كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
جەتپىس جىل انا تىلىمىزدەگى ايتىلاتىن ۇلى سوزدەردى, ۇلاعاتتاردى, ماقالداردى ۇقپاي وسكەن ۇرپاق, ارينە قازىر ەل الدىندا ۇلت اتىنان سويلەۋگە ۇيالادى, قينالادى جانە كوپ نارسەنى بىلمەيدى.
ادامزات تاريحى قاتەلىكتەر مەن تۇزەتۋلەردەن تۇراتىنى راس. قاي عاسىردا دا, قاي قوعامدا دا الدىمەن قاتەلىك, ودان كەيىن ونى جوندەۋ كۇرەسى, الدىمەن كۇرەس, ودان كەيىن ونىڭ قاتەلىكتەرى, مىنە, وسىلاي الماسىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولدى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
بۇگىندە انا ءتىل دەپ شىرىلداپ وتىرعانىمىزدىڭ ۇلكەن ءمانى بار, ارينە. انا تىلدە ايتىلعان ۇلى سوزدەردىڭ بارلىعى جادىندا جاتتالماعان ۇلتتىڭ وكىلىنەن انا تىلگە قىزمەت ەتۋ قيىندىعى تۋادى ەكەن. كەزىندە «قايىق اداسسا, كەمەدەن ءجون سۇرايدى» دەپ ايتىپ وتىرعان ۇلكەندەردى تىڭداپ وستىك. بۇگىنگى تاڭدا ءومىر تەڭىزىندە كەتىپ بارا جاتقان قايىقتار ەشقانداي كەمەدەن ءجون سۇراعانى بايقالمايدى.
اتا-بابا ارمانداعان ەگەمەندىككە جەتتىك. ونىڭ دا جەتىستىگى مەن قاتەلىگىن بۇگىن سالىستىرىپ وتىرمىز. «جاڭا قازاقستان» دەپ جاس ۇرپاققا ءۇمىت ارتتىق. جاس بالالاردى باسشىلىققا قويىپ جاتىرمىز. قۋانىپ, تىلەكتەس بولىپ وتىرمىز. بىراق سونىڭ اياعى قالاي بولادى دەگەن دە وي مازالايدى مەنى.
ەركىن ۇرپاق وسىردىك, ەركەلەتىپ وتىرمىز. بىراق ونىڭ اياعى قايدا بارىپ سوعادى دەپ ويلاپ وتىرعان قوعام بار ما؟ مىناۋ بۇركەنىپ جۇرگەن قىزدارىمىز قاي جاققا بارىپ توقتايدى؟ ولار ۇلتقا قانداي ۇرپاق بەرەدى دەپ ويلانىپ وتىرعان باسشىلار بار ما؟
ساحنانى اشىپ قويىپ ەركىن ءان سالعىزدىق. نە ايتسا دا, ەركىنە جىبەردىك. ەندى كوك تۋدى تاپاپ جۇرگەندەردى سونشا زالدىڭ ورتاسىنان بەتىنەن شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرەتىن بىرەۋدىڭ شىقپاعانى – مەنى تاڭعالدىرىپ وتىر.
رەفەرەندۋمنان كەيىن «جاڭا قازاقستان» جاڭا جولعا شىعادى دەپ بۇكىل حالىق ەلەڭدەپ جانە ءۇمىت كۇتىپ وتىر. اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ ساۋاتى, ءبىلىمى, تاربيەسىنە كوڭىل بولىنەدى دەگەن زور ۇمىتتە. اسىرەسە دالا جاستارىنىڭ جاعدايى جاقسارسا دەگەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىن.
باسقارسىن جاستار دالاسىن, قارسىلىق جوق. باسقارسىن جاستار بارلىق سالانى: سپورتىن, مادەنيەتىن. قارسىلىق جوق. بىراق سول, اسىرەسە مەن ءجيى ارالاساتىن مادەنيەتتە قانداي جاڭالىقتار بار؟ قانداي قيىندىقتار بار؟ قانداي كەمشىلىكتەر بار؟ مەن, ارينە سوعان توقتالسام دەپ ەدىم.
