ەلوردا • 08 شىلدە، 2021

ەل بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى

92 رەت كورسەتىلدى

«ەدىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرسام» دەپ كەتكەن ءباھادۇر ماحامبەتتىڭ ارمانى ەسىلدىڭ بويىندا ورىندالعان سەكىلدى. ەل قوندى، ەلوردا بوي كوتەردى. جۇرتىمىزدىڭ جۇمىر جۇرەگى، ءبۇتىن ءبىر مەملەكەتتىڭ استاناسى – بۇگىندە قازاقستان دەپ اتالاتىن قاراشاڭىراقتىڭ التىن قازىعى، ازاتتىقتىڭ ايناسى، ەركىندىكتىڭ ەڭسەلى نىشانى ىسپەتتى. وسىندا ەتنومادەني ورتالىقتار كەلىسىمنىڭ كەرەگەسىن كەرىپ، دىنارالىق تاتۋلىق بەيبىتشىلىكتىڭ تالبەسىگىن تەربەتىپ تۇر.

180 جىل بۇرىنعى ساۋەگەيلىك

جىلدار جىلجىعان سايىن التى قۇرلىققا ايبىنىمىزدى اسىرىپ، سارىارقانىڭ سالقار توسىندە ەل جۇرەگىنە اينالعانەلوردا كۇنىن مەرەكەلەپ كەلەمىز. ەلوردامىزدىڭ بولعانى – ەگەمەن ەل بولعانىمىزدىڭ بەلگىلىسى. اتا-باباسى اڭساعان ازاتتىققا قولى جەتىپ، استاناسى اسقاقتاعان الاش بالاسىندا ودان اسقان ارمان جوق. استاناسى بىلاي تۇرسىن، ءوز ءتىلى، وزمادەنيەتى، ءوز ادەبيەتى جوق ەلدەر قانشاما؟ تاۋبە، ءتاڭىرى ءبىزدى بۇل قاسىرەتتەن اۋلاق سالدى. ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندى، ىرگەمىز بەكىدى، ايرانداي ۇيىعان تاتۋلىعىمىز تۋ كوتەردى. 

الايدا بۇگىنىمىز نۇرلى ەكەن دەپ وتكەندى ۇمىتۋعا، بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ تۇپقازىعىن جوعالتىپ الۋعا بولمايدى. كەمەل كەلەشەككە ۇمتىلۋ ءۇشىن دە سانادا ساباقتاستىق بولۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق، «بۇگىنگى كۇندى ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنۋ ءۇشىن دە، بولاشاقتىڭ ديدارىن كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن دە كەشەگى كەزەڭگە كوز جىبەرۋىمىز كەرەك». ەل تورىندە ەڭسە تىكتەگەن تاتۋلىقتىڭ تامىرىن تاپ باسىپ كوردىك پە وسى؟ ءحىح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى وزگە ۇلتتىڭ شارۋالارىن قازاق دالاسىنا قونىس اۋدارۋدان باستالعان كۇشتەپ كوشىرۋ، جەر اۋدارۋ ارەكەتتەرى حح عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارىنا دەيىن جالعاسقانىن جاقسى بىلەمىز. ءبىر عانا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەزىندە وزگە ەتنوستاردىڭ 1200000 وكىلى قازاق دالاسىن ەكىنشى وتانىم دەپ تانىدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ، زاۋىت سالۋ سىندى ناۋقاندار كەزىندە قانشاما ادام كوشىپ كەلدى دەسەڭىزشى.

سول كوشىپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا مادەنيەت جانە ونەر، مەديتسينا، تەح­نيكا، عىلىم جانە ءبىلىم، سپورت جانە باسقا سالالاردىڭ كاسىبي مامان­دارى، تۇعىرلى تۇلعالارى بولدى. ءان مەن كۇيىمىزدى نوتاعا تۇسىرگەن، جىر-تەر­مەمىزدى، داستاندارىمىزدى قاريا­لاردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان زەرت­تەۋشىلەر دە سولاردىڭ اراسىنان شىقتى. مۇنىڭ بارلىعىن نۇر-سۇلتاننىڭ بۇ­گىنگى كەلبەتىمەن بەكەردەن-بەكەر سا­باق­تاستىرىپ وتىرعانىمىز جوق. ما­سە­لەن، جەر اۋدارىلىپ كەلگەنىنە قارا­ماستان، ەلوردا تاريحىمەن تامىرى جال­عاسقان سونداي زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى ادولف يانۋشكەۆيچ ەدى. بۇل پولياك جا­زۋ­شىسى بايتەرەك بەينەلى قالانىڭ قازىعى قاعىلار ورىندى وسىدان ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ساۋەگەيلىكپەن دالمە-ءدال ايتقان ادام ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى.

ءحىح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدا­رىنداعى قونىس اۋدارۋ بىلاي تۇرسىن، پاتشا ۇكىمەتى جەر اۋدارعان پولياك كوتەرىلىسشىلەرى قازاقستان اۋماعى­نا العاش رەت XVIII عاسىردا تابان تىرە­گەن بولاتىن. سولاردىڭ اراسىندا ا.يانۋش­كەۆيچ تە بار ەدى. اقسۇيەك اتا­عى­­نان ايىرىلىپ، 25 جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارىلعان جازۋشى ايداۋدىڭ ال­عاشقى 12 جىلىن سىبىردە وتكىزسە، 1832-1844 جىلدار ارالىعىندا توبىل، ومبى، اقمولا وڭىرىندە بولدى. كەيىن ومبىداعى شەكارا باسقارماسىنا اۋىسۋعا رۇقسات الىپ، قازاق دالاسىنا ءجيى ساپارعا شىعاتىن ەكسپەديتسيا قۇرامىنا ەنگىزىلەدى. ساپار بارىسىندا كورگەن-بىلگەندەرىن كۇندەلىگىنە جازىپ، پولشادا تۇراتىن جاقىندارىنا حات ارقىلى جولداپ وتىرعان ەكەن.

1841 جىلى 31 مامىردا اعاسىنا جازعان سونداي حاتتارىنىڭ بىرىندە ا.يانۋشكەۆيچ «… اياگوز – ورتا ءجۇزدىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن قۇرىلعان جەتى ايما­عىنىڭ ءبىرىنىڭ استاناسى. بۇرىن­دارى ايماق استاناسىمەن اتتاس وزەننىڭ 35 شاقىرىم تومەنگى تۇسىندا تۇر­عان. اسكەري گارنيزون مەن اكىمشىلىككە ارنالعان قازىنالىق عيماراتتاردان بولەك، مۇندا تەرەكتەن سالىنعان ونداعان ءۇي بار. بولجاۋىمشا، بۇل ءوڭىر جاڭا ەلدى مەكەندەر كوپتەپ پايدا بولاتىن سايىن دالانىڭ ات شالدىرار قۇتتى قونىسى بولماق. مىسالى، اقمولا – بۇكىل دالا­نىڭ بولاشاق استاناسى. اقتاۋ، اتباسار، كوكپەكتى، قۇسمۇرىن – مەنىڭ كوز الدىمدا پايدا بولعان مەكەندەر» دەپ جازادى.

ويپىرماي، مۇنداي دا ساۋەگەيلىك بولادى ەكەن-اۋ! اقمولانىڭ بولاشاقتا ەل استاناسى بولارىن 180 جىل بۇرىن ايتىپ وتىر. يا، بولجاپ، يا، تۇسپالداپ تا جاتپايدى. «اقمولا – بۇكىل دالانىڭ بولاشاق استاناسى» دەپ كەسىپ تۇرىپ ايتادى. قۇددى ءبىر، اللا ءوزى قۇلاعىنا سىبىرلاعانداي. كىم ءبىلسىن، قازاق ەلىنىڭ ازاتتىق الارىن، استاناسى بوي تۇزەپ، اسقارلارعا قول سوزارىن قۇدايدىڭ ءوزى پولياك جازۋشىسىنىڭ اۋزىنا سالىپ بەرگەن دە شىعار. ول بىزگە بەلگىسىز. بەل­گىلىسى – قازاقتىڭ جانىن، قازاقتىڭ مۇڭ-زارىن، ونەرى مەن كيەسىن، تاريحى مەن تاعدىرىن ءبىر كىسىدەي تۇسىنگەن ا.يانۋشكەۆيچتىڭ الاش جۇرتىنا دەگەن شىنايى ادامي سۇيىسپەنشىلىگى عانا. مۇنى ا.يانۋشكەۆيچتىڭ ءوزى دە جاسىرمايدى. ء«…سىرا، مەن بىرتە-بىر­­­تە قازاققا اينالىپ بارا جاتقان سى­ڭايلىمىن. كيىز ءۇيدىڭ ءوزى مەن ءۇشىن تۋعان ۇيىمدەي بولىپ بارادى»، دەيدى پولياك ازاماتى ەندىگى ءبىر سوزىندە. ءسىرا، وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق دالاسىنا، ەلوردامىزدىڭ قازىرگى اۋماعىنا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگى وتكەن 90-جىلداردا ەمەس، سوناۋ XVIII عاسىردا باستالىپ كەتكەن سەكىلدى. ەتنوسارالىق تاتۋلىق تا سول كەزەڭدە قالىپتاسا باس­تاعانى انىق.

«قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى»

ەسىلدىڭ بويى ەل استاناسىنا اينا­لا­رىنا كامىل سەنگەن، سونى ارمان-مۇ­رات كورگەن جالعىز پولياك جازۋشىسى ەدى دەسەك، قاتەلەسكەن بولار ەدىك. ما­سە­لەن، ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» ات­تى ماقالاسىندا «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق، قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى، سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ، قا­زاق­تىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق، «قوزى كور­پەش – باياندى» شىعارعان شوقان، اباي، احمەت، مىرجاقىپتى تاپقان قا­زاق­تىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ»، دەپ كەلەشەككە كەرەمەت ءۇمىت ارتادى. «قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى» ەكەنىن اينا-قاتەسىز ايتىپ، حالقى­مىز­دىڭ جارقىن بولاشاعى، الەم­گە تانى­مالدىلىعى وسى ولكەدە وركەن جايارىنا بەك سەنەدى. وكىنىشتىسى سول، الاش ارىسى بۇگىنگى ۇرپاققا بۇيىرعان باقىتتى كوزبەن كورىپ، جۇرەكپەن سەزىنە العان جوق. ول ءۇشىن استانا – ارمان، بوستاندىق – اتپاي-اق قويعان بوزالا تاڭ قال­پىندا قالا بەردى. ارماندا كەتتى اسىل ەر.

ەسەسىنە، ەگەمەن ەلدىڭ استاناسىن ايقىن­داۋ باقىتى ەلباسى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆتىڭ ماڭدايىنا جازىلدى. «جاڭا استاناعا كوشۋ جانە ونى سالۋ تۋ­رالى وي مەندە ەرتەرەكتە، سوناۋ الىس­تاعى – 1992 جىلى تۋعان ەدى، بىراق مەن ول كەزدە مۇنى اۋزىمنان شى­­­عار­مادىم، ويتكەنى قازاقستاننىڭ ەكو­نوميكاسى ويلاعاندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى»، دەي كەلە تۇڭعىش پرەزيدەنت: «1992 جىلى، قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بۇكىل حالىق بولىپ سايلانعاننان كەيىن مەن اقمولاعا كەل­دىم. ەسىلدەن كولدەنەڭ تارتىلعان ەسكى كوپىردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ، وزەنگە قا­را­دىم. ماعان قالانىڭ ورتاسىندا وزەن اعىپ جاتقان بولسا، قاشاندا سول ۇناي­تىن. وزەن قالاعا ەرەكشە ءبىر كورىك بەرەدى، مارتەبەسىن كوتەرەدى. مىسالى، بىزدە جايىقتىڭ بويىندا اتىراۋ، سىر­داريانىڭ بويىندا قىزىلوردا، توبىلدىڭ بويىندا قوستاناي، ەرتىستىڭ بويىندا سەمەي مەن كەرەكۋ ورنالاسقان. ال الەمدە قانشاما استانالار ىلعي وزەن جاعاسىنا سالىنعان! سانكت-پەتەربۋرگ – نەۆادا، ماسكەۋ – ءوزى اتتاس وزەندە، پاريج – سەنادا، لوندون – تەمزادا تۇر. ونىڭ ۇستىنە اقمولا قازاقستان مەن بۇكىل ەۋرازيانىڭ ورتالىعىنا ورنا­لاسقان»، دەپ ءوز ويىن تۇيىندەيدى.

تاريحي شەشىم وسىلاي قابىلدانعان بولاتىن. دەگەنمەن، ەلوردانى تەك مەم­لەكەتتىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق ورتالىعى عانا دەسەك، قاتەلەسكەن بولار ەدىك. سە­بەبى بۇگىنگى نۇر-سۇلتان ەڭ اۋەلى ءتۇرلى ەتنوس­تاردى ءبىر شاڭىراق استىنا توپ­تاستىرعان بىرلىكتىڭ بەسىگى، كەلىسىمنىڭ كەرەمەت ۇلگىسى ىسپەتتى. بۇل شاھار ءۇشىن تاتۋلىق پەن ىنتىماق قاشان دا قاستەرلى ۇعىم. بىرلىگى مەن بەرەكەسى جاراسقان باس قالانىڭ الار اسۋى، باعىندىرار بەلەسى بار. الاش توپىراعىندا ءتۇر­لى تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى باس قوسقان كوپتەگەن دياسپورالار بۇ­گىندە ءدىنى مەن دىلىنە، ءتۇرى مەن تۇسىنە قا­را­ماستان، ور­تاق وتانىمىزدىڭ شى­نايى پاتريوت­تارىنا اينالدى. نۇر-سۇل­تاندا دۇ­نيە­­ ءجۇزىنىڭ ءتۇرلى كون­فەس­سيالارىنىڭ كوشباسشىلارى باس قو­سىپ، جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلە­لەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى. شاھاردىڭ ارازداسقاندى تابىستىرىپ، ءبىر-بىرى­نە قاباق شىتقانداردىڭ جۇزى­نە جىلى­لىق ۇيالاتاتىن، ورتاق شەشىم تاۋىپ، كە­لى­سىمگە كەلۋگە جەتەلەيتىن ما­مىلەگەرلىك قىرى دا الەمگە ءماشھۇر.

ءيا، ەلوردا تورىندە تۇرعىنداردىڭ ەتنوستىق نەمەسە ءدىني كوزقاراسىنا قاراماستان، ىنتىماقتاستىق، مەيىرىم­دىلىك پەن قايىرىمدىلىق سياقتى شىنايى ادامي قۇندىلىقتار سالتانات قۇرىپ كەلەدى. سوندىقتان كوپەتنوستى جانە
كوپكونفەسسيالى قالامىزدىڭ بالتالاسا بۇتارلانبايتىن بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا نۇر-سۇلتان تاتۋلىق پەن ىنتىماقتىڭ الىپ تۇعىرىنا اينالدى. مۇنداعى باستى قاعيدات – تۇرعىنداردىڭ تاتۋلىعى، ادامداردىڭ بىرلىگى. ونى ساقتاپ، ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ – ءار تۇر­عىننىڭ، ءار وتانداسىمىزدىڭ، ءار مەي­ماننىڭ قاستەرلى پارىزى.

بۇگىندە بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ التىن ۇياسىنا اينالعان اياۋلى شاھاردىڭ اجارىن، ءمانى مەن ماڭىزىن جاھان جۇرتى جاقسى بىلەدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى دانا حالقىمىز. وسىناۋ شيرەك عاسىرعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ەلوردا اۋىزبىرشىلىگى جاراسقان، الاۋىزدىقتان ادا الىپ شاھار بولىپ شىعا كەلدى. ءبىر كەزدەرى اتا-باباسى كۇشتەپ قونىس­تاندىرىلعان ەتنوستاردىڭ بۇگىنگى ۇر­پاعى قازاقستاندى قاراشاڭىراعى، ءوز وتانى دەپ بىلەدى.

ىرىس الدى – ىنتىماق

ارينە، ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ دە، ەلوردانىڭ دا بۇگىنگى اۋىزبىرشىلىگىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى كون­سۋل­تاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان وسى كۇنى بىر­لىكتىڭ بىرەگەي ينستيتۋتىنا اينالدى. الماتىدا ىرگە قالاپ، الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە دانەگى ەگىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى شىن مانىندە ەسىل­دىڭ بويىندا ءبۇر جاردى.

ەلباسى قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇرۋ يدەياسىن تۇڭعىش رەت 1992 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جى­لىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا جاريالادى. مۇن­داي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى سايا­سي تۇرعىدان، سونداي-اق جاڭادان قۇ­رىلعان، تاۋەلسىز، پوليەتنوستى، پوليكون­فەس­سيالى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇر­عىسىنان تۋىنداعان بولاتىن. اتالعان باس­تاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نى­عايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شە­شۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاجى­ريبەدەگى تىڭ باعىتقا اينالدى.

وسىناۋ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان حالقى اس­سام­­بلەياسى قارقىندى دامىپ، ەلەۋ­لى وزگە­ رىستەردى باستان كەشىردى. ەلبا­سى­نىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەتنوس­ارا­لىق تولەرانتتىلىق جانە قو­عام­دىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قا­لىپ­تاستى. قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى­نىڭ ينستيتۋتتىق قۇرىلىمى نى­عا­يىپ، قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى.

«شيرەك عاسىردا اسسامبلەيا كون­سۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننان پارلا­مەنتتە وكىلدىگى بار جالپىۇلتتىق ينس­تيتۋتقا اينالدى. ول ازاماتتىق قوعامعا ءتان امبەباپ قۇرىلىمنىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. دوستىق، بەيبىتشىلىك، تىنىشتىق پەن سەنىم قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋىنا ماڭىزدى ۇلەس قوستى»، دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز اتاپ وتكەن وسىناۋ «امبەباپ قۇرىلىمنىڭ وزىق ۇلگىسىنە» بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­­تى­ماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ىرگەلى ۇيىم­­­دار ۇنەمى جوعارى باعا بەرىپ كە­لەدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتارالىق قاتىناستار مو­­دە­لىنە جانە ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋعا با­عىت­­تالعان كۇش-جىگەرىمىزگە دۇنيە ءجۇزى تاڭىر­قاي قارايدى.

ء«بىز بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ قازاق­ستاندىق مودەلىنىڭ ينتەگراتسيالىق الە­ۋەتىن ءتيىمدى ءارى بەلسەندى تۇردە جۇ­زە­گە اسىرۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ ەتنوس­تىق جانە مادەني ارالۋاندىعىن باسە­كەلىك ارتىقشىلىققا جانە ەلدى دامى­تۋدىڭ، تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ءتيىم­دى تەتىگىنە اينالدىرۋ جۇمىسىن جال­عاستىرۋ قاجەت. تاتۋلىق، كەلىسىم مەن بىر­لىك مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نە­گىزگى باعى­تى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل – ەتنوس­ارا­لىق قاتىناستار سالاسىنداعى مىز­عىماس ۇستانىم جانە ول وزگەرمەيدى»، دەيدى ەلباسى.

ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ ەل اۋماعىنداعى عانا ەمەس، ەل­وردا تورىندەگى قىزمەتىن دە ۇنەمى نازار­دا ۇستاپ كەلەدى. ماسەلەن، وتكەن جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تور­اعالىعىمەن ونلاي̆ن رەجىمدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ، ەلوردالىق اسسامبلەيانى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان ەدى. سول جيىن تۋرالى قازاقستان حالقى نۇر-سۇلتان قالالىق اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى، ەلوردا اكىمى التاي كولگىنوۆ الەۋمەتتىك جەلىدە «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي̆كەس 22 ەتنومادەني بىر­لەستىكتىڭ باسىن قوسقان ەلوردالىق اسسامبلەيانى دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادىق. 47 شىعارماشىلىق ۇجىم جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ بەسەۋى وتكەن جىلى «حالىقتىق» مارتەبەسىن الدى. الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن پاندەمياعا قاراماستان، اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندى جۇمىسى مەن قولداۋى وڭ اسەر بەرۋدە. قحا مۇشەلەرى قاي̆ىرىمدىلىققا بەلسەندى قاتىسادى. مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن ء«بىز بىرگەمىز!» اكتسياسى اياسىندا 50 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا كومەك كورسەتىلدى»، دەپ جازدى ا.كولگىنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، نۇر-سۇلتان قالا­سىنداعى دوستىق ۇي̆ىندە قحا ەرىك­­تى­لەر قوزعالىسى ورتالىعى بار. وسى ورتا­­لىقتىڭ مۇشەلەرى قالا تۇر­عىن­دا­­رىنا تۇراقتى تۇردە كومەك كور­سەتىپ كە­­لەدى. قارتتاردىڭ شارۋاشىلىق جۇ­مى­سىنا قولۇشىن سوزىپ، ازىق-تۇ­لىك جەتكىزەدى. ال پاندەميا مەن كا­ران­­­تين كەزىندە قورعانىس قۇرالدارى مەن ماس­كا تاسىمالداعان ەكەن. قو­عام­دىق ورىن­داردا ماسكا تاراتىپ، تۇر­­عىن­دارعا سانيتاريا نورمالارىن ساق­تاۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزى تۋرا­لى ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن دا وسى ورتا­لىقتىڭ مۇشەلەرى اتقاردى. ءتىپتى گۋما­ني­تارلىق جۇك تاسىمالداۋ كەزىندە دە ەلى­مىزدىڭ وڭىرلەرىنە كومەك كورسەتكەن ەكەن.

سونىمەن قاتار ەلورداداعى دوستىق ءۇي̆ى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى دامىتۋ ءۇشىن كوپفۋنكتسيالى رەسۋرستىق ور­تالىققا اي̆نالدى. بازادا «جىر ورتا­لىعى»، «پاراسات» قاي̆ىرىمدىلىق قىز­­­مەتىن ۇي̆لەستىرۋ ورتالىقتارى، «انا­لار اماناتى» قولونەر شىعارماشى­لىعى ورتالىعى، جاستارعا ارنال­عان كوۆوركينگ-ورتالىق جۇمىس ىس­تەي­̆دى. سون­داي̆-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى، ما­دە­­نيەت­­تى، ءداستۇردى ۇي̆رەنۋگە جاعداي̆ جا­ساۋ­­عا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇگىندە قحا جانىندا 12 ەتنولينگۆيستيكالىق مەكتەپ جۇمىس ىستەي̆دى. وندا 600-دەن استام وقۋشى وقيدى. ورتاق قۇن­دى­لىق­­تارىمىزدى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى بەل­سەندى جۇمىسى ارقىلى قالالىق اسسامبلەيا مۇشەلەرى كۇن ساي̆ىن حالىق بىر­لىگىن كورسەتىپ كەلەدى. 

ءدىنى بولەك، تىلەگى ءبىر

جاھاندا ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى، بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ شالقار شاڭىراعى سانالاتىن نۇر-سۇلتان قالاسى كوپەتنوس­تى عانا ەمەس، كوپكونفەسسيالى ەلوردا ەكەنىن اقيقات. سونىڭ جارقىن دالەلى رەتىندە 2001 جىلى سول كەزدەگى ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەلدىڭ مەملەكەتتىك پاستورلىق ساپارى اياسىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلۋى مەن 2003 جىلدان بە­رى ەلوردادا ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جات­قان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارىنىڭ سەزىن ايتۋعا بولادى. مۇنداي باسقوسۋلار ءبىر شاڭى­راق استىنا يسلام، حريستيان، بۋدديزم، ­يۋدايزم، سينتويزم، داوسيزم، يندۋيزم سەكىلدى بىرقاتار دىندەر مەن ءارتۇرلى حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىن بىرىكتىرەدى.

ء«دىن – قوعامدىق سانا نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى، ادامزات بالاسىنىڭ اجىراماس بولىگى. سول سەبەپتى، دىنگە دەگەن ىقى­لاس، وسى سالاداعى قىزمەتكە دەگەن قىزى­عۋ­شىلىق ارقاشان جوعارى. ءبىزدىڭ قازىر­گى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى وسى سالاداعى زاڭ نورمالارىنىڭ بۇزىلماۋىن، ءداستۇر­لى ەمەس ءدىني اعىمدارعا ادامدار­دىڭ كىرىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ، مونيتورينگ جۇرگىزۋ. ەلوردامىزدا ءدىن ىستەرى جو­نىندەگى باسقارماعا قاراستى دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتا­لىقتىڭ قىزمەتى ەلورداداعى ءدىن ماسە­لەلەرىن، ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىن، ءدىني ءبىلىم بەرۋدى، ءدىني احۋالدى زەردەلەۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ورتالىق تاراپىنان جوسپارلى وقىتۋ سەمينارلارى، جاستار مەن ايەلدەر اۋدي­تورياسىنا قاتىستى ماقساتتى جۇ­مىستار، ينتەرنەتتەگى ءدىني احۋال مو­نيتورينگى، ەلوردالىق تۇرعىنداردىڭ ءار­تۇرلى ساناتىمەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ كەزدەسۋلەرى وتكىزىلەدى»، دەيدى نۇر-سۇل­تان قالاسىنىڭ ءدىن ىستەرى جونىندەگى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى نۇرداۋلەت ءالمۇحانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى ەلوردادا 20 مىڭنان استام ادامعا اقپا­راتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزى­لىپتى. ء«ارتۇرلى اۋديتوريامەن جۇمىس جۇر­گىزۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن قيىن­دىقتارى بولادى. اپتا سايىن ءار­تۇرلى تاقىرىپتارعا تىكەلەي ەفيرلەر جاساي­مىز، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپ­تەپ، جاستاردىڭ رۋحاني دامۋىنا ۇلە­سىمىزدى قوسۋ – باستى ماقساتىمىز. جۇ­مىس بارىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جىل با­سىندا ۇزدىك دەگەن ماماندار قايتا ىرىك­تەلىپ، اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ توبىن جا­ڭارت­تىق. بۇل دا قوعامنىڭ ءدىني ساۋات­تىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا»، دەدى ن.ءالمۇحانوۆ.

ەلوردا ەڭ الدىمەن – ارمان قۋعان جاس­تاردىڭ شاھارى. سونداقتىن نۇر-سۇلتاندا جاس اۋديتوريانىڭ پايىمى نا، كوزقاراسىنا، دۇنيەتانىمىنا، اسى­رەسە، ءدىني كوزقاراسىنا كوپ كوڭىل بو­لى­نەدى. سەبەبى ءدىن – الاۋىزدىقتىڭ ەمەس، اۋىز­بىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى بولۋى ءتيىس. بۇل رەتتە، باسقارما باسشىسى اتاپ وتكەن دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى وتكەن جىلى قالاداعى جاستاردىڭ ءدىني كوز­­قاراستارىن زەردەلەپ، كەشەندى زەرت­تەۋ جۇمى­سىن جۇرگىزگەن بولاتىن. زەرت­تەۋ ناتيجەسى جاستاردىڭ دىنگە دەگەن كوز­قا­راسى اناعۇرلىم ادال ءارى دىنشىلدىك دەڭ­گەيى بىرتىندەپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداپ وتىر.

رەسپوندەنتتەردىڭ با­سىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىڭ ءدىن ماسە­لە­سىنە قاتىستى ۇستانعان ساياساتىنا وڭ باعا بەرگەن. سوعان قاراپ، قالا تۇر­عىن­­دارىنىڭ دىنارالىق كەلىسىمى مەن وزگە ءدىن وكىلدەرىنە دەگەن تولەرانتتى كوز­­قاراسى قوعامداعى ىنتىماق پەن بىر­لىكتى ساقتاۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىن اڭعا­رۋعا بولادى. ەل جۇرەگى – ەلوردادان باس­تاۋ الاتىن جارقىن بولاشاقتىن كەپىلى دە وسى – ساۋاتتى جاستار، سانالى ۇرپاق.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋەلسىزدىك تۇلعالارى

ەلوردا • بۇگىن، 09:16

ايدا – الەم چەمپيونى!

سپورت • بۇگىن، 09:14

الماتى قالاسى «سارى» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:09

«اق بيداي» ويىندارى اياقتالدى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 09:03

جاستار جاردەمى

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

سەنىم ارت ماعان، تۋعان ەل!

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

ساقتانعان ساۋ قالادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:47

وقۋشىلارعا اباي بولايىق

ايماقتار • بۇگىن، 08:42

بالقاشتان تۇز كوتەرىلۋ قاۋپى بار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

دامۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى

قازاقستان • كەشە

ءىنى-دوسقا ءىلتيپات حات

رۋحانيات • كەشە

اقتوبەدە كارانتين جەڭىلدەدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار