شاكارىم ساۋالى

شاكارىم: «زامان وتكەن سايىن ادام­دار­دىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇ­زىلىپ بارا جاتىر ما؟» دەپ سۇراق قويادى.

البەتتە, «بۇگىندە بار جاماندىق جەر بەتىنە شىقتى, اقىرزامان جاقىندادى نەمەسە بۇرىنعى ادامدار اقيقاتشىل, اۋليە كەيىپتەس بولعان, قازىرگى ادامدار تىم ۇساقشىل, بۇزىلىپ بارادى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. كەيدە وتكەننىڭ ءبارى سۇيكىمدى بولىپ ەلەستەيتىنى دە جاسىرىن ەمەس. ەندەشە, ويىمىز تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ەجەلگى عاسىرلارعا نازار سالالىق.

تۇركىنىڭ «بابىرناما», «تاريح-ي را­شيدي», «شەجىرەلەر جيناعى» سىندى تۋىن­­دىلاردان, اڭىز, قيسسا, داستانداردان نەمەسە شىڭعىس حان, اقساق تەمىر جاي­لى تاريحنامالاردان قورعان بولىپ ۇيىل­گەن ادام باستارى مەن وزەن بولىپ اق­قان قان بەينەسىن كەزىكتىرۋگە بولادى. وسى تۇس­­تا كوپتەگەن ەۋروپالىق جاز­با تۇر­كى­لەر­دى جابايى وركەنيەت قالىپ­تاس­تىرۋ­شى­لار, بيلەۋشىلەرىمىزدى ز ۇلىم­دىق پەن قاتى­گەزدىكتىڭ كوسەمدەرى رەتىندە سومداپ جاتادى. بۇل ءۇردىستى رەسەيلىك قالام­گەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە بايقاۋ قيىن ەمەس.

وسى ورايدا ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ باستاۋى سانالعان ءارتۇرلى تايپالارعا كوز جىبەرەلىك. وتكەن مىڭجىلدىقتا ادامزات بالاسى كىسى سەنگىسىز قۇرالدار مەن جان تۇرشىگەرلىك ازاپتاۋ تۇرلەرىن ويلاپ تاپتى. ماسەلەن, كەرگىشپەن ازاپتاۋ ءتۇرى. بۇل قيناۋ ءتۇرى ەجەلگى گرەكيادا قولدانىلعان. ادامدى جاتقىزىپ, ەكى قولى مەن ەكى اياعىن ءار تاراپقا تارتقان شاق­تا, جازالانۋشىنىڭ ق ۇلىن داۋسى كوكتى تىتىرەتكەن دەسەدى. ال «يۋدانىڭ بەسىگى» ءادىسى – ەجەلگى ريمدە پايدا بولىپ, ورتا عاسىردا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە بولعان. «يۋدانىڭ بەسىگى» اتاۋىنىڭ ءوزى كاتوليكتىك ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ زارەسىن ۇشىرعان. ايىپتالۋشىنى الدىمەن اياق-قولىن قيمىلداماستاي ەتىپ بايلاپ, پيراميدا سەكىلدى ۇشتىك اعاشقا وتىرعىزاتىن بولعان. «مىس بۇقا» ءادىسى دە ەجەلگى گرەكيادا ويلاپ تابىلعان. مىستان بۇقا كەيىپتەس ءمۇسىن سوعىلىپ, ىشىنە (قارنىنا) جازالانۋشىنى جاتقىزعان. مۇنان سوڭ استىنان بىرتىندەپ وت جاعىپ, ازاپكەردى ىستىققا قاقتاپ باقيعا اتتاندىرعان.

ال كونە اسسيريالىق اسكەرلەر ءۇشىن ادام ەتىن جەۋ ۇيرەنشىكتى داعدى ىسپەتتەس كورىنگەن. جاۋلاپ العان ەل تۇرعىندارىنىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, باعانا بۇرىشىنا شەگەلەگەن. كۇنبە-كۇن سول ورىننان قاجەتتى ەتىن كەسىپ الىپ, تاماقتانىپ جۇرگەن.

مايا تايپاسى وزگە جاساقتارعا ءبىر عانا ماقساتپەن شابۋىلداعان. ياعني ماقسات: تايپا اراسىنان قۇرباندىق تاۋىپ, كەۋدەسىن ارنايى ىستىكپەن جارىپ, سوعىپ تۇرعان جۇرەكتى سۋىرىپ الۋ, وسىلايشا قۇرباندىق ءراسىمىن وتكىزۋ. جاڭا زەلانديانىڭ تۇپكى اتا-بابالالارى سانالاتىن ماوري تايپاسى ادام ەتىن جەپ, داڭقى شىققان. سوعىسقۇمار تايپا وكىلدەرى كورشىلەس ەلدەردى جاۋلاپ الۋدان جالىقپاي, ۇنەمى مايدان اشىپ وتىرعان. باعىندىرعان تايپا ادامدارىن ءولتىرىپ, ەتتەرىن جەيتىن داعدىلارىنان تانباعان.

وتكەن مىڭجىلدىقتا مۇنداي قاتى­گەز­دىك تۇرلەرى كوپتەپ تانىلادى. ال جاڭا عاسىر شە؟ مادەنيەت توعىسى مەن تەحنيكا­نىڭ دامۋى ادامزات بالاسىنىڭ ىشكى پوتەنتسيالىن وسىرە الدى ما؟ الدە عيماراتتار زاۋ كوككە شىرقاعان سايىن ىزگىلىك تومەن تارتىپ بارا ما؟

قاراڭىز, ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالدارىنان 10 ميلليون ادام كوز جۇمىپ, 55 ميلليونعا جۋىق ادام جاراقات العان. ال ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ءبىر عانا كەڭەس وداعى 26,6 ميلليون ادامىن جوعالتتى. مىڭ ەمەس, ميلليون. سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستان 370 مىڭ ادام كوز جۇمعانى ناقتىلانعان. ونىڭ 13 مىڭى ايەلدەر بولسا, 21 مىڭى – جاس بالالار…

2001 جىلى 11 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىگىن سىناعان تەررورلىق اپپاتتان 2977 ادام كوز جۇمىپ, 24 ادام ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان. ال الەمگە ايگىلى حيروسيما-ناگاساكي وقيعاسىنان 246 مىڭ­عا جۋىق ادام شىعىنى بولعانى بەلگىلى. XX عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەت تە جاڭا زاماننىڭ كورسەتكىشى بولا الماق.

ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە كىسى قولىمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعان جايتتار. نەمەسە ەجەلگى ۇردىستەردىڭ ءبىرشاما دامىعان ءتۇرى. ءبىز وتكەن مەن بۇگىندى قىسقاشا ساراپتاي كەلە, شاكارىم قاجىعا جاۋابىمىز: ادامنىڭ ادامشىلىعى قاي كەزەڭدە دە گارمونيالىق تەپە-تەڭدىكتە. بۇرىن قالاي بولسا, بۇگىن دە سولاي. بۇگىن قالاي بولسا, ەرتەڭ دە سولاي بولماق. اق پەن قارا, وت پەن سۋ, ءالسىز بەن كۇشتى, بار مەن جوق, فاۋست پەن مەفيستوفەل كۇرەسى ەشقاشان بىتپەك ەمەس.