سەمەي ەت كومبيناتى – وڭىردەگى تاماق ونەركاسىبىنىڭ تامىرى تەرەڭ كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1931 جىلى اشىلعان كومبينات 1937–1938 جىلدارى شۇجىق جانە كونسەرۆى زاۋىتتارى رەتىندە قۋاتىن ارتتىردى. كسرو كولەمىندە ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان كاسىپورىننىڭ سەمەي بۇقتىرىلعان ەتىنىڭ داڭقى كەڭگە جايىلعانى ءمالىم. كومبينات ونىمدەرى وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءارى شەتەلگە ەكسپورتتالدى. سەمەيدىڭ بۇقتىرىلعان ەتى پولشا, ماجارستان, رۋمىنيا, چەحوسلوۆاكيا, كۋبا ەلدەرىندە تانىمال بولدى. سول كەزدىڭ وزىندە كاسىپورىندا 10 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەپ, قالا مەن ماڭايداعى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. كەيىن ءوندىرىس ورنى قۋاتى جاعىنان ماسكەۋ مەن لەنينگراد كومبيناتتارىن ارتقا تاستاپ, وداق كولەمىندە الدىڭعى قاتارعا شىقتى.
الايدا نارىقتىق قاتىناسقا ءوتۋ كەزەڭىندە كومبينات جەكەشەلەندىرىلىپ, ءار جىلدارى «سارى ارقا», «سۇڭقار», «رۋتس» اتاۋلارىمەن جۇمىس ىستەدى. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدان كەيىن ءوندىرىس 2001 جىلدىڭ قاراشاسىندا بانكروتقا ۇشىرادى. 2004 جىلى «نيكاينۆەستمەنت» ينۆەستورىنىڭ قارجىسىنا جاڭا قۇرال-جابدىقپەن جاراقتانعان كونسەرۆى جانە شۇجىق تسەحتارى قايتا ىسكە قوسىلدى. سول كەزدە كاسىپورىن كۇنىنە 35 مىڭ دانا كونسەرۆى قالبىرىن, شۇجىقتىڭ 20-دان اسا ءتۇرىن, تارتىلعان ەت پەن تۇشپارا شىعاردى. مۇندا 400-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتتى. ايتكەنمەن جاڭا زامان نارىقتىق قاتىناستاردىڭ قارقىنىنا قاۋقار كورسەتۋ قيىن بولدى دا, اتى وشە باستاعان.
«دايىن ءونىم كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق دەرلىك قالاسىنا جونەلتىلىپ وتىردى. كاسىپورىن نەگىزىنەن قوي مەن سيىر ەتىن وڭدەدى. كومبيناتتىڭ ماڭىزى سول, مۇندا سوعىس نەمەسە تابيعات اپاتى جايىنا قاجەت مەملەكەتتىك قور ساقتالدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ول قويمادا 7 مىڭ توننا مۇزداتىلعان ەت, 2 مىڭ بانكا كونسەرۆى, 5 مىڭنان اسا شۇجىق بولدى. اتاپ وتەرلىگى, ەت ونىمدەرىنەن بولەك مۇندا مالدان الىناتىن البۋمين, گەماتوگەن, ينسۋلين, پەپسين, پانكرەاتين, پەپتون سياقتى مەديتسينالىق پرەپاراتتار, ءىرى قارا شەگىنەن جاسالاتىن حيرۋرگيالىق ءجىپ تە شىعارىلاتىن ەدى. سويىلاتىن مال سول كەزدەگى سەمەي, پاۆلودار, تالدىقورعان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان, رەسەيدەن جانە موڭعوليادان جەتكىزىلدى», دەيدى زەرتتەۋشى بەيسەنعازى ۇلىقبەك.
ونىڭ دەرەگىنشە, سوعىس باستالىسىمەن-اق كومبيناتقا زور سالماق ءتۇستى. ەر ادامدار مايدانعا اتتانعاندا ايەلدەر مەن جاسوسپىرىمدەر تىلدا قالدى. ال تسەحتار توقتاعان جوق. كەرىسىنشە, ءونىم كولەمىن ارتتىرا ءتۇستى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبارى تولىعىمەن اسكەر قاجەتىنە جىبەرىلىپ جاتتى. سيىر مەن قوي ەتى, كونسەرۆىلەر, شۇجىقتىڭ سان ءتۇرى كۇندەلىكتى توننالاپ, «جەڭىس ءۇشىن» ۇرانىمەن باتىسقا جونەلتىلدى, سونداي-اق وسىندا شىعارىلاتىن مەديتسينالىق پرەپاراتتارعا دەگەن سۇرانىس تا كۇرت كوبەيدى. ەت جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلگەن سوڭ, مىڭداعان باس مال موڭعوليادان ايدالىپ اكەلىندى.
