ساپا سىن, قىزمەت ءمىن كوتەرمەسە قايتپەك كەرەك؟

ونلايندا تاۋەكەل تىم كوپ

جاقىندا عانا قىزىلوردا قالاسى­نىڭ تۇرعىنى ينتەرنەتتەگى دۇكەن ارقىلى 125 مىڭ تەڭگەگە كوسمەتيكا ساتىپ ال­ماق بولعان. الايدا ساتۋشى الدىن الا­ تو­لەمدى قابىلداعانىمەن, تاۋاردى ۋادە­لى مەرزىمدە جىبەرمەي, ەلەۋسىز قال­دى­رىپتى. تۇتىنۋشى ۋاكىلەتتى ورگانعا شا­عىمدانىپ, مامانداردىڭ ارالاسۋى­نان كەي­ىن قاراجات تولىق كولەمدە قايتارىلدى.

كوكشەتاۋدا Instagram ارقىلى تاعامعا تاپسىرىس بەرگەن تۇرعىن دا قولايسىز جاعدايعا تاپ بولدى. ول 9 290 تەڭگەنى الدىن الا تولەگەنىمەن, جەتكىزۋ ۋاقىتى بىرنەشە ساعاتقا كەشىككەن. سالدارىنان تاپسىرىستان باس تارتقان ازامات اقشا­سىن قايتارا الماي, ءتيىستى دەپارتامەنت­كە جۇگىنەدى. ناتيجەسىندە, ماسەلە سوتقا جەتپەي شەشىلەدى.

«ينتەرنەتتەن 259 990 تەڭگەگە تو­ڭا­زىت­قىش ساتىپ الدىم. بىراق تەحنيكادان العاشقى كۇننەن-اق اقاۋ شىقتى. تاۋاردى قايتارىپ, اقشاسىن تالاپ ەتكەنىمەن, ساتۋشى دياگنوستيكا قورىتىندىسىنا سىل­تەپ, باس تارتتى. كەيىن توڭازىتقىشتى ما­عان قايتارىپ جىبەردى. كەلگەن سوڭ, كەي جەرى مايىسىپ, زاقىم تۇسكەنىن كوردىم. بىردەن ساۋدا جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنە ءوتىنىش جازىپ, كومەككە جۇگىندىم. ماماندارى ارنايى باقىلاۋ جۇرگىزىپ, تەكسەرگەن سوڭ, ساتۋشى اقشام­دى وتەدى», دەيدى شىعىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ تۇرعىنى.

مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. قالاي دەگەنمەن, ونلايندا تاۋەكەل تىم كوپ. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ ساتىپ العان زاتىڭداي بولمايدى. سارالاساق, كەيىنگى التى جىلدا جالپى شاعىمدار سانى ءتورت ەسەگە ارتقان. اشىپ ايتساق, كوميتەت پەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر 2020 جىلى شامامەن 21 مىڭ ادامنىڭ ءوتىنىشىن قاراسا, 2021 جىلى ول 25,2 مىڭعا دەيىن جەتكەن. 2022 جىلى – 30,2 مىڭ, 2023 جىلى – 50,8 مىڭ, 2024 جىلى – 62,5 مىڭ, 2025 جىلى 83 مىڭ ازامات ارىزدانعان. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىش دەۋگە تاتيدى.

ساراپشىلار ديناميكانى وتانداس­تارى­مىزدىڭ ادىلەتسىز ارەكەتتەرگە بەيجاي قاراماي, دەر كەزىندە ءوز قۇقىعىن تالاپ ەتىپ, مۇددەسىن زاڭ اياسىندا قورعاۋعا بەل­سەندى ۇمتىلىسىمەن بايلانىستى دەپ وتىر. ال وعان جاپپاي تسيفرلانۋ, قوعام­دا كەڭ ەتەك العان كەڭەس تەتىكتەرى سەبەپ. ويت­كەنى سيم تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقى­عىن قور­عاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولات تانا­بەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, شاعىمداردىڭ باسىم بولىگى eOtinish, بىرىڭعاي وتىنىشتەردى قابىلداۋ جۇيەسى (بوقج), سونداي-اق «جەدەل جەلى» ارقىلى تۇسكەن.

