احمەت بايتۇرسىن ۇلى پرەزيديۋم تورىندە
ءىسساپار ءبىر اپتاعا عانا جوسپارلانعاندىقتان الدىن الا ينتەرنەتتى شارلاپ, ازەربايجاندىق دەرەكتەر بازاسىنان ول ەلدىڭ مۇراعاتتارى تۋرالى مالىمەتتەرگە قانىعۋعا تىرىستىق, رەسمي حات جولدادىق. ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ارحيۆ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى اسكەر راسۋلوۆ مىرزادان قۇپتاۋ جاۋاپحاتى كەلگەن سوڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جاس مامانى ارلەن سەيتباتقال ەكەۋمىز باكۋگە اتتاندىق.
شىندىعىن ايتار بولساق, باستى ماقساتىمىز احاڭنىڭ جاندى داۋىسىن تابۋ بولاتىن. قانشاما جىلدان بەرى ويدا جۇرگەندىكتەن, باكۋگە بارا قالساق, ىزدەگەنىمىزدى تاباتىنىمىزعا تىم سەنىمدى ەدىك. سەبەبى ءبىرشاما جىل بۇرىن ازەربايجاندىق YouTube كانالدارىندا سەزدىڭ 6-7 مينۋتتىق ب ۇلىڭعىر بەينەجازباسى تارالعان. ياعني سەزد بارىسى بەينەكادرعا تۇسىرىلگەن. جيىننىڭ 416 بەتتىك ستەنوگرافيالىق ماتەريالى دا جاريالانعان, سول سەبەپتى ونىڭ اۋديوجازباسىنىڭ تابىلۋىنا جەتەلەيتىن بىرنەشە سەبەپ تە بارشىلىق ەدى. مىسالى, ستەنوگرافيالىق ەسەپتە شەشەندەردىڭ بايانداماسى بارىنشا دالدىكپەن حاتقا تۇسىرىلگەن, تىپتەن ولارعا قاتىستى ءتۇرلى ەموتسيالارى (قول شاپالاقتاۋ, نارازى بولۋ, ت.ب.) دا بەرىلىپ وتىرعان. مۇنىڭ سىرتىندا بەينەجازباسى تۇسىرىلگەن تۇستا ونىڭ اۋديوجازباسى دا بولۋعا ءتيىس دەگەن ينتۋيتسيالىق بولجامىمىز دا بولدى.
ازەربايجاندىق YouTube كانالدارىنا قويىلعان بەينەجازبا مۇلدەم ساپاسىز-تۇعىن, سول سەبەپتى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر تۇرپاتى, الپەتى ۇقساس ءبىر-ەكى ادامنىڭ سۋرەتىن «احمەت بايتۇرسىن ۇلى» دەپ تۇجىرىمداپ, ونى اسىعىستاۋ جاريالاپ ۇلگەرگەن دە بولاتىن. بىراق مۇنىڭ اعات ەكەنى كەيىننەن انىقتالعان. ءبىز تاپقان بەينەجازبادا ول ادامداردىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەمەس ەكەنى انىق كورىنەدى جانە عالىمنىڭ بەينەسى باسقا تۇستا كۇمانسىز انىق تانىلادى.
تۇپنۇسقا بەينەجازبا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆ باسقارماسىندا ورنالاسقان كينو-فوتو قۇجاتتار ارحيۆىنەن تابىلدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول كينوحرونيكا جالاڭ سۋرەت, دىبىسسىز بولىپ شىقتى. ويتكەنى سول زاماندا كينوكادر مەن ىلەسپە دىبىس ءبىر قۇرىلعىعا بىرىكتىرىلمەگەن, ءتىپتى دىبىس جازۋدىڭ ءوزى اسا كۇردەلى جۇمىس بولعان. بەينەجازبانىڭ ءار كەزەڭدە فوتوتاسپادان كوشىرىلگەن 3 نۇسقاسى ساقتالعان. ۇشەۋىنىڭ ساپاسى ءۇش ءتۇرلى, بىراق ءبارى ءبىر بەينەجازبا: ەكراندا بىرەۋى سارعىشتاۋ بولىپ كورىنەدى (08.05 مينۋت, فايل كولەمى – 1,4 Gb), ەكىنشىسى قارالتقىم (07.54 مينۋت, فايل كولەمى – 10,2 Gb), ال ءۇشىنشىسى – اقشىلداۋ, ەڭ انىق كورىنەتىن نۇسقا (07.50 مينۋت, فايل كولەمى – 10,1 Gb).
ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جىلى قابىلداۋى مەن باۋىرلاس قازاق ۇلتىنا, قازاقستانعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بەينەتاسپا ساقتالاتىن قويمانىڭ وزىنە كىرۋگە مۇمكىندىك الدىق. قويماداعى سورەدەن سەزد بەينەتاسپاسىن الىپ تانىستىق. سارى ءتۇستى دوڭگەلەك قالبىرعا سالىنعان بەينەتاسپا سىرتىنا «SP26 – P950» دەگەن بەلگى قويىلعان, بەينەتاسپانىڭ جالپى ۇزىندىعى «224 م» دەپ كورسەتىلگەن جانە قورابىنىڭ قىرىندا «1» دەگەن جازۋ بار.
مۇنى كورىپ, قولعا ۇستاعاننان كەيىن سەزد بەينەكادرىنىڭ بۇل ءبىرىنشى ءبولىمى ەمەس پە ەكەن, جالعاسى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بولىمدەرى بار شىعار, مۇمكىن وسىنشاما ۇزىن بەينەتاسپا تولىق كوشىرىلمەگەن بولار دەگەن زەرتتەۋشىگە ءتان بولجام, كۇدىكتى وي تۋىنداي باستادى. دەگەنمەن قوردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنەن «بۇل ءبىرىنشى ءبولىمى سياقتى, مۇنىڭ جالعاسى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بولىمدەرى بار ما؟» دەپ سۇراعانىمدا, «جوق, وسى بىرەۋ عانا» دەگەن جاۋاپ الدىم. بۇل جاۋاپتان كەيىن قويما سورەسىن رۇقساتسىز قوپارۋ ىڭعايسىز بولاتىندىقتان, وسىنى قاناعات تۇتتىق. ايتسەدە قازىرگە دەيىن مەنىڭ كوكەيىمدەگى شەشىمى تابىلماعان ءبىر جۇمباق وي قالدى. سەزد بەينەتاسپاسى قويىلعان سورەنىڭ استىڭعى قاتارلارىندا مۇنىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى بولىمدەرى تۇرعانداي-اق سەزىلە بەرەدى.
قويمادان شىققاننان كەيىن ءتۇرلى تەحنيكالار ورنالاسقان ارنايى بولمەدە ەسكى كادرلاردىڭ زاماناۋي ۆيدەوعا اينالدىرىلعان تۇپنۇسقاسىن كوردىك. جاۋاپتى ماماننىڭ كومپيۋتەرىندە 3 فايل دايىندالىپ قويىلىپتى. سول كومپيۋتەرگە مەنى وتىرعىزدى دا, قور باسشىسى قاسىمدا تۇرىپ ءۇش فايلدىڭ ءبىرىنشى تۇرعانىن اشىپ, بەينەجازبانى تولىق كورسەتتى. بۇل ەكراندا سارعىشتاۋ كورىنەتىن (ۋاقىتى 8 مينۋت 5 سەكۋند, كولەمى 1,4 Gb) ساپاسى تىم تومەندەۋ بەينەجازبا بولاتىن. وسىنىڭ وزىنەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بەينەسى بىرنەشە جەردە انىق كورىندى. قاتتى قۋاندىق. بەينەجازبا اياقتالعان بويدا, ۇياتتاۋ بولسا دا, ءوز بەتىممەن ەكىنشى فايلدى اشىپ قالدىم. وندا العاشىندا سەزگە قاتىسى جوق كادرلار كورىنە باستادى. ءار جەرىنەن جىلجىتىپ قاراعانىمدا, ورتا تۇسىنان سەزد كادرلارى كورىندى. سوسىن جيىن كادرلارىنىڭ باستالاتىن جەرىن تاۋىپ, سوڭىنا دەيىن قارادىق. بۇل الدىڭعى نۇسقامەن بىردەي, بىراق ودان الدەقايدا انىق ەكەن (ۋاقىتى 7 مينۋت 50 سەكۋند, كولەمى 1,4 Gb). سوسىن ءۇشىنشى فايلدى دا ءوزىم اشىپ, جىلدامداتىپ ءار جەرىنەن اقتارا باستادىم. بۇل ۆيدەوفايلدان دا سەزد كادرلارى تابىلدى. بۇل بارىنەن انىق نۇسقاسى بولاتىن (ۋاقىتى 7 مينۋت 50 سەكۋند, كولەمى 1,4 Gb). الدىڭعى ەكەۋىندە بايقالماعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بەينەلەرى بۇل نۇسقادا انىق كورىندى. ارنەنى ارتىقشا سۇراپ, ىڭعايسىز بولماس ءۇشىن وسىمەن توقتادىق تا, كورگەن بەينەجازبالاردى كوشىرىپ بەرۋدى سۇرادىق.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى شاكىرتتەرىمەن بىرگە: 1 – احمەت بايتۇرسىن ۇلى, 2 – ەلدەس ومار ۇلى, 3 – ءنازىر تورەقۇلوۆ, 4 – امىرە قاشاۋباەۆ
ءارحيۆتىڭ ىشكى تارتىبىنە ساي, سول كۇنى بەينەجازبانى بىردەن الا المادىق, ونىڭ كەلەسى كۇنى عانا بەرىلەتىنىن ايتتى. سودان سوڭ سۋرەتتەر كاتالوگىن قاراپ ەدىك, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ فوتوسىن تاپپادىق. مۇراعات قورىندا تەك سەزد بەينەجازباسىنان سكرينشوت جاسالعان سۋرەتتەر عانا بار ەكەن.
وسى ورايدا جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الدىن الا دايىندىقپەن كەلگەنىمىزدىڭ پايداسى ءتيدى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ازەربايجاندىق سايتتاردان ءوز بەتىممەن تاپقان (http://photoirs.musigi-dunya.az/elm/agazade_f.html) احمەت بايتۇرسىن ۇلى سۋرەتتەرى مەن سەزد سۋرەتتەرىن كورسەتىپ, مۇنىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ دەرەكتەرىن سۇراستىردىم. مۇراعات قىزمەتكەرلەرى ءبىراز ىزدەستىرە كەلىپ, ءبىز بارۋدى مۇلدەم جوسپارلاماعان «ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر مۇراعاتىنا» اپاردى. سول مۇراعاتتان سامەد اعامالى ۇلى, بەكير چوبانزادە, فارحاد اعزادا, ءالي نيزامي, ءالي حۇسەينزادا, رۋحۋللا احۋندوۆ, حابيب گابيەۆ, ت.ب. ازەربايجان قايراتكەرلەرىنىڭ قورلارىندا ساقتالعان ىستەرگە تاپسىرىس بەردىك. وسى تۇلعالاردىڭ مۇرالارى حاتتالعان قورلاردىڭ ىشىندە ازەربايجاننىڭ عىلىم قايراتكەرى, لاتىنگرافيكالى جاڭا ازەربايجان ءالىپبيىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن دايىنداۋعا اتسالىسقان فارحاد اعزادانىڭ قورىنان بۇعان دەيىن زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى جانە ەڭ ماڭىزدىسى – بىرنەشە بەلگىسىز تۇپنۇسقا سۋرەتتەر تابىلدى. بىراق بۇلار دا بەينەجازبالارمەن قوسا, كەلەسى كۇنى عانا قولىمىزعا بەرىلەتىن بولدى. وسى ولجامەن ءىسساپاردىڭ العاشقى كۇنىن اياقتاپ, مۇراعاتتان قۋانىپ شىقتىق.
