كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جاڭا داۋىردەگى جاپون اقىنى ماساوكا سيكيدىڭ «باسيو قايتقان كۇنىندە» اتتى ولەڭى بار-تىن.
باسيو قايتقان كۇنىندە.
ءمىناجات ەتۋگە بارماستان –
جالعىز قالىپ قۇرما جەدىم...
وسىلاي دەيدى سابازىڭىز. كەيىنگى تولقىننىڭ شۇڭعىما اسەرىنە قاراپ, ءباسيونىڭ وزىنەن سوڭعى اقىندارعا قانشالىقتى ىقپال ەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ءتىپتى جاپون پوەزياسىندا باسيوعا دەيىنگى ءداۋىر, باسيودان كەيىنگى ءداۋىر قالىپتاسقانداي.
باسيو – حان ورداسىنان گورى دارۋىشتىكتى قولاي كورگەن سايگە سەكىلدى ۇزاق ساپارعا اتتاندى. جان سەرىگى قۇستار مەن ورمان, گۇلدەر مەن شوپتەر, ىڭىرلەر مەن جارتىكەش اي. ءسىرا, ادام وزىنە جاقىنداۋ ءۇشىن تابيعاتقا جاقىنداۋى ءلازىم. ويتكەنى تابيعات بوتەن سويلەپ تۇنىق ويدى لايلامايدى, توعىشار نيەتكە بارمايدى.
ءتۇن. تۇڭعيىق قاراڭعىلىق.
سەزەمىن, جىلى ۇياسىن جوعالتىپ,
جىلايدى الدەقايدا
بالشىقشى قۇس...
بىردە شايىر كوكالا كوكتەمنىڭ زىرعىپ وتكەنىنە, كوكتەمگە ۇقساس جاستىق عۇمىرىنىڭ سۋسىما جىبەكتەي سىرعىپ جوعالعانى نازدانادى, ىشقۇسا بولادى.
كوكتەم ءوتتى.
وكسيدى قۇستار. بالىقتىڭ كوزىندە
تولعان جاس جىلتىرار.
ءباسيونىڭ ادام جانىنا تەرەڭ دەندەيتىن جولجازبالارىنىڭ ءبىر پاراسى پروزا تۇرىندە جازىلعان. مۇندا اقىن اعىنان جارىلىپ, بۇلاقشا تاسىپ اعىپ كەڭ كوسىلەدى. بىراق تۇپكى جۇمباعىن اشۋدان اۋلاق, دانالىعىن وقىرمانعا جايىپ سالۋدان الىس. «تۇراعىمدى قالاي تاستاعانىم جايلى» اتتى جازباسىندا دارۋىشتىك ءومىرىنىڭ ءبىر بولشەگىنەن سىر سۋىرتپاقتايدى.
«وندا-مۇندا ءجۇرىپ, تۇراق تابىلعان جەردى پانا ەتتىم, ال قىس تۇسكەندە تاتيبان كوشەسىندەگى ۇيگە قونىستاندىم.ەندى, مىنە, مۋتسۋكي مەن كيساراگيدىڭ جارىق ايى جىراقتا قالدى. ناركەس جىر دامىل الىپ, بۇگىن وسىمەن جەتتى دەگەندەي ءتىلىمدى بايلايدى, بىراق تۇسىنىكسىز سەزىم جان دۇنيەمدە ويناق سالىپ, كوز الدىمدا بۇلدىراعان ساعىمنان جۇرەگىمدى پوەزيا ءورتى قاماپ العانىن ۇقتىم. مىنە, قولداعى اساتاياعىما سەنىپ, ءجۇز شاقىرىمداي جولعا بەلبەۋىمدى مىقتاپ بۋىپ تاعى دا تۇراعىمدى تاستاپ بارامىن. كوزىم جەتكەن ءبىر دۇنيە – كوركەم سەزىمدەرىممەن اقىر سوڭىندا تاعدىر ماعان قايىرشىلىقتىڭ توزعان تونىن جامىلۋدى جازىپتى».
جازبادان اقىننىڭ جان ءدىرىلى, شىنايى اقىندىق بولمىسى اشىلادى. جالعىزدىق پەن تانا مونشاق جىردان وڭگەنى مۇرات تۇتپاعان ءدارۋىش دۇنيە ماساعىنا كوز قۇيرىعىن دا سالمايدى. دۇنيەنىڭ ارزان مۇلكى اقىلىنا سەرىك, رۋحىنا ءدارۋ بولماسىن ەرتە اڭعارىپ, ەس جيعانداي.
دۇنيەدەن بەزۋشىلىك جولى مارجانداي تىزىلگەن ساياق دانالارعا ءتان قاسيەت. ۇستىنە الاقانداي ورامالىن وراپ الىپ, ۇلىبريتانيانىڭ ءماجىلىس زالىنا كىرىپ بارا جاتاتىن ماحاتما گانديدىڭ دۋانا بولمىسى كەيبىر ەۋروپالىقتاردىڭ كۇلكىسىن شاقىرعان. قىرشاڭقى ءتىلدى ۋينستون چەرچيلل ء«ۇندىستاننىڭ جۇرەگىنە» قاراپ: «ۆيتسە-كورول سارايىنىڭ باپالداقتارىمەن جارتىلاي جالاڭاش قالپىندا جوعارى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ب ۇلىكشى زاڭگەر, قازىر شىعىستا كەڭىنەن تاراعان تيپ – پاقىر كەيپىندەگى, «قوسىلماۋ» جانە ازاماتتىق باعىنباۋ كامپانياسىن باسقارىپ جۇرگەن گانديدىڭ ءتۇرى كورول-يمپەراتوردىڭ وكىلدەرىمەن تەڭ دارەجەدە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن مازاسىزدىق پەن جيىركەنۋشىلىك تۋدىرادى» دەپ ەدى-اۋ. ال ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۋعان ۇيىنەن بەزىپ, كەزبەلىك عۇمىردى اڭساعان تولستوي تاعىلىمى سانادا داراقتانادى. بۇعان بوشكە ءىشىن پانالاعان ديوگەن مەن كوشە بويىنا شىعىپ تىلىنەن دانالىق سۋبۇرقاعىن شاپشىتا شاشۋدان وڭگەنى بىلمەگەن سوكراتتى قوسا الامىز. وقىعان, كوكىرەك اسپانى كوگىلدىر ادامنىڭ كوزگە كورىنىپ, قولعا ۇستالاتىن ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردان الىس كەتۋى رۋحتىڭ جوعارى ورلەگەنى دەپ بىلەر ەدىك. قاي سالانى دا باتپاققا باتىرىپ, پايدا كوزىمەن جەردى بۇرعىلايتىندار دۇنيەگە جاقىن ادامدار. «ماشاقاتتىڭ باسى – دۇنيەگە قىزىعۋشىلىق». دۇنيەگە قۇمار ادامنىڭ مىنەزى ورنىعۋى قيىن, ءتىپتى مۇمكىن دە ەمەس. مىنەزى تۇرلاۋسىز ادامنان ۇلتتىق مۇرات, ادامگەرشىلىك مۇرات تۋمايدى.
«مىنە, قاراعاي. ۇزىندىعى ون شاقتى سياكۋ شىعادى, تومەنگى بۇتاقتارى ارىگە جايىلعان. جوعارعى بۇتاقتارى وزگە تەكشە قاباتتارعا ىلىنگەن, قىلقاندارى جاسىل ءھام قالىڭ. بىزدە كىمدە-كىم شۇعىنىق گۇلدى سۇيسە, ەڭ تاڭعالارلىق تۇرلەرىن جيناپ الىپ, ونىمەن ءبىر-بىرىنە ماقتانىسىپ بالسىنەدى, ال كىم باقىتگ ۇلىن وسىرسە, وزگە كوپە-كورنەۋ گۇلدەرگە كەكەتە قاراپ, ءوزارا جارىسقا تۇسەدى. قۇرما, ماندارين سەكىلدى باسقا جەمىستەرگە كەلسەك, ولاردىڭ تەك جەمىستەرىنە عانا قاراپ, ەشكىم بۇتاعى مەن جاپىراعىنىڭ قالىبىنا نازار سالمايدى. الايدا تەك قاراعاي عانا بۇتاعىندا قىراۋ جاتسا دا عاجايىپ كورىنىستە تۇرادى, بارلىق جىل مەزگىلىندە قىلقاندارى جاپ-جاسىل, ءار مەزگىلدە وزىنشە جايقالادى. بو لەتيان: «قاراعاي وزىندەگى ەسكىلىكتى ءوشىرىپ وتىرادى, سودان دا مىڭ جىل جاسايدى» دەگەن ەدى. قاراعاي قاراعان جاندى راقاتتاندىرىپ قانا قويمايدى, يەسىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى مۇڭىن سەيىلتەدى, سول سەبەپتەن دە ادامدار اعاش تۇبىندە ۇزاق ءومىر تىلەپ ءمىناجات ەتەدى».