«جىلدان-جىلعا ارىز سانى 20 مىڭعا ءوسىپ كەلەدى. ياعني تۇتىنۋشىلار بۇگىندە ءوز قۇقىقتارى تۋرالى كوبىرەك اقپاراتتان­عان. ولار قانداي جاعدايدا, قاي ورگانعا شاعىمدانۋعا بولاتىنىن بىلەدى. ارينە, كەيدە ءوتى­نىش بەرۋ بارىسىندا قاتەلىكتەر كەز­دەسىپ جاتادى. مىسالى, بىرەۋى شاعىم­دى دۇرىس جاز­بايدى نە دەرەك­تە­رى جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە ساي­كەس بىردەن تىكەلەي تەكسەرىس ۇيىم­داستىر­مايمىز. اۋەلى انىق-قا­نىعى ءجىتى قا­رالادى. وسىلايشا, بيىلعى ال­عاشقى توقساندا تۇتىنۋشىلاردىڭ تالاپ-ارىز­دارىنىڭ 33%-ى (7,3 مىڭ ءوتى­نىش) قانا­عاتتاندىرىلدى. ازامات­تار­دىڭ ەلەۋ­­لى بولىگىنە, ياعني 32%-ىنا (7,2 مىڭ ءوتىنىش) قۇقىقتىق كو­مەك كورسەتىلدى, ال بىر­قاتار ءوتىنىش بىر­لە­سىپ قاراۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. شاعىمدار ءداستۇرلى تۇردە بولشەك جانە ەلەكتروندىق ساۋدا, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە بايلانىس سالالارىنا تيەسىلى», دەيدى ول.

12 ملن تەڭگەدەن اسا كولەمدە ايىپپۇل سالىندى

بۇقارانىڭ بىلتىرعى ونلاين ساۋدا-ساتتىعى جالپى الىس-بەرىستىڭ 15 پايى­زىن قۇراعان. مىناداي فاكتىنى دە كەلتىرە كەتەيىك: ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ينتەرنەتتى يگەرۋ دەڭگەيى تۋرالى دەرەك­تەرىنە نازار اۋدارساق, وڭىرلەر اراسىندا ساۋدانىڭ ونلاين تەتىگىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ (61,7%) تۇرعىندارى كوبىرەك پايدالاناتىنى كورسەتىلگەن. قاراعاندى وبلىسى (49,9%) مەن الماتى (46%), استانا (43,4%) قالالارىنىڭ ازاماتتارى دا ۆيرتۋالدى بازارلاردا بەلسەندى. ال تۇركىستان (11,1%), جەتىسۋ (12%) جانە جامبىل (14%) وبلىسىنىڭ حالقى وعان ايتارلىقتاي ماشىقتانا قويماعان.

ازاماتتار ەڭ كوپ ساتىپ الاتىن تاۋار­دىڭ 71,3%-ى – كيىم, اياقكيىم جانە سپورت تاۋارلارى. ودان كەيىن ازىق-ت ۇلىك (45,2%), كوسمەتيكا (33,2%) جانە ءۇي شارۋاشىلى­عى­نا ارنالعان تاۋارلار (33,2%) تۇر. ءدارى-دارمەككە سۇرا­نىس تا جوعارى – 31,9%. سويتە تۇرا كوپ­شىلىگىنىڭ ساپاعا كوڭىلى تولا بەرمەيدى.

وتىنىشتەردىڭ ارتۋى الماتى, استانا قالالارىندا جانە الماتى وبلىسىندا بايقالعان. مەملەكەتتىك باقىلاۋ شەڭ­بەرىندە اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر 308 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىن تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, 430 اكىمشىلىك ءىس قوزعاپ, جالپى سوماسى 12 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالدى. قابىلدانعان شارالار ناتيجە­سىن­دە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى 405,5 ملن تەڭگەدەن اسا سوماعا قورعالدى. العاشقى توقساندا 27 رەزونانستىق ءىس تىركەلىپتى.

«تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 42 بابى 4-تار­ماعى­نا سايكەس كەز كەلگەن تۇتىنۋشى تاۋار ساپا­سىنا نەمەسە شارتتارىنا باي­لانىستى تالاپ قويۋعا قۇقىلى. جو­بامەن 10 كۇننىڭ ىشىندە نارازىلىققا ساتۋشى جاۋاپ بەرمەسە, تەكسەرىس جۇر­گىزىلىپ, انىقتالادى. ەل ازاماتتارى العان تاۋار سيپاتتاماسى مەن ساپاسىنا سايكەس كەلمەسە, ونى 14 كۇن ىشىندە قايتارا الادى. تۇتىنۋشىلار سانالى ءارى قاۋىپسىز تاڭداۋ جاساۋى ءۇشىن تولىق ءارى شىنايى اقپارات الۋ قۇقىعى دا قاراستىرىلعان. وسى زاڭنىڭ 25-بابىنا سايكەس ساتۋشى نەمەسە ورىنداۋشى ساتىپ الۋشىعا تاۋار نەمەسە قىزمەت تۋرالى قاجەتتى مالىمەتتەر­دى ۇسىنۋعا مىندەتتەلەدى. بۇعان ءوندىرۋشى تۋرالى اقپارات, قۇرامى, جارامدى­لىق مەرزىمى, پايدالانۋ ەرەجەلەرى, باعاسى جانە كەپىلدىك كىرەدى», دەيدى جامبىل وبلىسى ساۋدا جانە تۇتى­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتا­رىن قورعاۋ دەپار­تامەنتىنىڭ باس مامانى سەكسەن قاسىمبەكوۆ.

