زامان تالابى مەن ۇندەسكەن زاڭناما

زاڭداعى بۇل وزگەرىستەر نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟ وزگەرىستەر قانداي زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەنگىزىلدى؟ ء«ومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى ءىس جۇزىندە زاڭنامالىق شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن جاعدايلار مەن قايشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق», دەيدى وسى سۇراق­تارعا جاۋاپ بەرگەن قورعانىس ءمينيس­ترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت سۇلتان قامالەتدينوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, تولىقتىرۋلار نەگىزىنەن «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارى تۋرالى», «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» ءۇش زاڭعا ەنگىزىلگەن.

ء«بىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى روتاتسيالاردان, اۋقىمدى جاتتىعۋلاردان, مارشتاردان, اسكەري جارىستاردان تۇرادى. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن تەز تۇرعىزىلاتىن مودۋلدىك تۇرعىن ۇيلەر­دى پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول تۇرعىن ۇيلەر جابىق جانە وقشاۋلانعان اسكەري قالاشىقتاردا, قاجەتتىلىك تۋىنداسا, دالا­لىق جاعدايلاردا دا ورناتىلاتىن بولادى. وسىعان وراي «تۇرعىن ءۇي قاتى­ناستارى تۋرالى» زاڭ «مودۋلدىك تۇرعىن ءۇي» ۇعىمىمەن تولىقتىرىلىپ وتىر.

تۇتاستاي العاندا, بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك پاكەتىن جاقسارتۋعا, اسكەري قىزمەت وتكەرۋ ءتارتىبىن رەتتەۋگە باعىتتالعان. سونىمەن بىرگە زاڭنامادا كەيبىر ۇعىمدار ناقتىلانىپ, جاڭالارى ەنگىزىلدى», دەدى گەنەرال-لەيتەنانت.

سۇلتان قامالەتدينوۆ اسكەري قىز­مەت­شىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى تۇر­عىسىنان نە وزگەرگەنى تۋرالى دا كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ءوز سوزىندە ول مينيسترلىك تاراپىنان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماسەلەلەر بلوگى ابدەن پىسىقتالعانىن دا ايتتى. وسىعان سايكەس اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان ادامداردىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ جاعدايلارى, سونداي-اق «وتباسى مۇشەسى» ۇعىمى ناقتىلانعان.

«وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, اسكەري قىزمەتشى قىزمەتتە بولۋدىڭ شەكتى جاسىنا تولعان­نان كەيىن, دەنساۋلىق جاعدايى بويىنشا, شتاتتاردىڭ قىسقارۋىنا بايلانىس­تى قىزمەتتەن شىعا الادى. ەگەر بۇل ۋاقىتتا ونىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى كۇنتىزبەلىك ەسەپپەن جيىرما جانە ودان دا كوپ بولسا, وندا ول تۇرعىن ءۇيدى وتەۋسىز نەگىزدە جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن الادى.

ءبىز تۇرعىن ءۇيدى وتەۋسىز جەكەشەلەن­دىرۋگە قۇقىعى بار ادامداردىڭ وزگە دە ساناتىن انىقتادىق. ەندى اسىراۋىندا مۇگەدەك بالاسى بار ون جانە ودان دا كوپ جىل ەڭبەك سىڭىرگەن اسكەري قىزمەتشىلەر دە وسىنداي قۇقىققا يە بولا الادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى تولىقتىرۋ «بالا كەزىنەن مۇگەدەك» ساناتى ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋ نورماسى جاسىنا قاراماستان جۇرگىزىلەتىندىگى بولىپ وتىر. كوتەرمە جاردەماقى تولەۋ كەزىندە وتباسى قۇرامىنا ەرلى-زايىپتىلار مەن ولاردىڭ بالالارى كىرەدى», دەيدى سپيكەر.

زاڭداعى ماڭىزدى تۇزەتۋلەرگە جەكە-جەكە توقتالعان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى: «اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان ادامداردىڭ كوزى تىرىسىندە تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋگە ۇلگەرمەي, وتباسى مۇشەلەرى بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا الماعان جاعدايلار ءىس جۇزىندە كوپ كەزدەستى. ەندى جاڭا زاڭناما بويىن­شا اسكەري قىزمەتشى قايتىس بولعان جاعدايدا بۇل قۇقىق ونىڭ مۇراگەرلەرىنە وتەدى. بۇل, ارينە, وتان قورعاۋشىنىڭ وتباسى ءۇشىن ءادىل شەشىم بولماق.