«سەيسكيۋ باعىنداعى قاراعايعا ماداق» اتتى جازبادا باسيو بيىك قاراعايعا تەسىلىپ سان ءتۇرلى ويعا بەرىلەدى. ءبىر عانا تابيعات پەرزەنتىنىڭ بولمىسىنان الۋان-الۋان سەزىم ساباقتايدى. بىردە ول بارلىق تابيعات مۇشەسىنىڭ دوسى سەكىلدى كورىنەدى. ولارعا جان بەرىپ, سىرلاسۋعا شاقىرادى. ءبىر ولەڭىندە:
و, ويانشى, ويان!
مەنىڭ جان جولداسىم بول,
ۇيقىداعى كوبەلەك! – دەيدى.
شايىر جۇرەگىنە ءاربىر دەرناسىلدىڭ جاۋىن سۋىنا مالشىنعانى, راۋشان گۇلدەرىنىڭ دولى جەلمەن جىعىلعانى, سۇيكىمدى القاپقا مەزگىلسىز قار جاۋعانى, ءبارى دە جىڭىشكە سەزىممەن اسەر ەتەدى.
سۋ سونداي سۋىق!
ۇيقىعا جاتا الماس شاعالا,
تەربەلگەن تولقىندا.
مىنە, ونىڭ نازارىنان ۇيقىعا جاتقالى وتىرعان شاعالا دا تىس قالمايدى.
گۇل كۇلتەسىندە,
قوزعالار ءبىر ارا. تيىسپە وعان
تورعاي دوستىم!
ءباسيونىڭ دوستارى تەك وسىمدىكتەر مەن جاندىكتەر ەمەس, ول جول بويى وزىندەي كەزبەلەرمەن جولىعىپ, ديدارلاسىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىرادى. بىرىنە باۋىر باسىپ, ءبىرىن قوشتاساردا قيماي دال بولادى. «باتىستاعى شالعاي جەرگە كەتكەن دوسىما» اتتى ولەڭىندە ورداي مۇڭنىڭ تابى بىلىنەدى.
باتىس پەن شىعىس
ەكەۋىنىڭ دە قايعى مەن قاسىرەتى ءبىر,
ەكەۋىن دە سۋىق جەل بىردەي توڭدىرار...
ءباسيونىڭ تودزيۋن دەگەن كارى دوسى بولىپتى. الىس-الىس جولداردىڭ بىرىندە تاعدىرلارى توعىسىپ, ۇزاق تۇندەردە دۇركىن-دۇركىن سىر شەرتىسىپتى. ەنوكي تايپاسىنان شىققان تيۋدزيۋننىڭ اتاسى كاتاتاداعى ومي اۋىلىنىڭ اتاقتى دارىگەرى بولعان دەسەدى. ءومىرىنىڭ جەتپىس ەكىنشى كۇزىندە كەۋدەسىن كورىكتەي ءزىل باسقان تودزيۋن قارتتىعىنا مويىنسۇنباي, شالعىندا جاتىپ اسپانداعى ايعا عاشىق بولىپ, گۇلدەر مەن قۇستاردىڭ سۇلۋلىعىنا جاس كۇنىندەگىدەي ەمىرەنە ەسى كەتىپتى. شوپتەردىڭ شىعىنا ماساتتانا ءۇڭىلىپ, سوڭعى اجال ءساتى جاقىنداسا دا رۋحى ساف تازا, شىركەي تيمەگەن بالاڭ قالپىندا ساقتالىپتى. دوسى جايلى جازباسىندا باسيو تەبىرەنە سويلەيدى, تولعاپ جازادى.
«ونىڭ جان دۇنيەسى بۇ دۇنيەنىڭ قيىس جولدارىن جاتسىندى. بۇكىل دۇنيە سىي-قۇرمەتىنەن باس تارتىپ, جولعا اساتاياق جونىپ الىپ, تىرلىك ءۇشىن قام قىلۋدان بەزىندى. پاقىر سول تۇستا ەلۋدەن جاڭا عانا اسىپ ەدى. قالاداعى باسپاناسىن تاۋداعى لاشىققا ايىرباستاپ, قولىنان قالامى تۇسپەي, ۇستەلدەن باس الماي جان قۇمارىمەن ءومىر ءسۇردى. وسىلاي ون جىلعا دەيىن جالعاسىپ, جازعانى مەن سىزعانى جۇك ارباعا تولاتىنداي كولەمگە شىقتى. بيۆا كولىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى, شىعىس القاپتا ءوزىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن وتكىزدى. قالانىڭ ءدۇنياۋي داڭعازاسىمەن ءومىر سۇرەتىن دارۋىشتەر, تودزيۋن سەكىلدى جاقسى ومىردەن بەزگەن ۇلى ءدارۋىش بولۋى ءتيىس قوي».
باسيو دوسى جايلى اسەرلى جازباسىنىڭ سوڭىنا ءۇش قاتار قوشتاسۋ جىرىن قالدىرادى.
دوڭگەلەيدى جارىق اي,
بىزگە ەستەلىككە قالدىرىپ,
ءتورت بۇرىشتى ۇستەلدى.
تودزيۋن دوسىنىڭ جازۋ ۇستەلى مەن تولىقسىعان تومپاق ايعا قاراپ تولقىپ وتىرىپ جازعان بولار اقىن. ءومىردىڭ ءبىر ساتىندە ك ۇلىسكەن, مۇڭايىسقان, دۇنيەنىڭ جالعاندىعى مەن وتكىنشىلىگىن ايتىپ جىپسىگەن جانارعا جاس الىسقان قايران دوس, عازيز دوس ۇشقان ينەلىكتەي جىلت ەتىپ جوق بولعاندا قوبىز كەۋدە كۇڭىرەنبەي قايتسىن؟! وڭاشالىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ, ەلسىز لاشىقتا جاپادان-جالعىز تورعىن ايعا مۇڭ شاققان ءباسيونىڭ بولمىسىن سەزىنە الار ما ەدىڭىز؟ ءوزىڭىزدى ونىڭ ورنىنا قويىپ كورە الارسىز با؟!
زەرتتەۋشىلەر باسيو ورتا بويلى, دوڭگەلەك ءجۇزدى قالىڭ قاس پەن شىعىڭقى مۇرىندى سىمباتتى جان بولعان دەسەدى. بۋددالىقتاردىڭ زاڭى بويىنشا شاشى تاقىر, دەنساۋلىعى جۇدەۋ بولىپ, ءومىر بويى اسقازان جۇمىسى بۇزىلۋىنان ازاپ شەگىپتى. اركىمگە جازعان حاتتارىنان ءباسيونىڭ سالماقتى, ۇستامدى, ەرەكشە قامقور, دوسقا ادال ءارى جومارت بولعانىن بايقايمىز. الايدا كوركەم مىنەزى مەن اسقان تالانتىنا قاراماستان ول ءومىر بويى قايىرشىلىقتان قۇتىلا العان جوق. قايىرشىلىق قامىتى اقىننىڭ جان دۇنيەسىنە سىزات سالدى دەگەنگە, ءوز باسىم, سەنبەس ەدىم. ونىڭ قاناتتى جۇرەگى قارشىعا قۇستاي جەلىپ, فۋدزي تاۋىنىڭ توبەسىندەگى شاربى بۇلتتاردىڭ ۇستىنەن تومەن تۇسپەسە كەرەك.
