اقتوعاي جارىققا جارىماي وتىر

اۋدان ورتالىعى مەن اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ حالقى توزعان ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاردابىن ابدەن تارتىپ ءبىتتى. ء«ۇپ» ەتكەن جەل سوعىپ, جاڭبىر سىركىرەسە بولدى, ءوڭىر قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالادى. اپتاسىنا 2-3 مارتە وشەدى. ەلەكتريكتەر تابيعاتتىڭ مىنەزىن باعىپ, جەلدىڭ باسىلعانىن, جاۋىننىڭ توقتاعانىن كۇتىپ وتىرادى.

«بۇل جاعداي حالىقتى ابدەن قا­جىتتى. ماسەلە جارىقتىڭ وشۋىن­دە عانا ەمەس, كەرنەۋدىڭ وي­ناۋى­نان تۇرعىنداردىڭ قىمبات تۇر­مىستىق تەحنيكالارى ىستەن ءجيى شىعادى. مۇنىڭ شىعىنىن ەش­كىم وتەپ بەرمەيدى. جارىق وش­كەن ساتتە ۇيالى بايلانىس پەن ين­تەرنەت تە قوسا توقتايدى. سىرت­قى الەمنەن مۇلدەم اجىراپ قا­لامىز. توتەنشە جاعداي بول­سا, ەشكىمگە حابارلاسا الماي­تىن كۇيگە جەتتىك. اۋدان ورتالىعىن­داعى سيقىمىز مىناۋ, شالعايداعى اۋىلداردىڭ توزىعى جەتكەن تو­عى­نىڭ جاعدايىن ايتۋدىڭ ءوزى قور­قىنىشتى. جاۋاپتى مەكەمەلەردەن ناقتى ءىس-ارەكەت كورمەگەن سوڭ, حالىقتىڭ ءۇمىتى ءۇزىلىپ بارادى. ءححى عاسىردا, وركەنيەتتى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز با, الدە وتكەن عاسىرعا قايتا ورال­دىق پا؟ اۋدان اكىمدىگى مەن اي­ماق­تىق ەلەكتر جەلىلەرىن باسقا­رۋشى كومپانيانىڭ بۇل ماسە­لەنى شۇعىل تۇردە قولعا الۋىن تالاپ ەتەمىز. بىزگە قۇرعاق ۋادە ەمەس, ناقتى ناتيجە كەرەك», دەيدى اقتوعاي اۋدانىنىڭ بەلسەندى تۇرعىنى نۇربول اماندىق.

بۇل – ءبىر عانا تۇرعىننىڭ جەكە باسىنىڭ مۇڭى ەمەس, بۇكىل اۋدان حالقىنىڭ تالاي جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان جانايقايى. بۇگىندە اۋىلدىق جەرلەردى ساپالى ءارى ۇزدىكسىز ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ – ايماقتاردى دامىتۋدىڭ ەڭ باستى شارتى عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن الەۋمەتتىك تەڭ­دىكتىڭ دە باستى كورسەتكىشى.

ماسەلەنىڭ تامىرى تە­رەڭدە, سوناۋ 1996 جىلعى جەكە­شەلەندىرۋدىڭ الاساپىران كەزە­ڭىندە جاتىر. سول تۇستا «جەز­قازعان ەلەكتر تاراتۋ كومپانياسى» اق شىعىنى شاش­ەتەكتەن, ەسەسىنە ەكونوميكالىق تابىسى از اۋىل شارۋاشىلىعى سەك­تورى مەن شالعايداعى تۇر­عىن­داردىڭ جەلىلەرىنەن قۇتى­لۋ­دى, بىلايشا ايتقاندا, وزىنەن ىسىرىپ تاستاۋدى كوزدەدى. ورتا­لىق باسشىلىق ءوندىرىسى وركەن­دەگەن ءىرى كاسىپورىندار مەن قالا­لىق ايماقتاردى قاراۋىندا قال­دىرىپ, ءوز قۇرامىنان قازىرگى «اق­توعاي ەلەكتر جۇيەسى» اق-نى جەكە, دەربەس مەكەمە ەتىپ ءبو­لىپ شىعاردى. بۇل ازداي, جاڭا قۇرى­لىم­نىڭ موينىنا اقتوعاي اۋدا­نىنىڭ تولەنبەگەن م ۇلىك قارىز­دارىن, سالىقتار مەن 50-دەن استام جۇمىسشىنىڭ ەڭبەكاقىسىن قوس­قاندا, جيىنتىعى 12 ملن تەڭگە بەرەشەكتى ءىلىپ جىبەردى.

وسىلايشا, جاڭا مەكەمە ءىستى باستاماي جاتىپ قارجىلىق تىعى­رىققا تىرەلدى. جابدىق ساتىپ الۋ بىلاي تۇرسىن, ەڭ قاراپايىم قو­سالقى بولشەككە قارجى تاپپادى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلداعى تسەحتار مەن ماشينا-تراكتور شەبەرحانالارى (متم) تولىق توقتاپ, ءىرى وندىرىستىك تۇتىنۋشىلار جويىل­­عان سوڭ, كومپانيانىڭ شى­­عىن­دارى مۇلدەم اقتالمادى. سول كەزدەگى قاراعاندى وبلىس­تىق مونوپولياعا قارسى ۆەدوم­ستۆونىڭ ەسەپتەۋىنشە, بارلىق شىعىن­دى قوسقاندا 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇ­نى 9-10 تەڭگەگە جەتكەن. ول ۋاقىت­تا بۇكىل ەلدەگى ورتاشا تاريف 1-2,5 تەڭگە توڭىرەگىندە بولعان­دىقتان, مۇنداي جوعارى باعانى رەسمي بەكىتۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى بارمادى. سالدارىنان «اق­توعاي ەلەكتر جۇيەسى» ءبىر جىل­عا جەتپەي بانكروتقا ۇشى­راپ, ونىڭ ورنىنا قۇرىلعان «اق­تو­عاي ەنەرگيا» مەكەمەسى دە قون­دىرعىلاردى كىشىرەيتىپ, ۇلكەندەرىن ساتۋ ارقىلى تەك امال­داپ, كۇن كورۋمەن عانا اينا­لىستى. جۇمىسشىلار ايلاپ جالا­قىسىز قالىپ, جەلىلەردەگى تەحني­كالىق شىعىندار 15%-دان اسىپ كەتكەن سوڭ, بۇل كاسىپورىن دا ءوز جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. سول كەزەڭدە «ەلەكتر جەلى­لەرىن جەرگىلىكتى اكىم­شىلىكتەر وزدەرى قاداعالاۋعا ءتيىس» دەگەن سولا­قاي ۇعىمنىڭ كەسىرىنەن اۋىل­دار كاسىبي كادرلار­دان تولىق ايىرىلىپ, جۇيە مۇلدەم يەسىز قالدى.

بۇل جۇيەلىك قاتەلىكتىڭ زاردابى بۇگىن, ارادا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە, انىق سەزىلىپ, سوزىلمالى دەرتكە اينالىپ وتىر. قازىردە وڭىردەگى بۇكىل ەلەكتر قوندىرعىلارى ابدەن ەسكىرىپ, توزىپ ءبىتتى. حالىقتى جارىقسىز قالدىرماۋ ماقساتىندا جەر­گىلىكتى اكىمدىكتىڭ قولدا بار ەسكى-قۇسقى جابدىقتارمەن, ءوز ماماندارىمەن امالداپ قانا توق بەرىپ وتىرعان جايى بار. مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەس ءار ۇيگە 220 ۆولت كەرنەۋ بەرىلۋى كەرەك بولسا, ­اۋىلداردا بۇل كورسەتكىش وتە تومەن – 150-160 ۆولتقا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن. بۇل تەحنيكالىق داع­دارىستىڭ اۋقىمىن اقتوعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارداگەر قاپاشەۆ كەلتىرگەن ناقتى, رەسمي ساندار دا ايقىنداپ تۇر.

«بۇگىندە اۋدان اۋماعىندا جال­پى ۇزىندىعى 440,7 كم بولاتىن ەلەكتر جەلىلەرى, ونىڭ ىشىن­دە 278,3 كم – 10 كۆ كەرنەۋلى ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى, 162,5 كم – 0,4 كۆ جەلىلەرى, سونداي-اق 5 قوسال­قى ستانسا, 87 كەشەندى ترانسفور­ماتورلىق قوسالقى ستانسا بار. كوممۋنالدىق مەنشىكتە 223,825 كم – 10 كۆ جەلىلەرى, 147,8 كم – 0,4 كۆ جەلىلەرى بار. ەلەكتر جەلى­لەرى شارۋاشىلىعىنا جاتاتىن نىسانداردىڭ جالپى سانى – 205, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋ دەڭ­گەيى شامامەن 80-90%-دى قۇ­رايدى. مۇنداي ەسكىرگەن ينفرا­قۇرىلىمدى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كۇشىمەن عانا ۇستاپ تۇرۋ نەمەسە جوندەۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ارداگەر ەرمەكباي ۇلى.

اقتوعاي اۋدانى ەلەكتر سالا­سىنىڭ ماسە­لەسىن جاقسى بىلەتىن ارداگەر ەلەكتريك, قازاق­ستاننىڭ قۇرمەتتى ەنەرگەتيگى اۋەلبەك قاپا­سوۆ بۇل تۇيتكىلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق استارىن اشىپ, شەشۋدىڭ جالعىز جولىن اتاپ كورسەتتى.

«وسى سالادا كوپجىلدىق جۇ­مىس تاجىريبەم بار مامان رە­تىندە ايتارىم: ەگەر اۋىلدىق قوندىرعىلاردى ءىرى, قالىپتاسقان ەلەكتر تاراتۋ كومپانيالارى­نىڭ قاراماعىنا وتكىزبەسە, بۇل جەلى­لەردىڭ ەشقانداي كەلەشەگى جوق. جەلىلەردىڭ تارتىلعانىنا 50-60 جىلدان استى, ابدەن توزعان, رەسۋرس مەرزىمى باياعىدا بىتكەن. مەملەكەت تاراپىنان ءىرى كومپانيالارعا ينۆەستيتسيا بولگىزىپ, اۋىل جەلىلەرىن تولىق جاڭارتقاندا عانا ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلەدى. قازىردە ءىرى كومپانيالاردىڭ (جەك, كەك, ت.ب.) جابدىقتارى مەم­لەكەت قولداۋىمەن جاڭارىپ جا­تىر. ال اۋىلدىق جەرلەر ءالى دە سول باياعى ەسكى كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇل – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك», دەپ كۇيىنەدى ارداگەر مامان.

جەرگىلىكتى بيلىك بۇگىندە يە­سىز قالعان قوندىرعىلاردى زاڭداس­تىرىپ, سوت ارقىلى كوممۋنالدىق مەنشىككە وتكىزۋ قۇجاتتارىن ازىر­لەپ جاتىر. «ەلەكتر ەنەر­گەتي­كاسى تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابى 1-1 تارماعىنا سايكەس جەلى يەلەرى ءوز مۇلكىن ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمدارعا زاڭ اياسىندا وتكىزۋگە نەمەسە سەنىمگەرلىك باس­قارۋعا بەرۋگە تولىق قۇقىلى. وسى زاڭ نورماسىنا سۇيەنگەن اكىمدىك ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – اۋداننىڭ بارلىق ەلەكتر جەلىسىن «جەزرەك» جشس بالانسىنا بەرۋ دەپ ەسەپتەيدى.

«ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولى – اۋداننىڭ بارلىق ەلەكتر جەلىسىن «جەزرەك» جشس بالانسىنا بەرۋ. قازىر 10 كۆ, 0,4 كۆ جەلىلەرىن ولشەۋ, تەحنيكالىق تۇگەندەۋ جۇمىسى تولىق اياق­تالدى. ەندىگى كەزەكتە جەر تەلىم­دەرى تۇگەندەلىپ جاتىر, ودان كەيىن نىسانداردىڭ كاداسترلىق پاس­پورتتارى ازىرلەنەدى. قۇجات­تار تولىق راسىمدەلگەننەن كەيىن بارلىق نىسان اتالعان ۇيىم­نىڭ بالانسىنا بەرىلەدى», دەپ ناقتىلادى ا.قاپاشەۆ.

ماسەلەنىڭ ەكىنشى تارابى – «جەزرەك» كومپانياسى دا جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشىپ وتىر­عان جوق, ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە مۇددەلى. «جەزرەك» كومپانيا­سى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اناتولي حاريتونوۆ ەگەر قۇ­جاتتارى زاڭ اياسىندا تولىق رەت­تەلىپ بولسا, اقتوعايدىڭ جا­رىعى كاسىپورىن بالانسىنا ءوتىپ, جوسپار بەكىتىلىپ, جۇمىس جۇيە­لەنەدى دەپ سەندىردى.

دەمەك, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى بەل­گىلى, شەشىلۋ مەحانيزمى دە دايىن, تەك زاڭدىق قۇجاتتاردى جەدەلدەتۋ قاجەت. بۇگىندە تۇرعىندار يەسى جوق جەلى ارقىلى جەزقازعاننىڭ جوعارى تاريفىمەن امالداپ اقشا تولەپ وتىرعاندىقتان, بۇل ماسە­لەنى سوزبالاڭعا سالۋعا ۋاقىت مۇلدە جوق. اتقارۋشى بيلىك پەن ءىرى مونوپوليست كومپانيا قۇجات­تىق كەدەرگىلەردى تەزىرەك ەڭسەرىپ, ناقتى ىسكە كوشكەندە عانا اقتوعايدىڭ شامدارى جارقىراپ, اۋىل حالقى قاراڭعىلىق قۇرساۋى­نان قۇتىلادى. «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» قاعيداسىنىڭ ومىر­شەڭدىگى ءدال وسىنداي شالعاي اۋىل­دارداعى شام جارىعىمەن, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىمەن ولشەنەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون.

قاراعاندى وبلىسى,
اقتوعاي اۋدانى