– رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ءار ازاماتتىڭ جالاقىسىنان بىرنەشە مىندەتتى تولەم ۇستالادى. ونىڭ ىشىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, جەكە تابىس سالىعى بار. بۇل قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى ادامنىڭ وزىنە كەيىن قايتادى, ال ءبىر بولىگى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ءتۇسىپ, الەۋمەتتىك ماقساتتارعا جۇمسالادى. مىسالى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالاباقشا سالۋعا, الەۋمەتتىك تولەمدەرگە, مەديتسينا جۇيەسىنە, قۇقىق قورعاۋ جانە اسكەري سالالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى.
ەگەر ادامنىڭ جالاقىسى 400 مىڭ تەڭگە بولسا, الدىمەن ايلىقتىڭ 10 پايىزى مىندەتتى زەينەتاقى جارناسى رەتىندە ۇستالادى. ياعني 40 مىڭ تەڭگە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى جەكە شوتىنا تۇسەدى. بۇل اقشا بولاشاقتا زەينەتكە شىققاندا تولەنەتىن زەينەتاقى ءۇشىن جينالادى. قازىر ازاماتتار وسى جيناقتىڭ ءبىر بولىگىن «وتباسى بانك» ارقىلى يپوتەكا رەسىمدەۋگە نەمەسە ەمدەلۋگە پايدالانا الادى. بىراق مۇندا دا شەكتەۋ بار. مەملەكەت ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 50 رەت ەسەلەنگەن مولشەرىنەن اسپايتىن سومانىڭ 10 پايىزىن عانا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ەڭ تومەنگى جالاقى – 85 مىڭ تەڭگە. ياعني ءبىر جۇمىس ورنىنان ەڭ كوبى 425 مىڭ تەڭگە كولەمىندە زەينەتاقى جارناسى اۋدارىلادى. ەگەر ادام ەكى جەردە جۇمىس ىستەسە, ەكى جۇمىس ورنىنان دا وسى شەككە دەيىن تولەم جاساي الادى. ءى جانە ءىى توپتاعى مەرزىمسىز مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, اسكەري قىزمەتكەرلەر, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن زەينەتكەرلەر مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن تولەمەيدى.
ودان كەيىن ايلىقتان مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ۇستالادى. بۇل – جالاقىنىڭ 2 پايىزى. 400 مىڭ تەڭگەنىڭ 2 پايىزى – 8 مىڭ تەڭگە. بۇل اقشا ازاماتتىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى شوتىنا تۇسەدى دە كەيىن اۋرۋحانا, ەمحانا سەكىلدى مەديتسينالىق ۇيىمدارعا جىبەرىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ادام مەملەكەتتىك ەمحانالاردا تەگىن ەم قابىلداي الادى. مۇندا دا شەكتى مولشەر بار. ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 20 ەسەلەنگەن مولشەرىنىڭ 2 پايىزىنان ارتىق تولەم ۇستالمايدى. ياعني اي سايىنعى ەڭ جوعارى تولەم – 34 مىڭ تەڭگە.
مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان دا بوساتىلاتىن ساناتتار بار. ولاردىڭ قاتارىندا زەينەتكەرلەر, ستۋدەنتتەر, «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى, جۇمىسسىزدار, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن ازاماتتار, دەكرەتتەگى انالار جانە سوتتالعان ادامدار بار. بۇلار ءۇشىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قارجىسىن مەملەكەت تولەيدى. بىراق دەكرەتتە وتىرعان ايەلدىڭ جەكە كاسىپكەرلىگى بولسا نەمەسە تابىس تاۋىپ وتىرسا, وندا ول ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋدەن بوساتىلمايدى.
كەلەسى ۇستالىم – جەكە تابىس سالىعى. بۇل سالىق مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسەدى. بىراق ول بىردەن تولىق جالاقىدان ەسەپتەلمەيدى. الدىمەن جالاقىدان زەينەتاقى جارناسى مەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ سوماسى الىنادى. 400 مىڭ تەڭگەدەن 40 مىڭ تەڭگە زەينەتاقى جارناسىن, 8 مىڭ تەڭگە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى الىپ تاستاساق, 352 مىڭ تەڭگە قالادى. ودان كەيىن مەملەكەت 30 اەك كولەمىندە جەڭىلدىك بەرەدى. 2026 جىلى بۇل – 129 750 تەڭگە. سوندا سالىق سالىناتىن تابىس 222 250 تەڭگە بولادى. ونىڭ 10 پايىزى, ياعني 22 225 تەڭگە جەكە تابىس سالىعى رەتىندە ۇستالادى.
دەمەك, جالپى ۇستالىم كولەمى – 70 225 تەڭگە. ياعني قىزمەتكەردىڭ قولىنا شامامەن 329 775 تەڭگە تيەدى. بىراق كوپشىلىك ەسكەرە بەرمەيتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان بولەك, جۇمىس بەرۋشى دە مەملەكەتكە بىرنەشە تولەم جاسايدى. مىسالى, جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتىنان قىزمەتكەر ءۇشىن 3,5 پايىز مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن اۋدارادى. 400 مىڭ تەڭگە جالاقى ءۇشىن بۇل – 14 مىڭ تەڭگە. بۇل قاراجات قىزمەتكەردىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنا تۇسەدى. بىراق مۇنى جۇمىس بەرۋشى تەك 1975 جىلدان كەيىن تۋعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن عانا تولەيدى.
سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا جالاقىنىڭ 3 پايىزىن اۋدارادى. 400 مىڭ تەڭگەگە بۇل – 12 000 تەڭگە. بۇدان بولەك, الەۋمەتتىك اۋدارىم بار. ونىڭ مولشەرى – 5 پايىز. بۇل قاراجات ادامنىڭ جۇمىسقا جارامسىز بولىپ قالۋى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى, جۇكتىلىك پەن بوسانۋ نەمەسە بالا كۇتىمى دەمالىسىنا شىعۋى سياقتى جاعدايلاردا الەۋمەتتىك تولەم تولەۋگە پايدالانىلادى. 400 مىڭ تەڭگە جالاقى ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىم كولەمى شامامەن 17 600 تەڭگە بولادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى تولەم – الەۋمەتتىك سالىق. ول قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان ەمەس, جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءوز قالتاسىنان تولەنەدى. الەۋمەتتىك سالىقتى ەسەپتەۋ كەزىندە دە جالاقىدان قىزمەتكەر تولەيتىن زەينەتاقى جارناسى مەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ سوماسى الىنىپ تاستالادى. ياعني 400 مىڭ تەڭگەدەن 40 مىڭ جانە 8 مىڭ تەڭگەنى الىپ تاستاعاندا 352 مىڭ تەڭگە قالادى. سونىڭ 6 پايىزى – 21 120 تەڭگە. بۇل مەملەكەتكە الەۋمەتتىك سالىق رەتىندە تولەنەدى.
دايىنداعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