بۇرىن دا ايتقانمىن. قازىر كىم بولسا سول ءوزى ءان جازادى, ءوزى ءسوز جازادى, ءوزى ورىندايدى. ول ساحنا مادەنيەتى جايلى ۇلكەن وقۋ ورنىن بىتىرمەگەن. ءان جازۋ جايلى ۇلكەن تاجىريبەدەن وتپەگەن. ۇلكەن ۇستازدان ەشقانداي ساباق الماعاندار. وسىلاردى ساحناعا شىعارىپ قويىپ, قول سوعىپ وتىرا بەرگەن ەل-جۇرت قازىر ءوز دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ الدى. «مەنىڭ جۇرەگىم اۋىرادى» دەپ بۇل جايلى دا جانايقايىمدى جازعانمىن. شىن مانىندە, سولاي. ويلانساق قايتەدى, جاستار؟
ءبىز ءتۇرلى كىتاپتاردى وقىدىق. ءتۇرلى قاريالاردىڭ ءسوزىن تىڭدادىق. ءتۇرلى جازۋشىلاردىڭ جيىندارىندا بولىپ, ولاردىڭ كىتاپتارىنان ماعلۇماتتار الىپ, وي تۇيدىك. مىنە, سول ەسكە تۇسكەندە قازىرگىلەردىڭ كىتاپ وقىماعانى, مىناۋ 30 جىلدا ءوز بەتتەرىمەن كەتىپ قالعانى, مەكتەپتەگى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ءتۇسىپ كەتكەنى, ءبارى-بارىنە كوڭىل بولە الماي, ءبارىن اقشاعا جەڭدىرىپ العانىمىز – الدىمىزدان شىعىپ جاتىر. قازىرگى ۇرپاقتى دا, ەلدى دە قيناپ وتىرعان وسى ءبىر جايت سياقتى.
سوناۋ كەزدىڭ وزىندە ومىردە تاجىريبەدەن وتكەن ەل اعالارى ابدەن شىنىعىپ بارىپ بيلىككە وتىراتىن. ال بۇگىندە «انا جاقتان ءبىتىرىپ كەلدى», «مىنا جاقتان ءبىتىرىپ كەلدى» دەگەن جەلەۋمەن ءبىر بالالاردى كەيدە سۇيەپ, سۇيەمەلدەپ انا ورىننان مىنا ورىنعا سەكىرتىپ, باسشى قويىپ الدىق. سول باسشىلارىمىز قازىر باسشىلىق كورسەتە الىپ وتىر ما؟
ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتاتىن: «جاس باسشى قولىنا ۇستارا العان بالامەن بىردەي. نە ول ءوزىن كەسىپ الادى, نە ول بىرەۋدى جارالايدى». ەندەشە, جاس بالاعا بيلىك بەرۋ – جاس بالاعا ۇستارا بەرۋمەن بىردەي. ول كورگەندىنىڭ جۇرەگىن جارالايدى, كورمەگەنگە ءوزى ەشتەڭە كورسەتە المايدى. مەن كەي جەرلەردە سونىڭ كۋاسى بولعاندىقتان, قولىما قالام الىپ وتىرمىن.
كىشكەنتاي عانا جيىندا قاراپايىم باسشى ۇلكەندى سىيلاپ, الدىنان شىعارىپ جىبەرمەيدى. ۇلكەندى سىيلاپ, سودان كەيىن سويلەمەيدى. جوق, مىندەتتى تۇردە ءوزى سويلەيدى, ءوزى الدىندا باستاپ جۇرەدى, ءوزى الدىنا شىعادى. ارينە, باسشى بولعان سوڭ, حالىق سىيلايدى. سوناۋ نۇح پايعامبار دا: «باسشىعا باعىنىڭدار, باسشىڭدى سىيلا» دەگەن. كەشەگى ءابىشتىڭ ءسوزىن تىڭداساق: «باعالاي بىلمەگەنگە – باق قونبايدى, تابىنا بىلمەگەن – اۋليەگە جارىمايدى» دەيدى. نۇح پايعامباردىڭ سوزىمەن ايتساق, ءيا, باسشىعا باعىنۋ كەرەك, سويلەسىن, ايتسىن, ۇيرەنسىن, كورسىن, وعان قارسىلىعىمىز جوق.