سول كۇنى قوناقۇيگە كەلگەن بويدا ينتەرنەتتى شولىپ, ورىس جانە اعىلشىنتىلدى دەرەكتەردەن ەسكى كينوقۇرىلعىلار مەن كينوتاسپالاردىڭ تاريحىن, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمدەرىن زەردەلەي باستادىم. نەگىزگى ماقساتىم – 224 مەتر كينوتاسپا نەبارى 8.05 مينۋت بولاتىن-بولمايتىنىنا كوز جەتكىزۋ ەدى.
كەلەسى كۇنى مۇراعاتقا بەينەجازبالاردى الۋعا بارعاندا, وسى اقپاراتتاردىڭ پايداسى ءتيدى. كونە قۇرىلعىلاردىڭ بار-جوعىن, فوتوتاسپانى تۇپنۇسقادان كورۋگە بولاتىن-بولمايتىنىن سۇراستىردىق. بىراق مۇراعات قىزمەتكەرلەرى ونداي كونە قۇرىلعىلار جوق ەكەنىن ايتتى. بۇدان سوڭ كونە كينوتاسپانى تۇپنۇسقادان كورۋدىڭ مۇلدەم مۇمكىندىگى جوق-اۋ دەپ تۇيدىك.
ءبىر كۇن كۇتكەن CD ديسك تە قولىمىزعا ءتيدى. العان قۇجاتتارىمىزدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرىپ كورگەنىمدە, ديسكىگە جازىلعانى ەكراندا سارعىشتاۋ كورىنەتىن ەڭ ناشار بەينەجازبا نۇسقاسى بولىپ شىقتى. بىردەن كەشە ءوزىمىز كورگەن وزگە ەكى نۇسقا جوق ەكەنىن ايتىپ ەدىم, ء«بارى بىردەي ەمەس پە» دەدى. ءبىز وزگە ەكى نۇسقانىڭ ساپاسى بۇدان جاقسى ەكەنىندىگىن قاداپ ايتىپ, ولاردى دا بەرۋدى وتىندىك. مۇراعات قىزمەتكەرلەرى, ولاي بولسا, بۇگىنگىدەي تاعى دايىنداپ قويىپ, كەلەسى كۇنى بەرىلەتىنىن ايتتى.
بەينەجازبا تابىلعاننان كەيىن, ءتۇس اۋا, ونىڭ باسقا نۇسقاسىن جانە دىبىستىق جازباسىن دا تاۋىپ قالارمىز دەگەن ۇمىتپەن اۋەلى ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا باردىق. بىراق وندا ىزدەگەنىمىز تابىلمادى. ەسەسىنە ارحيۆ قورىنان وسى سەزدىڭ شاقىرىلۋىنا نەگىز بولعان پروفەسسور ا.ن. ءسامويلوۆيچتىڭ 1924 جىلى 21 ناۋرىزدا لەنينگرادتا جاسالعان بايانداماسى تابىلدى. بۇدان وزگە ازەربايجان جاڭا ءالىپبي [لاتىن] كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋىنا, ونىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بىرنەشە قۇجات قولىمىزعا ءتيدى. بۇدان سوڭ تاعى دا سول دىبىستىق جازبانى تابۋ ۇمىتىمەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك دىبىستىق جازبالار مۇراعاتىنا باردىق. مەكەمە باسشىسى سەزدىڭ دىبىستىق جازباسى جوق ەكەنىن بىردەن كەسىپ ايتتى. وسىمەن بەينەجازبانىڭ باسقا نۇسقاسىن, باستىسى ونىڭ دىبىستىق جازباسىن تابۋ تۋرالى ءۇمىتىمىز ۇزىلگەندەي بولدى.
24 تامىزدا تۇسكە تامان بەينەجازبانىڭ وزگە ەكى نۇسقاسىن الۋعا مۇراعاتقا كەلدىك. بىراق مۇراعات قىزمەتكەرلەرى ءبىر ۆيدەوفايلدا بىرنەشە بەينەكادرلار بىرىكتىرىلگەندىكتەن جانە كولەمى تىم ۇلكەن, 1-1,5 ساعاتقا سوزىلاتىندىقتان, دايىنداپ قويا الماعانىن, ءتىپتى ونى بەرۋگە بولمايتىنىن ايتتى. ءبىز ۆيدەوفايلداعى تەك سەزدىڭ بەينەكادرىن عانا قيىپ بەرۋىن سۇرادىق. ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن سەزىنگەن بولۋى كەرەك, بۇل نۇسقالاردى دا بەرۋگە كەلىستى. اقىرى العاش كەلگەن كۇنى بەينەجازبا كورگەن كابينەتتەن ولاردى تۇگەل الدىق.
ءبىز سول كۇنى كۇتپەگەن جەردەن بەينەتاسپانى تۇپنۇسقادان كورۋ قۋانىشىنا كەنەلدىك. ۆيدەوفايلدىڭ كەرەك جەرىن قيىپ بەرگەن مامانعا حح عاسىر باسىنداعى ەسكى كينوقۇرىلعىلاردى YouTube ارقىلى كورسەتكەنىمدە, مۇنداي ەسكى اپپاراتتار جوق ەكەنىن, بىراق بەينەتاسپانى كورەتىن باسقا قۇرىلعى بار ەكەنىن ايتتى. «ساباقتى ينە – ساتىمەن» دەگەن, ءبىز العاش كەلگەن كۇنى بۇل مامان بولماعان, ەڭبەك دەمالىسى ءبىتىپ, سول كۇنى عانا جۇمىسىنا شىعىپ وتىر ەكەن. ول ءبىزدىڭ وسى قۇرىلعى ارقىلى كورۋگە قاتتى ىنتالى ەكەنىمىزدى بايقاعان بولۋى كەرەك, بەينەتاسپانى بىردەن كورسەتە الاتىنىن ايتتى. وسىلايشا, كونە كينوتاسپانى تۇپنۇسقادان ەكى ءتۇرلى زاماناۋي بەينەقۇرىلعى ارقىلى تاماشالادىق. سونىمەن بىرگە وسى بىلگىر ماماننان كوپ جاعداياتتى بىلدىك, سويتسەك سول كەزدەگى كينوتاسپاعا 1 سەكۋندتا 24 كادر تۇسىرىلگەن ەكەن. وسىلايشا, بەينەتاسپانىڭ ۇزىندىعى 224 مەتر بولسا دا, ونىڭ نەبارى 8 مينۋتقا سوزىلاتىنىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇپنۇسقانىڭ تولىعىمەن ۆيدەوفايلعا اينالدىرىلعانىنا كوز جەتكىزدىك. كوڭىلدەگى ءبىر كۇمان تۇيىنشەك تارقاعانداي بولدى.
بەينەجازبانىڭ ءۇش نۇسقاسى دا تولىق قولىمىزعا تيگەننەن كەيىن جايعاسقان قوناقۇيدە ولاردى سان مارتە قايتالاپ كورۋمەن بولدىق. قانداي دا ءبىر ماڭىزدى دەرەكتى جىبەرىپ الماۋ ءۇشىن ونداعى ءار نارسەگە نازار اۋدارۋعا تىرىستىق. اسىرەسە سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءتۇر-تۇلعاسىمەن قاتار, كەزىندە وندا قولدانىلعان تەحنيكالىق قۇرىلعىلاردى دا سارالاۋعا تۋرا كەلدى. قازىرشە سەزگە قاتىسقان 70-كە جۋىق ادامنىڭ ءتۇرلى دەرەكتەرى مەن ءومىربايانىن, 30-دان استام اسا ءىرى تۇلعانىڭ بەينەجازباداعى ءتۇر-تۇلعاسىن انىقتاپ وتىرمىز. بۇعان قوسا, ەڭ ماڭىزدىسى, سەزد 3 جەردەن كينوكادرعا تۇسىرىلگەنىن انىقتادىق. بىزگە بەلگىلىسى تەك وسىنىڭ بىرەۋى عانا, ياعني ول – قولىمىزداعى جادىگەر. ال ونىڭ قالعان ەكەۋى پرەزيديۋمنىڭ قاق الدىنان, وتە جاقىننان تۇسىرىلگەن. دەمەك قالعان ەكى نۇسقاداعى بەينەجازبالار وتە انىق تا قانىق بولۋى ءسوزسىز. مۇنى تابۋ, احاڭنىڭ, باسقا دا الاش ارىستارىنىڭ ايقىن بەينەلەرىمەن قاۋىشۋ – الداعى ۇلكەن ىزدەنىس, مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
