كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ارقىلى قازاقستان جاڭا داۋىرگە قادام باستى. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ كەزىندە جۇرگىزىلگەن رەفەرەندۋم ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ دەربەستىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىن سيپاتتاعان بىردەن-ءبىر تاريحي, الەۋمەتتىك ماڭىزى زور قۇجاتقا اينالدى.
ماجار جازۋشىسى ستانيسلاۆ ەجي لەتستىڭ «مەملەكەت كونستيتۋتسياسى ازاماتتىڭ كونستيتۋتسياسىن بۇزبايتىنداي بولۋعا ءتيىس» دەگەن ءسوزى بار. حالىق تاڭداۋىنىڭ ەركىندىگى مەن قوعامدا دەموكراتيا تەتىكتەرىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتكەن بيىلعى رەفەرەندۋمنىڭ كوزدەگەنى دە وسى ەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ساياسي ناۋقاندا بەلسەندىلىك تانىتقان ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ ورتاق تىلەگى بۇل. ول – زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ورىندالۋى. ەل ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ادام ءاربىر ساياسي وزگەرىستەن كوپ ءۇمىت كۇتەرى انىق. ال بۇل تۇرعىدان كەلگەندە كونستيتۋتسيا تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىككە نەگىز بولۋىمەن قۇندى. جاڭا, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاعان اتا زاڭ ازاماتتارىمىزدىڭ تەڭدىگى مەن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرۋىمەن, ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا نەگىز بولۋىمەن باعالى. سول سەبەپتى دە كونستيتۋتسيا كۇنى حالقىمىز ءۇشىن قاستەرلى دە ۇلىق مەرەكە بولىپ سانالادى.
وتكەن رەفەرەندۋم – ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋ جولىندا جاسالعان ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى. ءارتۇرلى بيلىك ينستيتۋتتارى اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناتۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا پاراديگماسىن قۇرىپ, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا جول اشتىق. حالىقارالىق تالاپتارعا ساي, ادام قۇقىعى ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر قابىلداندى. مۇنداي ساياسي ناۋقان ەلدەگى ساياسي باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمىن ارتتىرۋعا سەپ بولارى دا ءسوزسىز. حالىق كۇتكەن كونستيتۋتسيا وسىنداي. قوعامدى زاڭسىزدىقتان ارىلتىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالايتىن نەگىزگى زاڭ. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن قازاقستاندىقتار وسىنداي وڭ بەتبۇرىس كۇتەدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇعىرىن ايشىقتاعان, كەلەشەگىنە جول اشقان ەلدىڭ ەڭ باستى قۇجاتى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمنان كەيىن بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ, بارلىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرىپ, حالىق پەن بيلىكتى ودان ءارى جاقىنداتا ءتۇستى. ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەر كۇشەيگەن ساتتە رەفەرەندۋم وتكىزىپ, قىمباتشىلىق القىمنان العان, الەمدىك ەكونوميكا السىرەگەن تۇستا ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. دەي تۇرعانمەن, ەرتەڭگى كۇننەن, جارقىن بولاشاقتان ءۇمىت ۇزبەگەن حالىقپىز. كونستيتۋتسيانى تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى, ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىنىڭ كەپىلى دەپ قابىلدايتىن حالىق جاڭارعان اتا زاڭدى مەملەكەتتى ودان ءارى دامىتىپ, دەموكراتيا قاعيداتتارىن جەتىلدىرۋگە جول اشادى دەپ سەنەدى.
زاڭ عىلىمىندا «كونستيتۋتسيوناليزم رەجىمى» دەگەن تەرمين بار. وكسفورد سوزدىگىندە بۇل اتاۋدى «نەگىزگى قۇجات تۋرالى قوعامدا قالىپتاسقان جاعىمدى كوڭىل كۇي» دەپ تۇسىندىرەدى. قۇقىقتىق مادەنيەت تۇرعىسىنان كەلەر بولساق, كەز كەلگەن حالىق كونستيتۋتسياعا باس ۇرىپ ەمەس, سەنىپ قۇرمەتتەۋ ماڭىزدى دەگەندى اڭعارتادى. ياعني زاڭ ۇستەمدىگى قالىپتاسقان ەلدە ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ءسوز. ال حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا وزگەرىستەردىڭ قاجەت ەكەنىن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداسىمەن-اق ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇل – حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمىن كۇشەيتۋدە ءبىرىنشى قاتاردا تۇرعان ماسەلە. دەمەك بيلىكتىڭ قاينار كوزى – بۇقارا حالىق پەن سول حالىقتىڭ وكىلى – بيلىك تەگىستەي كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇندىلىقتار مەن پرينتسيپتەرگە شىنايى سەنىپ, قۇرمەتتەۋگە ءتيىس. تەك سوندا عانا ەلدىگىمىزدى ساقتاپ, بىرلىگىمىزدى ۇستاپ قالا الامىز.
جالپى, ەلىمىز كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا تەگىننەن تەگىن بارعان جوق. بۇل قازىرگى الماعايىپ شاقتا – ۋشىعىپ تۇرعان گەوساياسي جاعداي, قاقتىعىستار وشاعىنىڭ ازايماۋى, الەمدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق, ايىلىن ءالى دە جيا قويماعان ىندەت – وسىنىڭ بارلىعى بۇكىل ەل تاعدىرىنا, مەملەكەتتىلىك تاريحىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن زامانا ارتار اۋىرتپالىقتى بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى تەڭ ارقالاۋى ءۇشىن قاجەت. ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعىنا اينالعان اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىكتىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى ەكەنىن ەسكەرسەك, رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ ءوزى داۋىس بەرىپ قابىلداعان وزگەرىستەر ارقىلى كونستيتۋتسيامىز وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ بارلىعىنا ءتان دەموكراتيالىق قاعيدالارمەن قامتىلدى دەپ ايتا الامىز. ءبىزدىڭ دە بولاشاققا دەگەن سەنىمىمىز بەن ۇلتتىق مودەرنيزاتسياعا دەگەن ۇمتىلىسىمىز ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قاينار كوزىنە اينالعان كونستيتۋتسياعا دەگەن قۇرمەتتەن باستاۋ الادى. ويتكەنى قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن جان-جاقتى ەكونوميكالىق-ساياسي تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ, ءىرى رەفورمالاردى جۇرگىزۋ, دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى قۇرمەتتەۋ ءبارى-ءبارى اتا زاڭىمىزدىڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارۋا. ءوز ەلىن قۇرمەتتەيتىن ءاربىر ازامات ءۇشىن ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى, ءتىپتى «كونستيتۋتسيا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى زور مانگە يە. بۇل – جاي عانا ادال نيەتتىڭ دەكلاراتسياسى ەمەس, شىنايى قىزمەت ەتەتىن قۇجات. كونستيتۋتسيا – ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن, قۋاتتى مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن بۇتىندىگىن ساقتايتىن تەمىرقازىق. ەندەشە تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدىڭ, تىنىشتىعىمىز بەن بەيبىت تىرلىگىمىزدى قاس قاقپاي كۇزەتىپ تۇرعان, حالقىمىزعا قورعان بولعان اتا زاڭىمىزدىڭ ايبىنى ارتا بەرسىن!