وتباسى مۇشەلەرىن انىقتاۋدا قيىن­دىق تۋعىزعان جاعدايلار دا كەزدەستى. زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا ەرلى-زايىپتىلار, ولاردىڭ بىرلەسكەن نەمەسە بىرەۋىنىڭ بالالارى, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەك بالا وتباسى قۇرامىنا كىرەدى. سونىمەن بىرگە بالا كەزىنەن مۇگەدەك ساناتىنداعىلار ءۇشىن جاس مولشەرى ماڭىزدى ەمەس. سوت شەشىمى بويىنشا بولەك تۇراتىن بۇرىنعى نەكەدەگى بالالار وتباسى مۇشەلەرىنە جاتپايدى», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

زاڭعا سايكەس, دەنساۋلىق جاعدايى بويىنشا جۇمىستان بوساتىلعان كەزدە, جۇبايى قايتىس بولعان جاعدايدا اقشالاي وتەماقى العان ادامدار وتەۋسىز جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىنىڭ ورنىنا, سونداي-اق كەيىننەن ساتىپ الاتىن تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرە المايدى.

جانە تاعى ءبىر جاڭالىق. بۇرىنعى زاڭناما بويىنشا تۇرعىن ءۇيدى جەكەشە­لەن­دىرۋ قۇقىعى 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا اسكەري قىزمەتتە ون جانە ودان دا كوپ جىل بولعان اسكەري قىزمەتشىلەردە عانا بولاتىن. «ەندى بۇل تالاپ الىنىپ تاستالدى. اسكەري قىزمەتشىلەردە ون جانە ودان دا كوپ جىل ەڭبەك سىڭىرگەن كەزدە تۇرعىن ءۇيدى قالدىق قۇنى بويىنشا جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى پايدا بولدى», دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.

بۇگىندە زاڭنامادا پاتەر ماسەلە­سىن شەشۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقالارى قاراس­تىرىلعانى بەلگىلى. اسكەري زەينەت­كەرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن ءالسىن-ءالسىن كوتەرىپ جۇرگەندەرى دە بەلگىلى. وسى ماسەلەنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە توقتالعان سۇلتان قامالەتدينوۆ قازىر اسكەري قىزمەتشىلەرگە تاڭداۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىرعانىن دا العا تارتتى. ويتكەنى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن اسكەري قىزمەتشىلەر قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيدە تۇرا الادى نەمەسە جالداۋ اقىسىن تولەۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن اي سايىنعى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن الا الادى. سونداي-اق يپوتەكالىق نەسيە الۋ ارقىلى دا پاتەر ساتىپ الۋعا بولادى. بۇل جاعدايدا اي سايىنعى تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ونى وتەۋگە جۇمسالادى.

سۇلتان قامالەتدينوۆتىڭ سوزى­نە قاراعاندا, زاڭدا جۇمىستان شىعا­رى­لۋىنا بايلانىستى تۇرعىن ءۇي تولەم­دەرىن الۋ ءتارتىبى دە قايتا قارالعان. ەندى اسكەري قىزمەتشى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتىلمەگەن كەزەڭ ءۇشىن بىر­جولعى تۇرعىن ءۇي تولەمىن الا الادى. ياعني بۇرىنعىداي ۇيگە مۇقتاج بول­عان كەزەڭدەردى دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. مەملەكەت ونى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتپەگەنىن راستايتىن قۇجات­تاردى عانا ۇسىنۋ قاجەت. بۇل رەتتە اسكەري قىزمەتشىنىڭ نەمەسە ونىڭ زايى­بى­نىڭ مەنشىك قۇقىعىندا تۇرعىن ءۇيى بولعان نەمەسە وتباسى قىزمەتتىك ءۇي-جايدا تۇرعان ۋاقىتى الىنىپ تاستالادى.

سونداي-اق زاڭنامادا تۇرعىن ۇيمەن قوسارلانعان قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ كوزدەلگەن.

«10 جىلدان استام, بىراق 20 جىلدان از ۋاقىت قىزمەت ەتكەن بۇرىنعى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ساناتى بويىن­شا ماسەلە دە زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشىلدى. 2018 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنگەن تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر جۇمىستان بوساتىلعاننان كەيىن جابىق جانە وقشاۋلانعان اسكەري قالاشىقتارداعى قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇيدى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسقا تۇرعىن ۇيگە اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە جەكەشەلەندىرە الادى», دەدى بۇل جونىندە س.قامالەتدينوۆ.

سوڭعى ۋاقىتتا اسكەري مەديتسينالىق مەكەمەلەردە كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرى زاڭ اياسىندا دا قاراستىرىلعان. سپيكەر سوڭ­عى وقيعالار مەديتسينالىق باعىت­تى جان­داندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەت­كەنىن دە جاسىرمادى. ول اسكەري دارى­گەرلەر الەمدىك پاندەميا, قاڭتار وقيعاسى سياقتى سىناقتاردان وتكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە اسكەري مەكەمەلەردە مەديتسينالىق كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى انىق بايقالعان.

وسىعان بايلانىستى «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ زاپاستاعى وفيتسەرلەرىنىڭ جاسىن 29-دان 32 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. «بۇل نورما مەديتسينا ماماندارىنا تولىق ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە كادرلىق جەتىسپەۋشىلىك پروبلەماسىن شەشۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن», دەيدى مينيسترلىك وكىلى.