«مىنا ساندارعا نازار اۋدارايىق: سوعىس جىلدارىندا سەمەي كومبيناتى مايدانعا 100 ميلليون قالبىر بۇقتىرىلعان ەت جىبەرگەن. ونىمنەن بولەك ەت كومبيناتىنىڭ مايدانعا دەپ 100 ميلليون سوم قارجى اۋدارعانى تاعى بار. سونىمەن قاتار جۇمىسشىلار اش-جالاڭاش ءجۇرىپ, اسكەري ۇشاقپەن تانك جاساۋعا دا قاراجات جيناپ بەرگەن», دەيدى ول.
وسى از-كەم دەرەكتىڭ وزىنەن سەمەي ەت كومبيناتتىڭ تاريحتا قانداي ورنى بولەك كاسىپورىن بولعانى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. كەزىندە اتى اڭىزعا اينالعان كاسىپورىندى بىلتىر وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن ينۆەستورلارمەن كەلىسىپ, وبلىس ورتالىعى ماڭىنداعى شاقامان اۋىلىنان تاعانىن تارتقان. ەت كومبيناتىن سالىپ جاتقان «Eurasia Agro Semey» جشس.
«كاسىپورىننىڭ نەگىزگى باعىتى – ەتتى قايتا وڭدەۋ, كونسەرۆىلەۋ جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ. وندىرىستىك قۋاتتىلىعى ءبىر اۋىسىمدا 100 باس ءىرى قارا مال, مىڭ باس ۇساق مال سويۋعا, 3 توننا شۇجىق جانە 5 توننا كونسەرۆى ونىمدەرىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار. جالپى وندىرىستىك قۋاتتىلىعى 11 400 توننا دايىن ءونىم شىعارماق. جوبانىڭ جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 7,7 ملرد تەڭگە. قۇرىلىس جۇمىسى وتكەن جىلى باستالعان. نىساندى قىركۇيەك ايىندا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەيدى جەكە شارۋاشىلىق سەرىكتەستىگىنىڭ ماماندارى.
قازىر قۇرىلىس الاڭىندا 50 جۇمىسشى مەن 10-نان استام تەحنيكا جۇمىلدىرىلعانى بايقالادى. اكىمشىلىك-تۇرمىستىق كورپۋس, نەگىزگى وندىرىستىك تسەح پەن قازاندىق بولىگىندە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
جۋىردا ءوندىرىس وشاعىنا بارعان ءوڭىر باسشىسى وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى كوبەيتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان ەدى.
«ەت كومبيناتىنىڭ ورنى وتە جاقسى تاڭدالعان. وبلىس ورتالىعىنان 20-اق شاقىرىم جەردە. سۋ, جول, ەلەكتر قۋاتى بار. وبلىس قانا ەمەس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە مۇنداي اۋقىمدى ەت كومبيناتى جوق. بۇرىنعى سەمەي ەت كومبيناتىنىڭ برەندىن ەندى وسى ينۆەستور قايتا جاڭعىرتامىن دەپ وتىر. ءبىز وعان زور سەنىم بىلدىرەمىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل قالدىقسىز ءوندىرىس بولادى. سونداي-اق سۇيەك مايى الىنىپ, تەرىسى دە وڭدەلەتىن بولادى. مەردىگەرگە قۇرىلىس قارقىنىن باسەڭدەتپەي, مەرزىمىندە اياقتاۋدى تاپسىرامىن», دەدى ول.
جوبا تولىق ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 250 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سەمەيدىڭ وندىرىستىك تاريحىندا وزىندىك ورنى بار ەت كومبيناتىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا عانا ەمەس, قالا جادىنداعى ەسكى كاسىپورىندار ساباقتاستىعىنا دا سەرپىن بەرمەك.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە زاماناۋي ەت كومبيناتى پايدا بولماي, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى كەز كەلگەن باعدارلاما ناتيجە بەرمەيدى. باستاما وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا دا ىقپال ەتپەك. جەرگىلىكتى فەرمەرلەر مەن مال وسىرۋشىلەرگە تۇراقتى نارىق قالىپتاسىپ, ءتىپتى جاقىن ايماقتار قازىردىڭ وزىندە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
اباي وبلىسى