بىراق, قايدا بارساڭ, اقىل سۇراماي, «مەن بىلەمىن» دەپ ءتوس قاعاتىندى كورەمىن. جاپ-جاس بالا. ايتىپ تۇرعان ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىن بىلمەيدى. ول ءسوزدى, سويلەمدى قالاي قۇراۋدى بىلمەيدى. جاڭاعى انا تىلدەن كەتىپ قالعان ۇرپاق, كەلەسى انا ءتىلدى تاعى دا وقي الماي, ءۇش تىلدە وقىپ, باسى قاتىپ جۇرگەن ۇرپاق سولاردىڭ سويلەگەنى دۇرىس ەكەن دەپ قابىلداپ جاتىر. سولاردىڭ سوزىنە ەلىكتەپ جاتىر. سولاردىڭ جاساپ جۇرگەنىنەن ۇلگى الىپ جاتىر. ۇلكەندى سىيلاۋ دەگەن مادەنيەت ءبىرىنشى ءجۇرۋى كەرەك. ۇلكەندى سىيلاعاننان قور بولمايدى. ول, جالپى, قاي عاسىردىڭ دا مادەنيەتى. مەن جاپونيادا بولعاندا تەك قانا اقساقالىن سىيلاعاندى كوردىم. جاپونيادا بولعاندا ايەل-انانىڭ ۇرپاققا «مەن جاۋاپتىمىن» دەپ جۇگىرگەنىن ەستىدىم. مەن سول جاپون ەلىنىڭ مادەنيەتىنە, تاربيەسىنە تاڭعالامىن.
ءبىزدىڭ ۇلى دالادا دا جاپوننان كەم ەمەس شىعىس مادەنيەتى بولعان. «ۇلكەننىڭ الدىن كەسىپ وتپە» دەگەندى ۇيرەنىپ وسكەن بالالاردىڭ ءبىرى ەدىك. ارينە, قازىرگى اسىعىس زاماندا ۇلكەننىڭ الدىن كەسىپ ءوتىپ كەتىپ جاتىر. سوڭعى كەزدەرى وقۋ ورىندارىنا بارىپ, ەسىگىنەن اتتاعاندا ارقاسىنداعى دورباسىمەن سوعىپ كەتپەسە, قاعىپ كەتپەسە جارار ەدى دەگەن ويمەن كىرەمىن. مەنىڭ ءوزىم سول دالىزدەردەن كەيدە ۇرەيمەن, قورقىنىشپەن وتەمىن. اپىر-اۋ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان قىزدار مەن ۇلدار نەگە شاشتارىن جايىپ الىپ ساعان قارسى شابادى؟ نەگە ولار ۇلكەن كەلە جاتىر دەپ كىشكەنە بولسىن يمەنبەيدى, ۇلكەندەرگە جول بەرمەيدى؟ «وسى تاربيەنى ايتىپ وتىرعان ۇستاز بار ما, اجە بار ما, انا بار ما؟» دەگەن سۇراق – مەنى جوعارى وقۋ ورنىنان شىعىپ ۇيىمە كەلگەنشە مازالايتىن باستى ساۋال.
ەل باسقارىپ وتىرعاندار وزدەرى سول ۇلگىنى كورسەتۋى كەرەك. ياعني وزدەرى كورسەتپەگەن ۇلگىنى كىتاپتان دا, كينودان دا, ومىردەن دە الا المايدى. ال ومىردە ونداي ۇلگى كورسەتەتىن ءىس-شارالار مۇلدە ازايدى.
ءبىزدىڭ كوزى اشىقتار نوسترادامۋسقا, بولماسا كەشەگى ۆانگاعا جۇگىنەدى. ال ءبىزدىڭ دالا فيلوسوفياسى, دالانىڭ ۇلى ءسوزى قانداي ەدى؟! كەشە موڭكە بي ايتتى دەپ بىزگە جەتكەن سوزدەر شە؟ «كىرپىش تاستان ءۇي شىقتى, بوزبالادان بي شىقتى». ونى كەشەگى جىراۋ ابۋباكىر دە قايتالاعان. مىنە, سول قاتار-قاتار كىرپىش تاستان ءۇي شىققاندى كوردىك, بوزبالادان بي شىققاندى دا كوردىك. ەندەشە, سوعان ويلانا قاراۋدى ەسكەرتكەن ەكەن بابالار. بوزبالا ءبيدىڭ ايتقانى, بوزبالا ءبيدىڭ ءىسى قازىر ءبىزدىڭ «جاڭا قازاقستاندى» جاڭا دەڭگەيگە كوتەرە الار ما ەكەن؟! جوق, ءالى دە وتكەندەردەن ۇلگى كەرەك پە ەكەن؟ ءالى دە ۇلتتىق رۋحقا بۇرىلۋ قاجەت پە ەكەن؟ سونى قازىرگىلەردى ويلاندىراتىن ءبىر ساباقتار جۇرگىزۋ كەرەك سياقتى. دالا يدەولوگياسى, بۇگىنگى «جاڭا قازاقستان» يدەولوگياسى وسى ءبىر جاعىنان اقساپ تۇرعان سياقتى.
جاستارىمىزدا قازىر ءوزىم بىلەمدىك پايدا بولدى. ولار وزگەدەن اقىل سۇراۋدان قالدى. اقشاسى باردى اعالاپ, بيلىگى باردى جاعالاپ كەتىپ بارا جاتىر. بۇل ۇلگىنى دە كۇنى كەشە, ەگەمەندىك العالى ۇيرەندى. وعان دەيىنگى ۇرپاقتا اناعا بۇرىلۋ, اتا ءسوزىن قاستەرلەۋ, وتاندى ءسۇيۋ, ءتىپتى ءان ايتسا دا «مەنىڭ ۇلى دالام بار!» دەپ كەۋدە سوعۋ سياقتى تاقىرىپتار ءجۇرىپ جاتاتىن ەدى. قازىرگى ۇلى كونتسەرتتەردە دە, مەرەكەلىك كونتسەرتتەردە دە وسى نارسەلەر جوعالىپ كەتكەن. قازىرگى كونتسەرتىمىز – تويداعى اۋىل ۇيدەگى ايتاتىن ء«الالايلار» بولىپ كەتتى. ويتكەنى بۇل كونتسەرتتى ۇيىمداستىرۋشىلار, وعان قاتىسۋشىلار, ءاندى ورىنداۋشىلار الەمدىك كلاسسيكادان شەت قالدى, وقۋدان شەت قالدى. تەك اقشامەن ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ العان ديپلوم بۇلارعا قور جيناۋعا, ماڭىزدى ءومىر سۇرۋگە جەتپەي جاتىر. وسىنى تۇبەگەيلى ويلاماسا, قوعام بولمايدى-اۋ.
بۇل كۇندە ەل باسقارامىن دەگەن باسشى ەلمەن سويلەسە ءبىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن انا تىلگە جەتىك بولىپ, ەلدىڭ پسيحولوگياسىن, جينالعان حالىقتىڭ حال-جايىن جاقسى ءبىلۋى قاجەت. ال ءبىزدىڭ باسشىلار ءالى دە قاشقالاقتاپ تۇر. ءبىزدىڭ حالىق ءوزى تاڭداپ سايلاعان دەپۋتاتتار دايىنداپ قويعان ەسىكتەن كىرىپ, دايىنداپ قويعان جەرگە سويلەپ, سول جەردەن تەلەديدارعا كورىنەدى دە, حالىقتىڭ اراسىنا جەكە بارۋعا قىمسىنادى, سەسكەنەدى, جاسقانادى, حالىقتىڭ اراسىنا كەلمەيدى. سول حالىقتىڭ اراسىندامىز دەپ وتىرعان ءبىز سياقتىلارمەن جولىعىپ, سويلەسۋدەن قاشادى. سەبەبى قازىرگى سايلانعان دەپۋتاتتار – ءالى دە حالىقتىڭ قالاعاندارى ەمەس. ولاردىڭ ءبارى بولماعانىمەن, كوبى ءوز جاعدايى ءۇشىن جۇرگەندەر. حالىقتى ويلايتىن ازعانتايلارى عانا بار, ولاردى حالىق جاقسى بىلەدى.
ءوز باسىم «جاڭا قازاقستاننىڭ» جاس باسشىسى حالىقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ۇلكەنىن دە, كىشىسىن دە تۇسىنەتىن, ولارمەن سويلەسە الاتىن جانە تۋعان دالاعا, كىندىك قانى تامعان بابالار توپىراعىنا ابدەن بەرىلگەن پاتريوت بولسا دەر ەدىم. ەندەشە, سونداي بالالاردى ءوسىرۋدىڭ جولىن بۇكىل قوعام بولىپ ويلاۋىمىز كەرەك. ويلانىڭىزدار, جاستار!
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن
