ەل بولامىن دەسەڭ ىرگەلى...

سان عاسىرلار بويى كەڭ-بايتاق ەۋرا­زيا كەڭىستىگىندە ءومىر كەشىپ, ادامزات تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان, شەك­تەۋسىز مول تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولعان كوشپەندىلەر ءداۋىرىن, وركەنيەتىن, مادەنيەتى مەن تاعىلىم-تانىمىن بۇرما­لاپ, جاسىرىپ قويۋعا نەمەسە استارىن كەرى اينالدىرىپ كورسەتۋگە بولاتىن شىعار, الايدا مۇنداي بايتاق تاريحتى جويىپ, مۇلدەم قۇردىمعا جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. وعان بۇگىنگى تاڭداعى وزگەرىستەر مەن جاڭعىرۋلار كۋا.

مۇحيتتىڭ تولاسسىز الاسۇرعان تول­قىن­دارى ىسپەتتەس بيىككە كوتەرىلىپ, ار­نا­­سىنان اسىپ ءتۇسىپ جەر-جاھاندى باسىپ كەتەتىنى سياقتى ادامزات وركەنيەتى دە قا­ناتىن كەڭگە جايىپ, بۇكىل الەم­دى قۇشاعىنا الىپ, ءوز ىرقىنا كوندى­رە­تىنى راس. ادامزات تاريحىندا ور­كە­نيەتتىڭ وسىن­­­­داي ەكى تولقۋى بول­عان­عا ۇقسايدى. سو­­نىڭ ءبى­رىنشىسى (ەڭ العاشقى) – شىعىستان با­تىس­­قا قاراي جايىلعان كوشپەندىلەردىڭ كونە وركەنيەتى. تولقىندى تولقىن قۋعان­داي, قاڭلى, دەشتى قىپشاق زامانى, ساق-ءۇي­سىن, وعىزدار, عۇندار ءداۋىرى, تۇركىلەر وركەنيەتى, شىڭعىسحاننىڭ جانە ونىڭ ءباھادۇر ۇرپاقتارىنىڭ تەگەۋرىندى جو­رىقتارى ەۋروپا قۇرلىعىنا بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەتىپ, ۇلان-عايىر كولدەي جايىلدى. جاي عانا كەلگەن جوق, بار قۇندىلىعىن الا باردى. ايۋدىڭ تەرىسىن جامىلىپ, قولىنا تاياقتى قۇرال ەتكەن كونە قۇرى­لىق جۇرتى مۇنى جەتە اڭعارماعان دا شى­عار. الايدا, شىندىعى سول, العاش رەت كوشپەلى جۇرت مىنگەن مىڭداعان ات تۇيا­عىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىدى, جاۋجۇرەك جۇرت­تىڭ قاھارماندىعىن سەزىندى. تەمىردى قامىرداي يلەپ, ارقيلى قارۋ-جاراق, قۇرال-سايمان جاسايتىن, التىن-كۇمىستى وڭدەپ عاجاپ اشەكەيگە اينالدىرا الاتىن قولى ىسمەر ەلدى كوردى. باتىرلىقتىڭ, سو­عىس ونەرىنىڭ, جەكپە-جەك ۇرىسىنىڭ وز­گە­شە ۇلگىسىن كوردى. سونىمەن قاتار ادال­دىقتىڭ, مارتتىكتىڭ, دانالىقتىڭ, سون­داي-اق وزگەگە ۇقسامايتىن دالالىق مادە­نيەتتىڭ, دۇنيەتانىمنىڭ, جاراتىلىستى سەزىنۋدىڭ سان الۋان ۇلگىلەرىن تانىپ-ءبىلدى. بۇل – ءشۇبا كەلتىرمەيتىن اقيقات.

اسىرەسە ادامزاتتىڭ ءوسۋ تاريحىندا ءدىن اتاۋلىنىڭ باستاۋى بولعان كوك تا­ڭىرىنە تابىنۋ, جەر-جاھاننىڭ ءبىر عانا جاراتۋشىسى بار, ول – كوك ءتاڭىرى دەيتىن نانىم-ۇعىمدى بەرىك ۇستان­عان كوشپەندىلەر سول ءبىر ىقىلىم زامان­دا-اق بۇل ءىلىمنىڭ بايىبىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ساناسىنا سىڭىرگەن جۇرت. ءسىڭىرىپ قانا قويعان جوق, ونىسىن وزىمەن بىرگە الا ءجۇرىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتا بىلگەن جۇرت. كەيىننەن كوشپەندىلەردىڭ وسى سەنىم-تانىمىنان ءارتۇرلى ءدىني كوزقاراس باستاۋ الىپ, وسى زامانعى ءداستۇرلى ءدىني اعىمدار دۇنيەگە كەلدى.

بۇل جونىندە جيىرما جىلدان اس­تام ۋاقىت جان-جاقتى تەرەڭ زەرت­تەۋ­­لەر جۇرگىزىپ, تاريحي ءمانى بار تۇجى­رىمدار جاساعان تۇركى الەمىن زەرتتەۋشى مۋراد ءادجيدىڭ ەڭبەگىنەن كوپتەگەن مالىمەتتەر الۋعا بولادى. سول زامانداعى تاڭىرقۇتتاردىڭ (ەڭ جوعارعى اسكەري لاۋازىم) بايراعىندا كرەست (ەكى ءتۇزۋدىڭ قيىلىسى) تاڭباسى بولعان ەكەن. ول ءبىز­دىڭ قازىرگى ۇعىمىمىزداعى «كرەست» ەمەس. ونىڭ ءمانى تىم ارىدە, ءتاڭىر اتاۋى­مەن بايلانىستى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتۇيى­سۋى دەگەن ماعىنا بەرەدى. سول «تورت­كۇل دۇنيەنىڭ جاراتۋشىسى ءبىر عانا  ءتاڭىر!». ء«تورت قۇبىلا, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنىڭ يەسى دە ءتاڭىر!» دەيتىن ۇعىمدى بىلدىرەدى.

تالاي مىڭجىلدىقتى ارقالاپ, تالاي عاسىردى ارتقا تاستاعان كوشپەن­دىلەردىڭ وسى تانىم-تۇيسىگى ۋاقىت ەلەگى­نەن ءوتىپ, زامانىنا قاراي كوپ وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. كەيىننەن حريستياندار بۇل تاڭبانىڭ استىڭعى جاعىن ۇزارتىپ جىبەرىپ, يسۋس حريستوستى شەگەلەپ تاس­تا­عان دار اعاشىنا اينالدىرىپ الدى. بۇگىندە ول – بۇكىل حريستيان الەمىنىڭ كيەلى تاڭباسى. ال بار الەمدى تابانعا سالىپ باس يگىزەمىن دەگەن گيتلەر بولسا, ءتاڭىر تاڭباسىنىڭ ءتورت ۇشىن ءيىپ (مايىستىرىپ) جىبەرىپ, ءوز پارتياسىنىڭ سيمۆولىنا (سۆاستيكا) اينالدىردى. بۇل تاڭبا فاشيستەردىڭ سۆاستيكاسىن عانا ەمەس, ۇلتشىل-كوسەمدەردىڭ (گيتلەر, گيمملەر, گەنريح, گەببەلس دەگەن سياقتى) اتىن دا بىلدىرەدى. ءسويتىپ, سوناۋ كونە داۋىردە كوشپەندىلەر كوككە كوتەرگەن, 5000 جىل­دىق تاريحى بار ء«تاڭىر تاڭباسىنىڭ» ءمانى دە, سيپاتى دا وزگەرىپ جۇرە بەردى.

ۋاقىتتا شەكتەۋ قايسى. سول سياقتى وزگەرمەيتىن دۇنيە جوق. تالاي مىڭ­جىلدىقتار سىرعىپ وتە شىقتى. ەندىگى جەردە ادامزات وركەنيەتىنىڭ تولقىنى كەرىسىنشە باتىستان شىعىسقا قاراي بەت الدى. ءبىر زاماندا كوشپەندىلەر اپارعان كونە وركەنيەتتىڭ تۇپنەگىزىن جويىپ, بوياۋىن وزگەرتكەن, ونىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىن, ەرەكشە قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن وزگەشە سيپاتتاعى وركەنيەتتى الىپ كەلدى. بۇل دا – تالاي عاسىرلاردى وتكەرگەن, تالاي زۇلماتتاردى باستان كەشىرگەن, وزىق ۇلگىسى دە, قايعى-قاسىرەتى دە جەتەرلىك ادام­زاتتىڭ دامۋ جولى. ءبىز, دالا حالقى, كەشەگى كوشپەندىلەر بۇگىنگى تاڭدا سول وركەنيەتتىڭ ىقپالىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تۇيىندەپ ايتساق, قازىرگى تاڭدا باتىستىڭ وركەنيەتى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر.

تالاي عاسىرلار زىمىراپ وتەر ءالى. ادامزاتتىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەر­لەر ۋاقىت وتكەن سايىن كوبەيمەسە ازايا قويعان جوق. ەكولوگيالىق اپات, تابيعي اپات, جەردىڭ ءدۇمپۋى, توپان سۋدىڭ قاپ­تاۋى, جەر بەتىنىڭ ورتكە ورانۋى سياقتى ادامنىڭ ىرقىنا كونە بەرمەيتىن الاپات كۇشتەردىڭ تاقالىپ قالعانىن ايتىپ عالىمدار زار يلەيدى. ءتىپتى سىرتتان كەلە­تىن قاۋىپ-قاتەردىڭ دە كوپ ەكەنىن ايتادى. جۇمىر جەردى بەتكە الىپ زىمىراپ كەلە جاتقان نەبىر اسپان دەنەلەرى, مەتەوريتتەر, قاپتاعان ءزىل تاستار. ءتىپتى جۇمىر جەردىڭ دە, وندا مەكەن ەتىپ جاتقان ادام­زاتتىڭ, بۇكىل تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ەندىگى تاعدىرى ءوز قولىندا ەمەس ەكەن. ونىڭ بولۋ-بولماۋى وزگە ءبىر پلانەتادا تۇراتىن بەيمالىم وركەنيەتتىڭ قولىندا دەگەندى دە ايتىپ زارە-قۇتىڭدى الادى. عالىمداردىڭ سوزىنە سەنسەڭ, ءبىزدى (ادامزاتتى) وسىنداي الاپات كۇشتەردەن ساقتاندىرىپ, امان الىپ قالىپ جۇرگەن كوزگە كورىنبەيتىن «قورعاۋشىمىز» دا بار ەكەن. قويشى ايتەۋىر, عىلىمنىڭ ءورىسى كەڭىپ, ادامزاتتىڭ ءبىلىم-تۇيسىگى, وي-ساناسى تەرەڭدەگەن سايىن الگىندەي ساۋەگەي سوزدەر بۇگىندە كوپتەپ ايتىلادى. بۇعان نە دەپ داۋ ايتاسىز؟ مۇنىڭ ءتۇيىنىن سوناۋ ىقىلىم زاماندا-اق: ء«بارى دە ءبىر ءتاڭىردىڭ, ءبارى دە ءبىر جاراتقاننىڭ قولىندا» دەپ اتا-بابالارىمىز ايتىپ كەتكەن جوق پا؟..

ادامزاتقا سىرتتان كەلەتىن تولىپ جاتقان قاۋىپ-قاتەرلەردى بىلاي ىسىرىپ قويىپ, بۇگىنگى تاڭدا بولىپ جاتقان ادامدار تىرلىگىنە كوز توقتاتىپ كورەلىكشى. تولاسسىز سوعىستار, قاساقانا جاسالعان جارىلىستار, ادام قىرعىنى, تەررور, كۇشتى ەلدەردىڭ السىزگە كورسەتىپ جاتقان زورلىق-زومبىلىقتارى, قىسىم كورىپ, ەل-جۇرتىن تاستاپ شۋاعان بوسقىندار, اش-جالاڭاش قالعان بالا-شاعا, قارتتار, ايەلدەر. ايتا بەرسەڭ مۇنىڭ شەگى جوق. ادامزات وركەنيەتى ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى زۇل­مات, مىنە, وسىلار. بۇلاردى ەشكىم سىرتتان كەلىپ جاساپ جاتقان جوق, جەر باسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ وزدەرى ءوز قولىمەن, ەڭ قاۋىپتىسى سانالى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ءىس-ارەكەتتەر.

بۇعان ايعاق ىزدەپ الىسقا بارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ءبىر عانا اراب ەلدەرىنىڭ باس­تان كەشىرىپ جاتقان تىرلىگى بۇعان دالەل. مىڭجىلدىقتار وتىندە قالىپتاستىرىپ, ءوزىنىڭ دارا وركەنيەتىن دۇنيەگە اكەلگەن اراب الەمى بۇگىنگى كۇنى كۇيرەۋدىڭ از ال­دىن­دا تۇر. بۇعان كوپ جاعدايدا وزدە­رى كىنالى. اراب ەلىنە تابيعات بەرگەن ۇلان-عايىر مول ىرزىعى مۇناي عوي. سو­دان تۇسەتىن ميللياردتاعان اقشا­نىڭ سوڭىنا قۇنىعا ءتۇسىپ, اينالىپ كەل­گەن­دە سونىڭ «ق ۇلىنا» اينالدى. ۇر­­پاق تاربيەسى, ۇلتتىق تانىم-ءتۇيسى­نۋ, ءبىلىم بەرۋ كەنجەلەپ قالدى. تىرشى­لىك تىزگىنىن وزگەنىڭ قولىنا بەرىپ قوي­دى. كەشتەپ بارىپ ەس جيناعان كەزدە حالىقتىڭ عاسىرلاپ قالىپتاسقان رۋحاني مۇراسىنىڭ كومەسكىلەنىپ, تابيعي بايلىعىنىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەنىن, تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرازىنان ايىرىلعانىن ءبىر-اق ءبىلدى.

سوناۋ كونە مىسىر, فاراوندار زاما­نىنان بەرى كەلە جاتقان كونە وركە­­نيەتتىڭ ءجىبى سوگىلىپ, ىدىراي باس­تادى.تۇتاس ءبىر الەمنىڭ, ءتىپتى بۇكىل ادام­زات­تىڭ ارقاۋى, اسىل دىڭگەگى بولعان يس­لام­دىق تانىمنىڭ وزىنە سىزات ءتۇسىپ, ارقي­لى وزگەرىسكە ۇشىراپ, بايىرعى قۇندىلىعىنان ايىرىلعانداي كورىنەدى. ءبىرىن-ءبىرى مويىنداعىسى كەلمەيتىن, ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارىپ قارالايتىن, قاراما-قارسى زياندى كوزقاراستار, ءدىني يدەيالار اعىمى پايدا بولدى. بۇعان قىبىن تاۋىپ سىنالاي كىرگەن سىرتقى كۇشتەردىڭ دە ىقپالى بولماي قالعان جوق. ءسويتىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇتاستاي الىپ جاتقان اراب الەمىنىڭ ىر­گەسى شايقالا باستادى. بارىنەن دە قاۋىپ­­تىسى, حالقى ميلليونداپ سانالاتىن, ەڭ وزىق, ەڭ باي دەيتىن يران, يراك, اراب امىرلىكتەرى, سيريا, كۋۆەيت, باسقا دا تولىپ جاتقان اراب ەلدەرى ءبىر-بى­رىنە قولۇشىن بەرۋدەن قالدى. ىنتى­ماق, بىرلىكتەن ايىرىلدى. ءار ەل ءوز قامىن عانا شيىرلاپ, شەكسىز بايۋدى, ءوز اۋماعىندا وكتەمدىك ەتۋدى عانا ماقسات تۇتتى. مۇنداي ساتتە اڭدىسىن اڭدىپ جاتقان ءازازىل كۇشتەر قاراپ جاتا ما؟ ء«بورىنى بورىكپەن ۇرىپ العانداي» شالت قيمىلداپ, ەستەرىن جيعىزباي, ءار ەلدىڭ شاڭىراعىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعاردى. بۇعان ايتار جەلەۋ دە, سىلتاۋ دا تولىپ جاتىر. اقيقاتى سول ء«ار زاماندا دا كۇشتىلەر الدىندا السىزدەر كىنالى» بولماق.

ال الاۋىزدىق جايلاعان, بەرەكە-بىرلىكتەن ايىرىلعان ەلدىڭ قانداي كۇيگە ۇشىرايتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. اتا-بابامىز سوناۋ ىقلىم زاماندا-اق «بىرلىك ءتۇبى – تىرلىك! بىرلىگى بار ەل وزادى, بىرلىكسىز ەل – توزادى!» دەگەندى سانامىزعا ءسىڭىرىپ كەتكەن جوق پا؟!. كونە­­كوز بابالاردىڭ مۇنداعى ايتپاعى باي­لى­عى شالقىعان كول-كوسىر ەلدەردى نەمەسە وسى كۇنگى توبەسىنە بۇلت ۇيىرىلگەن ءزاۋ­لىم ۇيلەردى ەمەس, قاي داۋىردە بولماسىن ەل بىرلىگىنىڭ, ءوزارا ىنتىماقتىڭ, بو­لا­­شاق ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرۋدىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن مەڭزەپ وتىر.

ءبىز بۇل جەردە الدەكىمدى جازعىرىپ, الدەبىرەۋدىڭ وسالدىعىن, كەمىستىگىن ايتۋدى كوزدەپ وتىرعان جوقپىز. مۇنداي جاعدايدى مىڭجىلدىق تاريحى بار كوش­پەندىلەر دە, سول ۇلىستىڭ بۇگىنگى مۇرا­گەرى قازاق ەلى دە مولىنان كورىپ, باستان كەشىرگەن. ىنتىماقتان ايىرى­لىپ, باسىنان باق تايعان, دۇنيە قۋىپ, كوپىرمە ءسوزدىڭ جەتەگىندە كەتكەن ەلدىڭ بار ىرزى­عى, جەر-سۋى, وزەن-كولى «ۇستاعاننىڭ قو­لىن­­دا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتەتىنىن كەشە­گى كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك بابا­لارىمىزدىڭ تاسقا «قاشاپ» جازدى­رىپ كەتكەن اماناتىنان دا كورۋگە بولادى. (م.جولداسبەكوۆ. «اسىل ارنالار», «جازۋشى» باسپاسى, 1990 جىل, 46-48-بەتتەر.)

«...ءتورت بۇرىشتىڭ

ء بارى دۇشپان ەكەن,

ساربازدارىمەن اتتانىپ,

ءتورت بۇرىشتاعى حالىقتى,

كوپ العان, ءبارىن بەيبىت ەتكەن.

باستىنى ەڭكەيتكەن,

تىزەلىنى بۇكتىرگەن.... تۇركى ەلى,

بەكتەرىنىڭ,

حالقىنىڭ ىمىراسىزدىعىنان,

تابعاش (قىتاي) ەلىنىڭ

تەپكىسىنە كونگەندىگىنەن,

ارباۋىنا جۇرگەندىگىنەن,

ءىنىلى-اعالىنىڭ داۋلاسقاندىعىنان,

بەكتى حالقىنىڭ جاۋلاسقاندىعىنان,

تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى...

تۇركى حالقى, وكىن!

بىرەسە ىلگەرى شاپتىڭ,

بىرەسە كەرى شاپتىڭ.

بارعان جەردە نە پايدا تاپتىڭ؟

قانىڭ سۋداي قۇيىلدى,

سۇيەگىڭ تاۋداي ءۇيىلدى,

بەك ۇلدارىڭ قۇل بولدى,

پاك قىزدارىڭ كۇڭ بولدى...».

سوناۋ ءVى - ءVىىى عاسىرلار ارالىعىن­دا ءومىر ءسۇرىپ, باتىرلىقتىڭ, ەلدىكتىڭ عاجاپ ۇلگىسىن كورسەتكەن, كوك تۇرىكتەر اتان­عان بابالاردىڭ كوزىندەي بۇل شەجىرە سوزدەردى تەك امانات قانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىندا ماڭگى جۇرەتىندەي, جۇرەگىندە ماڭگى ۇيالاپ قالاتىنداي قاسيەتتى ۇعىم دەپ قابىلداۋ قاجەت.

ەگەمەن ەل اتانىپ ىرگەمىزدى بۇتىندەپ, جو­عىمىزدى تۇگەندەپ, بارشا الەمگە قازاق دەگەن جۇرتتىڭ بار ەكەنىن ايگىلەپ, «اتوي سالىپ» جاتقانىمىزعا دا وتىز جىل بولىپتى. تاريح تاعىلىمى ءۇشىن بۇل قاس-قاعىم ءسات قانا. تاۋەلسىز ەل اتا­نۋ ءبىر باسقا, ال سول تاۋەلسىزدىكتى ساق­تاپ قالۋ, اتا-بابالارىمىز ۇلگى ەتىپ قال­­­دىر­عان ءبىرتۇتاس مىزعىماس مەملەكەت قالى­پ­تاستىرۋ ءبىر باسقا. بۇگىنگى تاڭدا ورە­لى ۇل-قىزدارىمىز وسىنداي ابىروي­لى ءىستىڭ باس-قاسىندا ءجۇرىپ, بار كۇش-جىگە­رىن سالا ەڭبەك ەتىپ جاتقانى جاسى­رىن ەمەس. الايدا بايىرعى كوشەن­دىلەر­دىڭ, كەشەگى كونە تۇركىلەردىڭ كوزىن­دەي, سارقىتىنداي سانالاتىن قازاق جۇر­­تى­­نىڭ بۇگىنگى تىرلىگىنە, جاسامپاز جەتىس­تىكتەرىنە, داۋىل­پاز ورلىگىنە قىرىن قارايتىن مىسىقتىلەۋ كۇشتەردىڭ دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. مۇندايدا قاسيەتتى بابالارىمىزدىڭ «جاۋ قايدا دەمە – جار استىندا, ءبورى قايدا دەمە – بورىك استىندا» دەيتىن دانالىق سوزدەرى ەسكە تۇسەدى.

راسىندا, الەمنىڭ تەڭ جارتىسىن الىپ جاتقان كوشپەندىلەردىڭ قۇس قاناتى تالاتىنداي, ەڭ ۇشقىر دەگەن تۇلپاردىڭ ءوزى تۇياعى كەتىلىپ ارەڭ جەتەتىندەي ۇلان-عايىر جەر اۋماعىن تۇگەلدەي يەمدەنبەسە دە, سونىڭ ءبىر «پۇشپاعىنا» يە بولىپ قالعان قازاق ەلى – باقىتتى ەل. ونىڭ ءوزى دە جەرىنىڭ اۋماعى جاعىنان الەمدە 9-شى ورىندا تۇر. كەڭ-بايتاق جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە قازىناعا تولى. تاۋلارى اسقاق, دالاسى كەڭ-بايتاق, وزەن-كولدەرى شالقىپ جاتىر. مۇنداي ەلگە كىم قىزىقپايدى, كىم سۇقتانبايدى؟

بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل ادامزاتتىڭ تىزگى­نىن قولدارىنا «تۇسىرگەن» اككى ەلدەر, بارىن-جانىن سالىپ الەمدى بيلەۋدىڭ نەبىر سۇرقيا ادىستەرىن, الداۋ-ارباۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى جولدارىن تاۋىپ, جانتالاسىپ جاتقانى ەش جاسىرىن ەمەس. ولار بۇل رەتتە ءبىر ەلدى ءبىر ەلگە ايداپ سالۋ, ارانداتۋدى بىلاي قويعاندا, كوپە-كورنەۋ سوعىس اشۋ تاسىلىنەن دە باس تارتپايدى. ءوز ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ايلا-شارعىنىڭ بارلىق ءتۇرىن پايدالانۋدا. ال ونىڭ جولدارى, قاساقانا جاسالاتىن تاسىلدەرى سان الۋان. ءمان-ماعىناسى جوق اسىرەقىزىل بوياۋعا تولى تەلەشوۋلار, مۋزىكالىق كورسەتىلىمدەر, ينتەرنەت ارقىلى ادام ساناسىن ۋلاپ جاتقان ميلليونداعان جاساندى ماعلۇماتتار, ءتانىن جالاڭاشتاپ تاستاپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىن كينو­تۋىندىلار, ادامداردى وي-سانانىڭ يەسى ەمەس, جىرتقىش اڭ رەتىندە دارىپتەۋ سياقتى ءىس-ارەكەتتەر – قازىرگى ءداۋىردىڭ اششى شىندىعى. كومپيۋتەرگە تەلمىرىپ, ينتەرنەتكە بايلانعان بۇگىنگى ۇرپاق وسىلاردى كوزبەن كورىپ, بار تاربيەنى سودان الىپ جاتىر. جاھاندانۋ ءۇردىسى بولسا ەلدىڭ اپشىسىن قۋىرىپ كۇننەن-كۇنگە كۇش الىپ بارادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تالاي ەلدى تىزە بۇكتىرىپ, شاڭىراعىن شايقالتىپ جىبەردى. بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ باسىمىزدان سيپايدى دەيسىز بە؟!.

نەمەرە-شوبەرەلەرىمىز مۋلتفيلم كەيىپكەرىنىڭ تىلىمەن سويلەپ جاتسا, جاس­تا­رىمىز ءتانىن اشىپ, ءتۇر-الپەتىن وزگەرتىپ, انايىلىققا, دورەكى­لىككە ىڭ­عاي تانىتىپ جاتسا, كىمنەن كورە­سىڭ؟ عاسىرلار بويىنا قالىپتاسقان ۇلتتىق قاسيەت­تەن, سالت-داستۇردەن, ەرەكشەلىكتەن قاس-قاعىم ساتتە ايىرىلۋ دەگەن وسى بولادى. بۇعان قارسى بۇكىل ەل بولىپ قارەكەت جاساۋدىڭ ورنىنا, ارقانى كەڭگە سالىپ, «بىزگە كەلىپ تۇرعان قاۋىپ جوق» دەي­تىن كوپىرمە سوزدەر, بەيعام, شالىمى جوق كوزقاراستار ەرتەڭگى كۇنى ورعا جىق­پاسىنا كىم كەپىل.

