سۋرەتتى تۇسىرگەن – نۇربولات نۇرجاۋباي
جاڭا عاسىر باسىندا قولعا الىنعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ» جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى اياسىندا داريا بويىندا بوگەتتەر مەن سۋ توراپتارى سالىنىپ, ۇلى تەڭىز بەن قازىرگى ايدىن اراسىنا كوكارال بوگەتى تۇرعىزىلدى. كىشى ارال يدەياسىنىڭ ارقاسىندا از جىلدا تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 27 ملرد تەكشە مەترگە جەتىپ, تارتىلعان كولدەردىڭ جارتىسى قايتا تولدى. بالىقشىلار ۇزاق جىل توڭكەرىلگەن قايىعىن تەڭىزگە سالىپ, بايىرعى قونىستا تىرشىلىك جاندانا ءتۇستى. جاعالاۋىنان جۇرت كوشكەن 90-جىلدار باسىندا تۇزدىلىعى جاعىنان مۇحيت سۋىمەن تەڭەسكەن كىشى ارال از جىلدا قالىپقا كەلىپ, جوعالىپ كەتكەن بالىق تۇرلەرى قايتا پايدا بولدى. ونى اۋلاۋ كولەمى 20 ەسەگە ارتتى, ءونىمدى ەكسپورتقا شىعاراتىن بالىق وڭدەۋ زاۋىتتارى كوبەيدى.
بىراق 5–6 جىل كولەمىندە تەڭىزگە تۇسەر سۋ كولەمى جىل سايىن ازايىپ, سالعان اۋى بوس شىققان بالىقشىنىڭ سالى سۋعا كەتە باستاعانداي كۇي كەشىپ جۇرگەنىن ايتپاسقا بولمايدى. سودان كەلىپ تاجىريبەلى ماماندار تۇزدى سۋدا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىم بالىقتاردى جەرسىندىرۋدى دەرەۋ باستاۋ كەرەكتىگىن كوتەرىپ, دابىل دا قاققان ەدى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, 2022 جىلى ارالعا بار بولعانى 816 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلگەن. سالا وكىلدەرى سۋ ۇنەمدەۋ, ترانسشەكارالىق وزەندەردەگى سۋ رەسۋرستارىن ءادىل ءبولۋ ماسەلەسىندە كورشىلەس ەلدەرمەن ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزىپ, ناقتى قادامدار جاساۋدىڭ ارقاسىندا تەڭىزدە جاعداي تۇزەلە تۇسكەنىن ايتادى. سالانىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اقپاراتتارىندا ارالدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان جوبا, ەڭ الدىمەن, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا, بالىق شارۋاشىلىعى مەن ءتۋريزمدى دامىتۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىرعانى ايتىلادى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ارال اۋدانى تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋدە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ماماندارى دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ جونىندەگى جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە دايىندالىپ جاتقانى, تەڭىزگە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12,5 ەسە ارتىق سۋ جىبەرىلگەنى جونىندە ايتقان ەدى.
مينيسترلىكتىڭ بىلتىرعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەكى جىلدا كىشى تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 24,1 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن. وسىلايشا, 2030 جىلعا قاراي سولتۇستىك ارال اۋقىمىن 27 ملرد تەكشە مەترگە جەتكىزۋ جوسپارلانىپتى. تەڭىزدى ساقتاۋ جوباسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, اقشاتاۋ, قامىستىباس كولدەر جۇيەسىندەگى سۋ دەڭگەيىن تۇراقتاندىراتىن سۋ تورابىن سالىپ, كوكارال بوگەتىن ەكى مەترگە ۇلعايتۋ نۇسقاسى قاراستىرىلىپتى. مينيسترلىكتىڭ ەسەبىنشە, 2024 جىلى ارالعا 2,6 ملرد تەكشە مەتر-گە جۋىق سۋ جىبەرىلگەن. بيىلعى بەس ايدا تەڭىزگە 748 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇسكەن.
«شاردارا سۋ قويماسىنان جوعارى ورنالاسقان سۋ قويمالارىنداعى سۋ كولەمى بىلتىر 16 ملرد تەكشە مەتر بولسا, قازىر 14,3 ملرد. وسى كۇنى بىزگە قاراي سەكۋندىنا 550 مەتر تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپ, سونىڭ 538 تەكشە مەترى وبلىس شەكاراسىنان ءوتىپ تۇر. ارالعا 48 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ جاتىر. كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, بارلىق سۋ نىساندارىنىڭ جۇمىسى باقىلاۋعا الىندى. جالپى, ۇنەمدەۋ ارقىلى تەڭىزگە جوسپارعا سايكەس سۋ بەرەمىز», دەيدى ارال-سىرداريا باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسياسى باسشىسى زەينۋللا قازتوعانوۆ.
مينيسترلىكتىڭ تەڭىز جاعدايىنا قاتىستى مالىمەتىمەن كەلىسپەيتىندەر دە از ەمەس. سونىڭ ءبىرى «ازاماتتىق باستامالار ورتالىعى» قق جەتەكشىسى جومارت قارتباەۆ.
«تەڭىزدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ساقتالدى, بالىق شارۋاشىلىعى قالپىنا كەلىپ جاتىر دەگەن مالىمەتتەر كوپ ايتىلعانىمەن, ءىس جۇزىندە تەڭىزگە سۋ تولىق جەتىپ جاتقان جوق. سۋ نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىكتەرىنە, اسىرەسە كۇرىش القاپتارىنا باعىتتالىپ وتىر», دەيدى ول.
ج.قارتباەۆ كەيىنگى جىلدارى ارالدىڭ سۋ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە بارىنشا نازار اۋدارىلا باستاعانىن ايتادى. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن ارالدى قۇتقارۋدىڭ حالىقارالىق قورىنا قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وسى جيىندا قوردىڭ دامۋ كەلەشەگى تالقىلانىپ, ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدى كوزدەيتىن ورتاق شەشىمدەر ايقىندالدى. وسىنىڭ ءبارى تەڭىزدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن ءۇمىتتى وياتادى.
قوعام بەلسەندىسى ارالدى قۇتقارۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قور وسى وڭىردە ورىن تەبۋى كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. سەبەبى تەڭىزدىڭ ناقتى جاعدايىن كوزبەن كورىپ وتىرعان مەكەمە جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەر ەدى.
«جۋىردا عانا كىشى تەڭىزدىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى تاستۇبەك ەلدى مەكەنىندە بولدىم. ايدىن جاندانعان جىلدارى ەل قاراسى كوبەيە باستاعان اۋىلدا قازىر تۇرعىندار سانى كەمىپ كەتكەن. ويتكەنى تەڭىز قايتىپ, بالىق ازايعان. اۋىلداعىلار كەيىنگى ءۇش جىلدا سۋ كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ارتپاعانىن ايتىپ وتىر. بۇل تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دە جاريالادىق», دەيدى ول.
تاستۇبەكتىڭ تۇرعىنى المات ايتباەۆ كەلگەن سۋدىڭ قامباش كولىن تولتىرىپ جاتقانىن ايتادى. وسىدان 3–4 جىل بۇرىن كوشىپ كەلە باستاعانداردىڭ الدى قازىر باسقا سالادان جۇمىس ىزدەپ, قايتا كەتە باستاعان. ج.قارتباەۆ تۇبەكتە بالىق اۋلاپ جاتقاندارمەن دە تىلدەسىپتى. ولار بىلتىر كوكتەمنەن بەرى تەڭىز دەڭگەيى اجەپتەۋىر شەگىنىپ كەتكەنىن ءمالىم ەتىپتى. تەڭىز تولعالى سىرت مەملەكەتتەرگە جونەلتىلىپ, ارالدىڭ برەندىنە اينالعان كوكسەركە بالىعى قازىر كورىنبەۋگە اينالعان.
«مەملەكەت باسشىسى ارال ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىر. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ سىر بويىندا وتكەن V وتىرىسىندا دا ايدىننىڭ الداعى تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ەندى قۇزىرلى مەكەمەلەر قوزعالۋى كەرەك. مەن وسى جونىندە ءتيىستى ورىندارعا حات جازىپ, تىنباي ۇسىنىستار بەرىپ كەلەمىن. سونىڭ ءبىر پاراسى – ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ جۇمىسى تۋرالى. بەيرەسمي دەرەكتەر جىل سايىن قورعا شامامەن ميلليونداعان قارجى بولىنەتىنىن ايتادى. وسى قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن سۇراپ بىرنەشە رەت رەسمي ساۋال جولدادىم. الماتىدا ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, ءتۇرلى جيىندار ۇيىمداستىراتىن قور وكىلدەرى ارالعا تەك ەسەپ بەرۋگە عانا كەلەتىن سياقتى. وندا جۇمىس ىستەيتىندەر اراسىندا تەڭىزدى كورمەگەندەر كەزدەسسە دە تاڭعالمايمىن. قور بەينەت كەشىپ وتىرعان ەل ورتاسىندا – قىزىلوردادا نەمەسە ارالدا بولۋى كەرەك. ولار ەكى كۇننىڭ بىرىندە مينيسترلىككە شاپقىلاپ, ماسەلە شەشىپ جاتقان جوق», دەيدى ول.
قاراتەرەڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەربولات جانباەۆ تا امالدىڭ جوعىنان اتاكاسىپتى تاستاپ, باسقا سالادان ناپاقا ىزدەگەن جاستىڭ ءبىرى. ول ەكى ايدىننىڭ ورتاسىن ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتىندەگى ەل اۋزىندا «توعىز وچكو» اتالىپ كەتكەن شليۋزدەردەن ۇلى تەڭىزگە قاراي سۋ اقپاعالى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى اۋعانىن ايتادى. «ارال شالقارى ۇلعايدى ما؟» دەگەن ساۋال تۋعاندا تەڭىز جاعالاۋىنداعى جۇرتشىلىقتىڭ وسىنداي پىكىرلەرى ءجيى ەستىلىپ قالادى. قىسقاسى, اۋدان تۇرعىندارى بار مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, تەك ەكولوگيالىق ەمەس, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعان ارالدى ساقتاپ قالۋ بۇكىل قوعامعا ورتاق مىندەت ەكەنىن العا تارتادى.
قىزىلوردا