وسىلايشا, 1926 جىلى باكۋدە وتكەن تۇركىتانۋشىلار ءى سەزىندە كينوحرونيكا تۇسىرىلگەنىمەن, ونىڭ دىبىستىق جازباسى بولماعان دەگەن بولجامعا كەلۋگە ءماجبۇر بولدىق. ەسەسىنە سەزد جۇمىسى ستەنوگرافياعا تياناقتى تۇسىرىلگەن, ونى جىلدام جازاتىن ارنايى ماماندار حاتتاپ وتىرعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلى بەينەسى بار سۋرەتتىڭ بىرىندە پرەزيديۋمنىڭ الدىنداعى ستولدا ەكى ادامنىڭ قاراما-قارسى وتىرىپ جازۋ ماشينكاسىن باسىپ وتىرعانى انىق كورىنەدى. بىزدىڭشە, بۇلار – ستەنوگرافتار. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قولىنان وتكەن جازبالار دا ىزدەستىرىلگەنى ءجون.
سونىمەن كوزايىم بولعان بەينەجازبا بىزگە كوپتەگەن ماسەلەنى انىقتاۋعا جول اشىپ وتىر. بۇل بەينەباياندى تەرەڭدەپ زەرتتەۋ بارىسىندا ءالى كوپتەگەن بەيمالىم دەرەككە ۇشىراسارىمىزعا كۇمان جوق.
بۇل تاريحي بەينەسۋرەتتەر ءبىز ءۇشىن نەسىمەن قۇندى؟ ارينە, الاشتىڭ رۋحاني كوسەمىنىڭ باكۋگە, بۇكىلوداقتىق ءى تۇركىتانۋشىلار سەزىنە بارعانى, وندا الدەنەشە رەت ءسوز سويلەپ, ماڭىزدى بايانداما جاساعانى سول جىلدارى ۇلىق جيىننىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى تولىق باسىلىپ شىققان عىلىمي كىتاپتان بەلگىلى. ايتسە دە ول عىلىمي جازبا-ەسەپتەن ءبىز اياۋلى احاڭا – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا قانداي قۇرمەت كورسەتىلگەنىن ناقتى ايقىنداي الماۋشى ەدىك. كوزى تىرىسىندە «قازاق جازۋىنىڭ اتاسى» اتانعان, الەمدىك دارەجەدەگى لينگۆيست عالىمدار ءبىراۋىزدان ول تۇزگەن قازاق ءالىپبيىن «بايتۋرسىنوۆسكي الفاۆيت» دەپ ءوز زەرتتەۋلەرى مەن سول زاماننىڭ ەنتسيكلوپەديالارىندا ايشىقتاعان قايراتكەردىڭ تۇركىتانۋشى عالىمدار الدىنداعى مارتەبەسى مەن ابىرويىنىڭ ەرەكشە اسقاق ەكەنىن وسى بەينەبايان قولعا ۇستاتىپ تۇر.
سەزگە رەسمي تۇردە جالپى 131 ادام قاتىسسا دا, باستالعان العاشقى كۇنىندە تورالقاعا, پرەزيديۋمعا 22 ادام داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى. مارتەبەلى القا مۇشەلەرى «يسمايليا» سارايىنىڭ (ونىڭ ءوزىنىڭ قىزىقتى تاريحى بار) ساحناسىنا سىيماي, ەكى قاتارعا وتىرعىزىلادى. ءبىزدىڭ كوكىرەك كەرە ماقتاناتىمىز – احاڭ اتى-ءجونى كۇللى الەمگە ءماشھۇر, تۇركى جۇرتىنداعى ەڭ بەدەلدى قايراتكەرلەرمەن, عۇلاما عالىمدارمەن, ءوز ەلىنىڭ مادەني-رۋحاني دامۋى مەن ۇلت ازاتتىق كۇرەسى جولىنداعى وشپەس ورنى بار ءىرى تۇلعالارمەن بىرگە ەڭ كورنەكتى ورىننان, ءتوردىڭ ورىنەن تابىلادى. بۇل ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى, كوشباسشى عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا, احاڭ تۇرلەگەن قازاق ادەبي تىلىنە, اعارتۋشى ويلاپ تاپقان اراب قارىپتى ءتول جازۋىمىزعا («توتە جازۋ») كورسەتىلگەن قۇرمەت بولاتىن.
ءبىزدىڭ قولىمىزداعى بەينەجازبادا احاڭ جەتى رەت ءار قىرىنان كورىنەدى. بىردە مىنبەردەگى بايانداماشىنى ەرەكشە زەيىن قويىپ, مۇقيات تىڭداپ وتىرسا, كەلەسى كورىنىستە شەشەننىڭ ءسوزىن قوستاپ, ريزالىقپەن قولىن شاپالاقتايدى. ەندى بىردە ءۇزىلىس ساتىندە قاۋمالاعان كوپكە ءوز پىكىرىن دالەلدەپ, ساليقالى كەڭەس قۇرىپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى. بۇل توپتىڭ ىشىندە احاڭنىڭ اڭگىمەسىن زەيىن قويا تىڭداپ تۇرعان ەلدەس وماروۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ سىندى الاش ارىستارىنىڭ بەينەسى انىق تاڭبالانعان.
تاريحي ءمانى زور سەزدىڭ كينوحرونيكاسى مەن قولدا بار ونشاقتى تۇپنۇسقا فوتوسۋرەت ءالى دە ناقتىلانىپ, تالاي ىزدەنىستەرگە تامىزىق بولماق. الداعى ۋاقىتتا دا ىزدەستىرەر, ىندەتەر ۇرپاق بولسا ءالى تالاي تۇپنۇسقا سۋرەتتەر تابىلارىنا كۇمانىمىز جوق. ولاردىڭ نەگاتيۆتەرىن دە, فوتونۇسقالارىن دا ىزدەستىرۋدى جالعاستىرۋىمىز قاجەت-اق. ويتكەنى 1926 جىلعى وتكەن سەزد ءوزىنىڭ ساياسي ماڭىزى جاعىنان دا, وعان قاتىسقان دەلەگاتتاردىڭ قۇرامى جاعىنان دا, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ (ولاردىڭ بارشاسى كەيىنگى ستاليندىك تەرروردىڭ قۇربانى) باسقوسۋى تۇرعىسىنان دا بىرەگەي جيىن بولدى. ونى قانى ءبىر, ءتىلى ورتاق تۇركى جۇرتىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى دەگەنىمىز ورىندى. سول سەبەپتى بۇل تاريحي بەينەسۋرەتتەر تەك الاش ارىستارىنىڭ عانا ەمەس, تۋىسقان وزبەك, قىرعىز, ساحا قايراتكەرلەرى مەن عالىمدارىنىڭ دا بەينەسىن تاڭبالاپ, ءتۇسىن تۇستەۋگە ناقتى دەرەككوزى دەپ ويلايمىز. ال ولار تۋرالى تارقاتا ايتۋ كەلەسى ءبىر كەلەلى اڭگىمەنىڭ ەنشىسى.
ءسوز سوڭىندا تاريحي ءمانى زور سەزدىڭ قۇندى بەينەجازباسىنا قول جەتكىزۋگە كومەك كورسەتكەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراعات قىزمەتكەرلەرىنە, اسىرەسە ءار ۇلتتىق ارحيۆ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى اسكەر راسۋلوۆ مىرزاعا, بىزگە جولباسشى بولعان گۇنەل حانىمعا زور العىس ايتامىز. تۇركى جۇرتى تۇتاس بولىپ, عىلىمي, رۋحاني, مادەني ءھام ساياسي بىرلىگىنەن اجىراماسىن تىلەيمىز.
ەرمۇحامەت مارالبەك,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, PhD