Cancel culture فەنومەنى

ايتپاقشى, قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە زاڭ ورىندارىنان بۇرىن ۇكىم كەسەتىن كانسىلدەۋ (سancel culture) ترەندى بار. تۇتىنۋشى قۇقىعى بۇزىلعاندا نەمەسە كاسىپكەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن كورگەندە, پلاتفورما قاۋىمى ۋاكىلەتتى ورگانعا جۇگىنگەنشە, بۇل جاعدايدى Instagram, Threads, Facebook-تە جاريالاپ, بيزنەستىڭ بەدەلىن ءبىر كۇندە ءتۇسىرۋدى الدەقايدا ءتيىمدى كورەدى. تاجىريبە قوعامنىڭ قىتىعىنا تيگەن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلىپ تا ءجۇر. زاڭگەر شاھريزادا ءمادىحان بۇل فەنومەندى قۇقىقتى قورعاۋدىڭ ءبىر تەتىگى دەيدى.

«قازىرگى تاڭدا تىلدىك ماسەلە اياسىندا مەيرامحانالاردا تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى پروبلەمالار بەلەڭ الىپ وتىر. ارينە, كەز كەلگەن داۋدا سۋبەكتيۆ­تى پىكىردىڭ دە ورنى بار. دەگەنمەن, ماسە­لەنى بىر­جاقتى ەمەس, ەكى تاراپتىڭ ءۋاجىن دە ەس­كەرە وتىرىپ قاراستىرۋ ماڭىزدى. ءوزارا قۇقىقتى تاپتاماۋ, كەز كەلگەن ازا­ماتتىڭ زاڭمەن قورعالاتىن مۇددەسى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. قوعامدىق پىكىر­دىڭ ىقپا­لى كۇشەيگەن قازىرگى كەزەڭدە ەموتسيالىق باعالاۋ كەيدە شى­نايى جاعدايدى تاسادا قالدىرادى. سوندىقتان الدىمەن فاكتىلەرگە سۇيە­نۋ, قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتىن جانە ناقتى كەلىسىمشارتىن نازارعا الۋ كەرەك. بۇل – ءادىل شەشىم قابىلداۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. قۇقىقتى قورعاۋ تالاپ قويۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتى­مەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس», دەگەن مامان ساۋ­دادا ادام قۇقىعى «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ تۋ­رالى», ازامات­تىق كودەكس جانە «ساۋ­دا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ شەڭ­بەرىندە قورعالاتى­نىن جەتكىزدى.

ماڭىزدىسى, زاڭ بويىنشا ءاربىر تۇتىنۋشى ساپالى ءارى قاۋىپسىز تا­ۋار مەن قىزمەت الۋعا قۇقىلى. ياعني ساتىلىمداعى ءونىم ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەي, كورسەتىلگەن سيپات­تاما­عا ساي بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ەش­كىم ساتىپ الۋشىعا قاجەتسىز قوسىمشا تا­ۋار نە قىزمەتتى كۇشتەپ ۇسىنا المايدى.

ەگەر الىنعان ءونىمنىڭ ساپاسى كو­ڭىلدەن شىقپاسا نەمەسە اقاۋى انىق­تالسا, تۇتىنۋشى اقشاسىن تولىق قاي­تارۋدى, تاۋاردى اۋىستىرۋدى, باعاسىن ارزانداتۋدى نەمەسە كەمشىلىكتى تەگىن جوندەتۋدى تالاپ ەتە الادى. سالا ماماندارى تۇتىنۋشىلارعا بىرنەشە قاراپايىم ەرەجەنى ۇستانۋدى ۇسىنادى.

«ەڭ الدىمەن, ساتىپ العانىڭدى راستايتىن چەك, تۇبىرتەك سەكىلدى قۇجات­تاردى جوعالتپاي ساقتاۋ قاجەت. اسىرەسە ينتەرنەت ارقىلى نەمەسە ءبولىپ تولەۋ راسىمى­مەن جاسالعان ساۋدادا كەلىسىم تالاپتارىن مۇقيات وقىپ شىققان دۇرىس. ەگەر تاۋاردان اقاۋ بايقالسا, ونى فوتوعا نە بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ العان ءجون. كوپتەگەن داۋ الدىمەن ساتۋشىعا رەسمي تۇردە تالاپ جولداۋ ارقىلى سوتقا دەيىنگى تارتىپتە شەشۋگە بولاتىنىن ەسكەرگەن ابزال», دەيدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ بەيىندى ۆەدومستۆو باسشىسى ب.تانابەرگەنوۆ.

قازىر حالىق قولما-قول ساۋدا-ساتتىقتان اقىرىنداپ ارىلىپ بارادى. قايتكەنمەن دە, ساپا سىن, قىزمەت ءمىن كوتەرمەسە, تۇتىنۋشى قۇقىعى ءوز دەڭگەيىندە قورعالۋعا ءتيىس.