتىس-تىستەنىپ شىداپ, «قۇتىلار ما ەكەم» دەپ, دۇعا وقىسا دا, سول جىلاندار اۋىر باسىپ, اقىرىنداپ جىلجىپ كەلىپ, اق توسىنە ورالىپ, اق تاماعىنان ءسۇيىپ, بارلىق دەنەسىن شىدامىنان ايىرىپ, ىسىتىپ, دىرىلدەتىپ جىبەرۋشى ەدى».
اۋەزوۆتىڭ ۇلت تاعدىرىنا تىكەلەي اراشا ءتۇسىپ, قۋدالاۋ كورگەن شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «قيلى زامان». شىنىندا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىلىشىنا قان قاتىپ تۇرعان شاقتا جازۋشىنىڭ جەتىسۋداعى البان كوتەرىلىسىنىڭ اقيقاتىن جازۋى – ناعىز ەرلىككە پارا-پار. وتارشىلدىققا قارسى داۋىس كوتەرگەن وتتى سوزدەر شىعارمانىڭ ءار تۇسىندا اسقان باتىلدىقپەن كورىنىس تاپقان. جامەڭكە, ۇزاق باتىر, تۇرلىقوجالار قول باستاپ, قيتۇرقى ساياساتتىڭ شەڭگەلىنە توسقاۋىل قويادى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ زاپىرانعا تولى كەكتى ءسوزىن جازۋشى بۇركەمەي, بۇقپانتايلاماي اشىق جازىپ, ايقىن كورسەتەدى. «جەردى الدى, قونىستى الدى. كۇن كورىپ وتىرعان سۋدى الدى. ءوز جەرىمىزدى وزىمىزگە ساتتى, وگەي بالاداي بولدىق. ءادىلمىن دەگەن پاتشانىڭ ءبىر سوزىندە تۇرماي, ەكى ايتقانىنا ەل كوپتەن نارازى بولاتىن. بۇگىن مىنا سولدات دەگەن ءسوزدى شىعارىپ, تاعى جالعان سويلەدى. بۇل كۇنگە شەيىن تۇزەلەر, وڭدالار دەپ كۇتىپ ەدىك, ەندى تۇزەلمەيتىنىنە كوز جەتتى. ەلدىڭ شىدامىن تاۋىستى. بۇدان ارىعا شىداي المايمىز». مۇنىڭ ءبارى بوداندىق ەزگىسىنەن رۋحى تۇنشىعىپ, تاۋەلسىزدىكتى, ازاتتىقتى كوكسەگەن زاڭعار جازۋشىنىڭ ءوز ءۇنى, ءوز تىلەگى ەدى. شىعارمانىڭ سوڭىندا پاتشا اسكەرلەرىنىڭ زەڭبىرەگىنەن جاپا-تارماعاي قاشىپ, قىرىلعان كوتەرىلىسشىلەر جايىن جازۋشى اسەرلى, جۇرەگىمەن جىلاپ, قانسىراپ وتىرىپ سۋرەتتەيدى. ولاردىڭ شەيىت, اق ەكەنىن, «ەركەك توقتى – قۇرباندىق» دەپ ەلى ءۇشىن جان بەرگەن جۇرەك باتىرلارى, نامىس ۇلى ەكەنىن جازادى. ال اردان كۇسىپ, پاتشاعا ساتىلعان ءتىلماش وسپاندى بار جانىمەن جەك كورە, جەر جەبىرىنە جەتە اشكەرەلەيدى. «وسىلاردىڭ جانىنان جەمتىك جاعالاعان بۇرالقى يتتەي بولىپ, وي, ادامشىلىق بۇرالقىسى – ءتىلماش ءوتتى. ...بۇل ەلىن ساتىپ, قۇلقىن قۋىپ كەتىپ بارا جاتقان جۇرىسىمەن بارلىق ىستەلگەن ءىرى ءىستى بىلعاعانداي. سول نيەت جولىندا ولگەن ەل ازاماتتارىنىڭ سۇيەگىن قورلاعانداي ەدى. ىشىندە بولىمسىز عانا بولسا دا, ومىرىندە ءبىر-اق رەت بولسا دا, ازعانتاي قارسىلىق داۋىسى ويانىپ, ءوزىن-ءوزى ۇيالتاتىن, سوگەتىن سىنشى داۋىس شىعۋعا كەرەك ەدى. قازىر دە كەرەك دەسە, سونىڭ دا بەلگىسى كورىنگەن جوق», دەيدى جازۋشى ۇلتىن ساتقان وپاسىزعا شامىرقانا, تىستەنە ءتىل قاتىپ.
قالامگەر شىعارمالارىنىڭ ءبىر شوعىرى قازاق بالاسىنىڭ قالا مادەنيەتىنە ۇيرەنىپ, ومىرىنە ەنە باستاعان جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردى بەينەلەيدى. ء«سونىپ-جانۋ» اڭگىمەسىندە سول تۇستاعى وقىعان قازاق جاستارىنىڭ دالا مادەنيەتى مەن قالا مادەنيەتىن قاتار كورىپ, قازاق ىشىندەگى ەسكىلىك ادەتتەردى سىنعا الۋى, جوسىقسىز, نەگىزسىز مىنەزدەرگە جاڭاشا باعا بەرۋى سۋرەتتەلەدى. ويانعان سانانىڭ تار قاپاستان جارىققا, ەڭىستەن قياعا ۇمتىلۋى, وقىعان جانە وقىماعان قازاقتىڭ اراسى كورىنىس تابادى. ال «قورعانسىزدىڭ كۇنىندە» عازيزا تاعدىرى ارقىلى قازاق قىزىنىڭ ادامشىلىق, ار قۇربانىنا اينالعان وجەت بولمىسىن اشادى.
اۋەزوۆ بولمىسى – ۇساق قيىرشىق كولەڭكەلەردەن ادا, ايبىندى, ءىرى بولمىس. ساياز قۇدىققا ۇڭىلمەس سىرباز, سىرعاق كەۋدەگە قونباس سىنى بار بولمىس. «كوركەم ونەردىڭ مىندەتى – تابيعاتقا ەلىكتەۋ ەمەس, ونىڭ سىرىن اشۋ». جازۋشى ءوزى ءومىرىن ارناعان اباي ءومىرى, اباي تاعدىرى ارقىلى كۇللى قازاقتىڭ سىرىن اشىپ, جات جۇرتقا ۇقساماس بولمىسىمىزداعى الۋان قازىنانى الەمگە جايدى. اقىن ءابدىراشتىڭ جاراسقانى:
كوكىرەگىن شابىت كەرنەپ, شاتتانىپ,
شارتاراپقا ساۋلە شاشىپ ماقتانىپ,
مۇقاڭ ءوتتى...
مىڭ اقىننىڭ مىندەتىن,
مىڭق ەتپەستەن جالعىز ءوزى اتقارىپ, – دەپتى.
ءيا, مۇحتار اۋەزوۆ ۇلت جانىمەن بىتە قايناسقان ادامزات جىرشىسى, اقىل-وي الىبى. پاراسات كوسەمى.