الگىندە ءسوز ەتكەندەي باتىستان شى­­عىس­قا قاراي جول تارتىپ, ءبىزدىڭ زا­مان­­عا قول سوزعان ادامزاتتىڭ باتىستىق وركە­نيەتىنىڭ ۇلان-عايىر جەتىستىگىمەن قوسا, وسىنداي «قاۋىپتى» جاعى دا بار ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. ونىڭ باستى ماقساتى جاس ۇرپاقتى رۋحسىزداندىرۋ, ءوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنان ءۇزىپ اكەتۋ بولماق. ال وسكەلەڭ ۇرپاعىنان ايىرىلعان ەلدىڭ كوپكە بارمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى, اسىرەسە, ۇلتتىق رۋحتان, ءوزارا بەرەكە-بىرلىكتەن ايىرىلعان ەلدەر ءۇشىن اسا قاۋىپتى.

سونداي يدەولوگيالىق «شابۋىلدار­دىڭ» ءبىر تۇرىنە ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتى, ادامداردىڭ ويلاۋ, سويلەۋ مانەرىن, ءتىپتى كۇندەلىكتى كيەتىن كيىمىنە دەيىن وزگەرتۋ, وزگە ستاندارتقا كوشىرۋ دە جاتادى. بۇل تۇر­عىدان دا باتىستىق يدەولوگيا ءبىراز ناتي­جەگە قول جەتكىزدى. ولاي دەيتىنىمىز, ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىنە, دىلىنە اسا بەرىك, ەتەك-جەڭىن قىمتاپ جۇرەتىن, ەڭ سى­پايى دەيتىن پاكىستان, ءۇندى, يندو­نە­زيا سەكىلدى ەلدەردىڭ دە جاستارى وسى ىق­پالعا ءتۇسىپ, شاشتارىن كۇزەپ, تاندەرىن جالاڭاشتاي باستادى. ونىسىن الىسقا بارماي-اق, سول ەلدەردىڭ وزدەرى شىعارىپ جاتقان بۇگىنگى كينوتۋىندىلارىنان دا كورۋگە بولادى.

تىم «اسانقايعىعا» سالىنىپ, قۇر­عاق ءسوز قۋىپ, كولگىرسىپ كەتكەندەي بول­مايىق. مۇنىڭ ءبارى – كوزى اشىق, ساناسىندا ساۋلەسى بار كەز كەلگەن ادامعا بەلگىلى جاي. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, وسىنداي قيتۇرقى, ءازازىل زاماندا ءومىر سۇرە وتىرىپ, ۇرپاعىمىزدان كوز جازىپ قال­مايىق, ەلدىگىمىزدەن, سالت-ءداستۇر, تىلى­مىز­دەن ايىرىلىپ, باياعى ءمۇساپىر كۇيگە قايتا ءتۇسىپ جۇرمەيىك دەيتىن اق تىلەۋ, ىزگى نيەت قانا.

ء«بىر نيەتتە, ءبىر تىلدە حالقىم

 بىردەي بولسايشى,

ارتىعى جوق, كەمى جوق

سالتىم بىردەي بولسايشى»,

دەپ اتاقتى كەنەن اقىن ارمانداپ وتكەن­دەي, ەندىگى جەردە ەشكىمگە تاۋەلسىز, رۋحى اسقاق, تۇيسىك-تانىمى بيىك, ەشكىمنىڭ الداۋ-ارباۋىنا كونبەيتىن باقۋاتتى, ءبىرتۇتاس ەل قۇرۋ ءار قازاقتىڭ كوكەيكەستى مۇراتىنا اينالۋعا ءتيىس. وسىنداي جاسامپاز ەلدىڭ بولاشاعى, التىن دىڭگەگى وس­كە­لەڭ ۇرپاق ەكەنى اقيقات. ال سول ۇر­پاق­تىڭ ءبىلىمدى, ۇلتجاندى, پاراساتتى بولىپ وسۋىنە, تۋعان جەرىن, وتانىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعايتىنداي جاۋجۇرەك, پاتريوت بولىپ قالىپتاسۋىنا قوعام, بۇكىل ەل-جۇرت بولىپ اتسالىسۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن اسا ماڭىزدى مىندەت.

باقىتجان كەنەن ۇلى,

جۋرناليست