زاڭنامالىق تۇردە شەشىمىن تاپقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ارنايى مەملەكەتتىك ورگانداردان بولماسا اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان اسكەري قىزمەتشىلەر قىز­مەتىنە قاتىستى سۇراق. ەندى وسى زاڭ بويىنشا جۇمىستان بوساتىلعان ساتتەن باستاپ, كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتكە قايتا كىرگەنگە دەيىن ءۇش اي مەرزىم ۋاقىت بەلگىلەندى.

اسكەري قىزمەتكە كىرۋ كەزىندە جاس شەكتەۋى 30 جاستان 32 جاس 6 ايعا دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇرىن كەلىسىمشارت بويىن­شا اسكەري قىزمەتكە العاش قابىل­داناتىندار 30 جاستان اسپايتىن. بۇدان وزگە, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بارلىق ساناتىنا اسكەري قىزمەت مەرزىمىن شەك­تى جاستان 5 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا مۇم­كىندىك بار. بۇل جاعدايدا شەشىمدى مەم­­لەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشى­سى قابىلدايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنگە دەيىن بۇل نورما تەك مەديتسينالىق, ۇشۋ قۇرام­دارى­نا, اسكەري پروكۋراتۋرا ورگاندا­رى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, سونداي-اق پرو­فەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامعا عانا قاتىستى بولاتىن.

جاڭارتىلعان زاڭنامادا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ دەنە جانە مورالدىق-پسيحولوگيالىق قاسيەتتەرى بويىنشا تالاپتار بەكىتىلگەن. بۇرىن ولار زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر دەڭگەيىندە عانا بەل­گىلەنەتىن. «اسكەري قىزمەتكە كىر كەل­تىرەتىن تەرىس قىلىقتار» ۇعىمى ەنگىزىلدى. وعان اسكەري قىزمەتشىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋعا بايلا­نىستى ەمەس, ازاماتتاردىڭ كوز الدىندا اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەز كەلگەن ءىس-ارەكەت جاتادى. قىزمەت بابىن پايداكۇنەمدىك ماقساتتاردا, قىزمەت كورسەتۋ, كاسىپ­كەرلىك قىزمەتپەن, كوممەرتسيالىق دەل­دال­دىقپەن اينالىسۋ, اقشالاي نەمەسە م ۇلىكتىك سيپاتتاعى قۇمار ويىندارعا قاتىسۋ ءۇشىن پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى. بيۋدجەت وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋدە جانە سەنىپ تاپسىرىلعان مەملەكەتتىك م ۇلىكتى ساقتاۋدا اسكەري قىزمەتشىلەرگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.

سونىمەن بىرگە ابايسىزدا كەلتى­رىل­گەن زالال ءۇشىن دە جاۋاپكەر­شى­لىك­تىڭ سارالانعان شەگى بەلگىلەندى. ەندى كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەت­شىلەر توعىز ايلىق اقشالاي قاراجات شەگىندە, مەرزىمدى قىزمەتتەگىلەر بەس اەك-تەن اسپايتىن ماتەريالدىق جاۋاپ­تىلىقتا بولادى. اسكەري جيىندارعا شاقىرىلعان اسكەري مىندەتتىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ءبىر ايلىق جالاقى دەڭ­گەيىندە بەلگىلەنگەن. بۇل رەتتە اسكە­ري قىزمەتشىلەر قاساقانا نۇقسان كەلتى­رىلگەن جاعدايدا تولىق ماتەريالدىق جاۋاپتىلىعى ساقتالادى.

«تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا بەلگىلى ءبىر ەلدى مەكەندە ۋاقىتشا تۇراتىن ادامداردى دا اسكەري ەسەپكە قويۋعا مۇم­كىندىك تۋدى. سونداي-اق وتباسى جاع­دايى بو­يىنشا مەرزىمدى اسكەري قىزمەت­تەن كەيىنگە قالدىرۋ ناقتىلاندى. شاقى­رۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا نەكەدە, سونداي-اق ءبىر نەمەسە ەكى بالانىڭ تاربيەسىندە بولۋى نەگىز بولادى. بىراق بۇل ەرەجە زاپاستاعى وفيتسەرلەرگە قاتىستى ەمەس.

بارلىق قابىلدانعان وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ كۇندەلىكتى قىزمەتتە تۋىن­داعان قاراما-قايشىلىقتاردى جويادى. بۇل جەردە باسقا سۇراقتاردىڭ پايدا بولۋىن دا جوققا شىعارمايمىز. قانداي دا ءبىر داۋلى ماسەلەلەر مەن وزەكتى پرو­ب­لەمالار مۇقيات زەرتتەلىپ, ولار بويىن­شا باسقا ۆەدومستۆولارمەن كونسۋلتاتسيالار مەن كەلىسىمدەر جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان تاجىريبە زاڭعا سايكەس بولۋى ءۇشىن ءبارى جاسالا بەرمەك», دەدى سۇلتان قامالەتدينوۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا.