رۋحانيات • 09 اقپان، 2021

ءتىل بەدەلى – ۇلت مارتەبەسى

507 رەت كورسەتىلدى

ءى.

«ماقسات الىس، ءومىر شاق»

                                             اباي

ورىس عالىمى، ەتنولينگۆيست د.ن.وۆسيانيكو-كۋليكوۆسكيدىڭ (1853-1920) پىكىرى بويىنشا ءسابيدىڭ ءتىلى شىققانعا دەيىن ۇلتتىق پسيحولوگيالىق بەلگىلەرى بولمايدى، ول «ينتەرناتسيوناليست».

انا ءتىلىن مەڭگەرە باستاعاننان ول بىرتە-بىرتە ورتانىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرەدى، ونىڭ ويلاۋ جۇيەسى دە، اقىل-وي ءورىسى دە، ۇلتتىق نىشاندارى دا ايقىندالادى. سوندىقتان ادامنىڭ انا ءتىلى – ونىڭ اتا-اناسىنىڭ ءتىلى ەمەس، ونىڭ وسكەن، تاربيەلەنگەن ساناسىنا سىڭگەن ءتىل. ادام قاي تىلدە سويلەۋمەن بىرگە سول ءتىلدىڭ گرامماتيكاسىن، دىبىس ەرەكشەلىگىن، ءسوز بايلىعىن، ادەبيەتىن يگەرىپ، سول تىلدە ويلاۋ ءادىسىن دە مەڭگەرەدى. بۇل پسيحولوگيا، اسىرەسە شەتەلدە تۇراتىن ەميگرانتتارعا، وتارلانعان حالىقتارعا ءتان.

وتارلاۋشى ۇلتتىڭ ءتىلىن، مادەنيەتىن زورلاپ تاڭۋ ەكى جاقتى پسيحولوگيا تۋعىزادى. ءبىر جاعىنان، گيپەرتروفيالىق ۇلتتىق يدەيا، شوۆينيزم، باسقا تىلدەردى مەنسىنبەۋ، ىعىستىرۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان، ول اتروفيا، باعىنىشتى حالىقتاردى ۇلتسىزدانۋعا، ۇلتتىق قاسيەتتەردىڭ، ءتىلدىڭ السىرەۋىنە اكەلەدى. اتروفياعا ۇشىراعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بوتەن ءتىلدى، مادەنيەتتى دە تەرەڭ قابىلداماي، ءوز قۇندىلىقتارىنان دا ءبىراز قول ءۇزىپ، قۇلدىراۋعا ۇشىراعاندار از ەمەس. ولار ينتەللەكتۋالدىق تا، مورالدىق جاعىنان دا كەمشىن. بىراق ۇلتسىزدانۋ ىندەتىنە شالدىققان وزدەرىنىڭ قۇل بولعانىن سەزە بەرمەي، ومىردەن وتە بەرەدى.

سوندىقتان كەڭەس وداعى سياقتى ءىرى دەرجاۆانىڭ كۇيرەۋى بارلىق وداقتىق رەسپۋبليكالاردا ءتىل توڭىرەگىندە ارقيلى پسيحولوگيالىق كوڭىل كۇي تۋعىزدى. بايىرعى حالىقتار دەربەس مەملەكەتتىلىككە قول جەتكىزىپ توبەلەرى كوككە جەتىپ، ەموتسيالىق جاعداي اسىپ-تاسىپ، كەيدە ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە ۇمىتتىردى. مىسالى، مولدوۆادا مەملەكەتىك ءتىل مولدوۆان (رۋمىن) ءتىلىن جاريالاعان تۇستا سلاۆياندار باسىم ايماقتىڭ حالقىن شوشىندىرىپ، ولار ءبولىنىپ كەتتى. ەندى بۇگىن پريدنەستروۆە – رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى حالىقارالىق مارتەبەسى جوق اۋماق.

تاۋەلسىزدىك الۋ تىلدەردىڭ ەركىندىك الۋىنان باستالىپ، ەڭ وتكىر ساياسي ماسەلەگە اينالىپ، بۇگىنگە دەيىن تياناقتى شەشىمىن تابا العان جوق.

ەستونيا، لاتۆيا، گرۋزيا سياقتى ەلدەردە ورىس تىلىنە شەتەلتىلى مارتەبەسى بەرىلىپ، ورىس ءتىلى تەك مەملەكەتتىك ەمەس مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلادى. بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە زور ءمان بەرەدى. وزبەكستان، تاجىكستان مەملەكەتتەرىندە ورىس ءتىلى توڭىرەگىندە پروبلەما جوق دەۋگە بولادى، ولاردا سلاۆياندار 5-6%-ى قۇرايدى. بىراق ولار بۇگىن ورىس ءتىلىن بىلۋگە مۇددەلى، اقىلى كۋرستارعا بارىپ، ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋدە، سەبەبى رەسەيدە ەڭبەك ەتىپ، تابىس تابادى، ال تاپقاندارى ەلدەرىنىڭ بيۋدجەتىنىڭ ۇلكەن قارجى كوزى بولىپ وتىر. ۋكراينانىڭ رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتارى حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس ءتىلىن باسىمىراق قولداسا، باتىس ايماقتارى تۇگەلگە جاقىن ورىس ءتىلىن قولدامايدى. ءتىل ماسەلەسى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنا زور ىقپال ەتەدى. بىرقاتار پوستسوۆەتتىك ەلدەردە ورىس ءتىلىن وتارلاۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى دەپ باعالاپ، ونىڭ ۇستەمدىگىنەن ارىلۋدى رۋحاني تاۋەلسىزدىكتىڭ كەپىلى، قۇلدىقتان ەركىندىككە جەتۋدىڭ امالى دەپ ەسەپتەيدى. ارينە، ءوزىنىڭ قۇل بولعانىن سەزىنگەن ۇلت قانا ازاتتىققا، تىلدىك تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلادى، سونىمەن بىرگە وتارلاۋشى ۇلتتىڭ وركەنيەتىنەن الىستامايدى.

ءتىل ساياساتى ءار ەلدىڭ تاريحىنا، دەموگرافيالىق جانە ءدىني قۇرامىنا، گەوساياسي جاعدايىنا، ءبىلىم مەن مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە، ەلدەگى ساياسي بيلىكتىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى. كوپ جاعدايدا تىلدىك احۋال دياسپورالاردىڭ سانى مەن ساپاسىنا، ۇستانىمىنا، تاريحي وتاندارىنىڭ جاقىن-قاشىقتىعىنا بايلانىستى. تىلدەردىڭ وزىندىك ءومىربايانى مەن گەوگرافيالىق اۋماعى دا بار. مىسالى، قازاقستانداعى الپىسقا جۋىق دياسپورالاردىڭ تاريحي وتانى، مەملەكەتتىك ءتىلى بار، ولار تاريحي وتانىنا ورالىپ تا جاتادى. سونىمەن بىرگە، بىرقاتار دياسپورانىڭ مەملەكەتتىلىگى، ءبىر جەردە شوعىرلانعان اۋماعى جوق. سوندىقتان بولار، بىزدەگى كەيبىر دياسپورا وكىلدەرى بىرىڭعاي قونىستانعان اۋماقتى مەنشىكتەگىسى كەلەدى، كەيدە ول داۋ دا تۋعىزىپ جاتادى. ونداي دياسپورالاردىڭ قازاقستاندا سانى قىرىققا جۋىق.

 ەتنولينگۆيستەردىڭ تىلدەر پيراميداسى دەگەن ءسوزى بار. كونستيتۋتسيا بويىنشا بارلىق تىلدەر تەڭ دەگەنمەن، مەملەكەتتىك ءتىل پيراميدانىڭ توبەسىندە، ونان تومەن باسقا تىلدەر ورنالاسادى. وسىعان سايكەس پيراميدانىڭ تورىندە قازاق ءتىلى، ونان تومەن سان جاعىنان كوپ ورىس دياسپوراسى، ونان دا تومەنگى ساتىدا جەتى ءىرى دياسپورالار – ۋكراين، وزبەك، نەمىس، تاتار، ۇيعىر، بەلورۋس، كورەيلەر، ەڭ تومەنگى ساتىدا 124 ەتنوستىق توپ ورنالاسادى: ولاردىڭ 86-سىنىڭ سانى مىڭنان، 42-ءسىنىڭ سانى 200-دەن، 53-ءىنىڭ سانى 100-دەن اسپايدى. ال ەگەر تىلدەردىڭ قولدانۋ اياسى تۇرعىسىنان سارالاساق، پيراميدانىڭ باسىندا ورىس ءتىلى تۇرادى. بۇل – كوپتەگەن وتارلانعان ۇلتتاردىڭ تاعدىرى.

بۇگىندە قاي ەلدىڭ دە ۇلتتىق بەينەسى كۇردەلى. ءار ەلدىڭ تىلدەر ماسەلەسىن رەتتەۋىنىڭ ءوز مودەلى، قايتالانباس ۇلگىسى بار، سونىمەن بىرگە ورتاق زاڭدىلىقتارى، قاعيدالارى دا بار. ونىڭ ەڭ باستىلارى: تىنىشتىقتى قالاساڭ، ءوز ءتىلىڭدى ساقتا، بوتەن ءتىلدى سىيلا، سونىمەن بىرگە ادىلەتتى بولۋ; مەملەكەتتىك ءتىلدى ساياسي دا، لينگۆيستيكالىق تا، ەكونوميكالىق تا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا قورعاۋ; ءتىل تىلگە جاۋ ەمەس، بىراق ءتىل تىلگە باسەكەلەس. سوندىقتان ولاردى قورعاۋدىڭ دەڭگەيى، ءادىسى، جولدارى ارقيلى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەملەكەتتىلىك قالىپتاستىرۋ جولىندا جاس مەملەكەتتەر ۇلتتىق يدەيانى نەگىزگە الدى. قازاقستان دا ۇلتتىق يدەيانى ۇستاندى. 1993 جىلى قابىلدانعان ءبىرىنشى كونستيتۋتسيادا ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىنىڭ ءبىر ماڭىزدى قاعيداسى بىلايشا باياندالادى: ء«وزىن ءوزى بيلەيتىن قازاق ۇلتى مەملەكەتتلىگىنىڭ ءتۇرى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ بارلىق ازاماتىنىڭ قۇقىق تەڭدىگىن، قامتاماسىز ەتەدى». بۇل بايلام قازاقستاننىڭ قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەتى ەكەندىگىن ايقىن تياناقتادى. سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. ورىس ءتىلى «ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى بولىپ تابىلادى» دەپ بەكىتتى.

«ۇلتارالىق ءتىل» دەگەننىڭ ءمانى ارقيلى. مىسالى، اقش-تا اعىلشىن ءتىلى، گەرمانيادا نەمىس ءتىلى، رەسەيدە ورىس ءتىلى، فرانتسيادا فرانتسۋز ءتىلى – ۇلتارالىق ءتىل. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن ازەربايجاندا، تاجىكستاندا، تۇرىكمەنستاندا ورىس ءتىلى ۇلتارالىق ءتىل دەپ قابىلداندى.

ۇلتارالىق       قارىم-قاتىناس تىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل قىزمەتىن دە، مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ قاتىناس ءتىلى فۋنكتسياسىن دا اتقاراتىندىعى بۇل ۇعىمدى ارقيلى قابىلداۋعا نەگىز بولدى. قازاقستاندىقتار اراسىندا ءالى دە ورىس ءتىلىن ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى دەپ تە تۇسىنۋشىلەر كوپ. ال 1995 جىلعى رەفەرەندۋممەن قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا ء«بىز، ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. ەندى قازاقستان قازاقتاردىڭ عانا ەمەس، قازاقستاندىقتاردىڭ دا مەملەكەتى بولىپ تانىلدى. ال «بايىرعى قازاق جەرىندە» دەگەن، ەل، جەر قازاقتىكى، ال مەملەكەت بارلىق ۇلتقا ورتاق، بارلىعىنىڭ قورعانى، ال «مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق» دەگەن كونتسەپتسياعا كەيىنىرەك كەلدىك. سول كەزدە قازاقتاردىڭ كوبى مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق نەگىزىنىڭ وزگەرگەنىن بايقاماعان دا بولار، پىكىرتالاستار دا ايتارلىقتاي وربىمەدى.

رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداناتىن زاڭداردى حالىق زەر سالىپ ءۇڭىلىپ وقي بەرمەيدى. فرانتسۋز پرەزيدەنتى فرانسۋا ميتتەران (1981-1995) ايتتى دەگەن ءسوز بار: «رەفەرەندۋم تاماشا جانە دەموكراتيالىق دۇنيە، بىراق ماسەلە مىنادا، فرانتسۋزدارعا ءبىر سۇراق قويساق، ولار ەكىنشى سۇراققا جاۋاپ بەرەدى». بۇل تەك فرانتسۋزدارعا عانا ەمەس، كونستيتۋتسيانى قولداعاندا ەلدىڭ باسىم كوپشىلىگى ونىمەن مۇقيات تانىسا بەرمەيدى. ولار مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن عانا قولدادى. دەگەنمەن قازاقستاندىقتار جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداپ قاتەلەسپەدى. سەبەبى بىرۇلتتىق، ءبىرتىلدى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق يدەياعا نەگىزدەلۋى قيسىندى، ال كوپەتنوستى توپتاردان تۇراتىن مەملەكەتتى جالپى ازاماتتىق يدەيا بىرىكتىرەدى. ءبىز كونستيتۋتسيا دايىنداۋ بارىسىندا فرانتسۋزداردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەندىك. ءتىل ماسەلەسىندە دە ولاردان ۇيرەنەتىن، ۇلگى تۇتاتىن ماسەلەلەر كوپ-اق. ارينە، فرانتسيا – وتارلاۋشى ەل. فرانتسۋز ءتىلى ءحVى عاسىردان ديپلوماتيا مەن ءبىلىم ءتىلى بولعان. اكادەميا ءسوزى – ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە عىلىم، ءبىلىم شاڭىراعى. فرانتسيادا اكادەميا فرانتسۋز ءتىلىنىڭ شاڭىراعى، 1635 جىلى ونىڭ نەگىزىن قالاعان كاردينال ريشەلە – ليۋدوۆيك XIII تۇسىنداعى پرەمەر-مينيستر. ول فرانتسۋز ءتىلىن: «بارىنشا ۇقىپتىلىق جانە ىنتامەن ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ ەرەجەلەر جيناعىن دايىنداپ، سونىمەن بىرگە ونى تازالاپ، ودان دا سىپايى ونەرلەر جانە عىلىمدار تۋرالى پىكىرلەر ايتۋعا يكەمدەۋ» دەپ تاپسىرما بەرگەن. جەرگىلىكتى ديالەكتىلەردە سويلەۋگە تىيىم سالىنىپ، ونى ورىنداماعانى ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىلارىن تاياقپەن ۇرعان. كەيىن فرانتسۋزدار وتارلانعان حالىقتاردى دا فرانتسۋز تىلىندە سويلەمەگەنى ءۇشىن ۇرىپ-سوققان.

فرانتسۋزدار ءۇشىن انا ءتىلى – ءارى ونەر، ءارى مادەنيەت، ءارى ۇلتتىق نامىس، سوندىقتان تىلىنە ۇلكەن كۇرمەتپەن قارايدى. اسىرەسە، جازبا تىلگە اسا زور نازار اۋدارادى: گرامماتيكانى دۇرىس ءبىلۋ، ورفوگرافيا جانە پۋنكتۋاتسيانى مەڭگەرۋ، ەڭ باستىسى – ءتىلدىڭ بارلىق بايلىعىن پايدالانىپ ويىن ساۋاتتى جەتكىزۋ.

ال قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىنىڭ ءبىرىنشى تارماعىنداعى «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەپ، ەكىنشى تارماعىندا «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەلىنەدى. وسى «تەڭ» سوزىنە اسىرەسە ورىس دياسپوراسى زور ءمان بەرەدى. «تەڭ»، بىردەي دەگەن قازاق جانە ورىس تىلدەرى مەملەكەتتىك تىلدەر دەپ قابىلدايدى.

تاعى ءبىر ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىك – «رەسمي» ءسوزىن قولدانۋ، ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل دەپ ءتۇسىنۋ. ءتىل ساياساتى توڭىرەگىندەگى تەرميندەردى ءبىزدىڭ حالىق اجىراتا بەرمەيدى.

 

ءىى.

«تاتۋلىقتان ارتىق جول جوق»

                                                      اباي

قاي ەلدە دە ءتىل ماسەلەسىن شەشۋ وڭاي بولماعان. ءۇندىستاننىڭ ءتىل ساياساتى – 1625 تىلدەن، ونىڭ ىشىندە 33 ءتىلدىڭ ارقايسىسىندا ميلليوننان استام ادام سويلەگەن ازاپتى قاقتىعىستىڭ ناتيجەسى. كوپتەگەن قيىندىققا قاراماستان، ءۇندىستاندا ءتىل ماسەلەسى ءساتتى شەشىلدى. ءوز تىلدەرىن زاڭمەن قابىلداعان سوڭ ايماقتار اراسىندا قايشىلىقتار تىيىلدى. ال بۇرىنعى وتارشىلداردىڭ ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى ۋاقىتشا پايدالانۋ مەن ساياسي جانە اكىمشىلىك تۇتاستىقتى ساقتاۋدىڭ جالعىز امالى بولدى.

مەملەكەتتىك ءتىلدى جاريالاۋ ونى مىندەتتى تۇردە بىردەن پايدالانۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. 1963 جىلى الجيردە فرانتسيادان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كلاسسيكالىق اراب ءتىلى دارا رەسمي (مەملەكەتتىك) جانە ۇلتتىق بولىپ جاريالاندى. فرانتسۋز ءتىلى وتارلاۋشىلار ءتىلى رەتىندە ءۇزىلدى-كەسىلدى قابىلدانبادى. فرانتسۋز وتارشىلىعىنا بايلانىستى دۇنيەلەردىڭ بارلىعى ماقۇلدانبادى. دەگەنمەن الجيردە فرانتسۋز ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولماسا دا بۇگىندە كەڭ قولدانىلۋدا، ال كلاسسيكالىق اراب ءتىلى ءدىني ءتىل بولىپ كەلە جاتىر. وسىنداي جاعداي تۋنيستە، باسقا دا ەلدەردە بار. وتارلاۋشى ۇلتتار وتارلانعان ۇلتتاردى ءوز مادەني، ساياسي، تىلدىك ىقپالىنان شىعارماۋعا تىرىساتىنى دا اسەر ەتەدى.

ال يرلانديادا يرلاند ءتىلى جارتى عاسىردان استام مەملەكەتتىك دەپ جاريالانعانىمەن، ونى ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ كەيبىر وكىلدەرى پايدالانادى، ال مەملەكەتتىك ءتىل قىزمەتىن نەگىزىنەن مەتروپوليا ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى اتقارىپ كەلەدى.

كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ىدىراۋى ەتنوستار اراسىندا ارقيلى ەتنوپسيحولوگيالىق كوڭىل كۇي تۋعىزدى. بايىرعى وتارلانعان حالىقتار رۋحاني تىرەكتى وزدەرىنىڭ باي تاريحي مۇراسىنان، يماندىلىق داستۇرىنەن ىزدەدى. كوپتەگەن ەتنوستار، ۇساق ەتنوستىق توپتار اراسىندا كۇيزەلىس، ابىرجۋ ايقىن سەزىلدى، رەسپۋبليكالارداعى جاڭا بيلىكتى سول ۇلتتىڭ بيلىگى دەپ قابىلدادى، بۇرىن سىيلاپ ۇيرەنبەگەن ۇلتتىق تىلدەرگە بەيىمدەلۋ دە قورقىتتى، بۇرىنعىداي قورعايتىن ورتالىقتىڭ جوقتىعى قىنجىلتتى. ەندى ولار وزدەرىن قىسىم كورەتىندەي، بولاشاعى جوقتاي سەزىندى. ماسكەۋشىلدىك، جالعان دا بولسا ساناعا سىڭگەن ينتەرناتسيوناليستىك يدەولوگيانىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەتتىگى تۋدى. ورتاق كەڭەستىك قوعامدىق سانا-سەزىم، ورتاق نامىس، ورتاق ءتىل ۇلتسىزدانعاندار ءۇشىن ىڭعايلى مىنەز-ق ۇلىق تۋعىزعان، ۇلى مەملەكەتتىڭ ازاماتىمىز دەپ ونىڭ جەڭىستەرىمەن ماقتاناتىن سەزىم ۇيالادى. جازۋشى، ۇلتى چۋكچا يۋ.رىتحەۋ (1930-2009) ء«سىزدىڭ شىعارمالارىڭىز ورىس تىلىندە شىعادى» دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتقان قازاق ارىپتەسىنە، «ول ءبىزدىڭ سورىمىز، انا تىلىمىزدە وقۋشى جوعالىپ بارادى» دەپتى. بۇگىندە بۇل – رەسەيلىك كوپتەگەن اۆتوردىڭ تاعدىرى. بارلىق ەتنوستىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋى، سويلەۋى تەڭدىكتىڭ بەلگىسىندەي كورىندى. ۇساق ەتنوستارعا دەيىن باسقا مەملەكەتتىڭ حالىقتارىنا مەنسىنبەيتىن استامشىلدىق پسيحولوگيا دارىپتەلدى. ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرى جالپىكەڭەستىك يدەولوگياعا سىڭىسكەن دياسپورالاردىڭ بايىرعى ۇلتتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىنە كوزقاراستارى جاعىمدى بولا بەرمەدى.

بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردا، قازاقستاندا دا كۇردەلى ەتنوساياسي جاعداي قالىپتاستى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعىن، ۇلىلىعىن، ماڭىزدىلىعىن پاش ەتتى. قازاقستان قازاقتىڭ اتامەكەنى ەكەنىن، ورتاق تاريحي قۇندىلىعى، ۇلتتىڭ تىلەگى، ىقىلاسى بولىپ كەلگەنىن كورسەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ قازاقتاردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى باسىم كوپشىلىگىنە رومانتيكالىق، قيالداعان ارماننىڭ ورىندالعانىن كورسەتتى. «قازاق ءتىلى» قوعامى ەڭ ىقپالدى ءتىل ساياساتىن ايقىندايتىن ۇيىمعا اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قازاق ءتىلى ورىس بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىندە دە مىندەتتى ءپان بولۋى، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق بولىمدەرىنىڭ اشىلۋى، رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا قازاق ءتىلى ماسەلەلەرىنىڭ تالقىلانۋى، مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قازاق تىلىندە قىزمەت ەتە باستاۋى، قازاق ءتىلى كۋرستارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى، قازاق تىلىندە ادەبيەتتەردىڭ باسىلۋى قۋانتتى. بۇل كەزەڭدە قانداي كۇردەلى قيىندىقتار كۇتىپ تۇرعانىن ءالى دە سەزبەدىك، پروبلەمالار وڭاي شەشىلەتىندەي كوردىك.

زاڭ نورمالارىمەن قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ بەكىتىلگەنىمەن، جەكە ادامداردىڭ ءتىل قاتىناستارىندا ءوز زاڭدىلىعى، ءتىل تاڭداۋ قۇقى بار، ونى زاڭمەن رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس، تەك اتقارعان قىزمەتىنە قاراي ءتىلدى مەڭگەرۋدى تالاپ ەتۋگە بولادى. سوندىقتان ادامداردىڭ تىلدىك مىنەز-قۇلقىن كەيدە اۋا رايىنا تەڭەيدى. تىلدىك ورتا عانا تىلگە يكەمدەيدى.

شىنىندا دا قازاقستاندىقتاردىڭ ءتىل ساياساتىنا ىقىلاسى، زەيىنى، تۇسىنىگى بىردەي ەمەستىگى تۇسىنىكتى. گەنەتيكالىق جاعىنان جاقىن دياسپورالاردىڭ كوزقاراسى ءبىر بولەك تە، ال گەنەتيكالىق تەگى وزگە دياسپورالاردىڭ پسيحولوگيالىق شەكارادان وتە الماي جۇرگەندەرى بارشىلىق. سونداي-اق تاريحي وتانى بار دياسپورالار مەن تاريحي وتانى جوقتاردىڭ كوڭىل كۇيى وزگەشە. قوعامدىق پىكىردە ورىس ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق، قورقىنىش پەن ۇرەي دە، قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل قىزمەتىن اتقارا الاتىنىنا سەنىمسىزدىك تە ورىن الدى. بۇلاي ءشۇبا كەلتىرۋ دە نەگىزسىز ەمەس ەدى. سونىمەن بىرگە ورىس ءتىلدى قازاقتار توڭىرەگىندە دە وڭ پىكىر قالىپتاسا بەرمەدى، باسقا دياسپورا وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن اۋەلى قازاقتار ءبىلسىن دەۋگە بۇگىن دە سەبەپ بولادى.

ال قازاقتار اراسىندا تىلدىك، ۇلتتىق ساياساتتى جەكە باستىڭ پايداسىمەن بايلانىستىرىپ، مەملەكەتتىك ورگانداردا جۇمىسقا تۇرۋعا، جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا تۇسكەندە جەڭىلدىكتەرمەن پايدالانۋعا، جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا، جەر بولىسىندە ارتىقشىلىققا قول جەتكىزۋگە تىرىساتىندار بولدى. يزرايلدە ءيۆريتتىڭ جاندانۋىنا بايلانىستى بيلىككە يۆريت ءتىلىن بىلەتىن ەۆرەيلەر كەلسە، ءبىزدىڭ ەليتانىڭ بىرقاتارىن انا ءتىلى ەمەس، تابىس، اقشا، م ۇلىك قىزىقتىردى. ولاردىڭ كوبى ءوز ۇرپاعىنا بۇگىن اعىلشىن ءتىلىن بىلگىزىپ، شەتەلدە ءبىلىم الۋعا، جۇمىس ىستەۋگە تاربيەلەيدى. وسىلاي ۇلت بىرلىگى، ءتىل تۇتاستىعى پروبلەماسى ودان ءالى كۇردەلەندى.

مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار، قوعام قايراتكەرلەرى، قازاق ينتەلليگەنتسياسى، جازۋشىلار، بىرقاتار عالىمدار، سونداي-اق ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن قولدايتىن، قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا سەنبەيتىن ورىس ينتەلليگەنتسياسى، ءورىستىلدى بىرقاتار قازاق ينتەلليگەنتسياسى، دياسپورالاردىڭ وكىلدەرى ءارتۇرلى ۇستانىمدا بولىپ، كوبىنە انا تىلدەرىن ساقتاۋعا تىرىسادى، تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارۋدى ويلايدى، تاريحي وتانى جوق دياسپورالاردىڭ بىرقاتارى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس جاعدايىندا بولىپ، سىيلاپ ۇيرەنبەگەن قازاق ءتىلىن كوبى جاتىرقاۋدا، نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن قولدانادى. كوپتىلدى ورتادا ءتىل ماسەلەسىن رەتتەۋ ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنا ۇلكەن سىن بولدى. وسى وتكىر جاعدايدا ورىس تىلىنە رەسمي قولدانىستا قازاق تىلىمەن قاتار مارتەبە بەرىلۋى جانە باسقا دا دياسپورالاردىڭ تىلدەرىن قولداۋ ەلىمىزدە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن جانە الەمدە ەلىمىز تۋرالى جاعىمدى يميدج قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ساياسي كومپروميسس مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى.

مەملەكەتتىڭ ءتىل ساياساتى الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ، ءارتۇرلى سالالاردا جۇمىس ۇيىمداستىرىپ كەلەدى: قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋ; قارجىلاندىرۋ; اكىمشىلىك باسقارۋ; ءبىلىم جۇيەسى; مامانداردى اتتەستاتتاۋ; بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى.

ءتىل ساياساتىنىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – حالىقتى قازاق تىلىندە سويلەتۋ. رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا، قازاقستانداعى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ىشىندە وزبەكتەردىڭ 95،5%-ى، ۇيعىرلاردىڭ 93،7%-ى، قىرعىزداردىڭ 92،7%-ى قازاق ءتىلىن تۇرمىستىق دەڭگەيدە، ال 12%-ى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن. سلاۆيان ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ اراسىندا اۋىزەكى قازاق ءتىلىن ورىستاردىڭ 25%-ى، ۋكراينداردىڭ 21،05%-ى، بەلورۋستاردىڭ 19 %-ى، پولياكتاردىڭ 20،9%-ى،
سونداي-اق نەمىستەردىڭ 24%-ى تۇسىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقشا وقىپ، جازا بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 2،9%-دى قۇرايدى. قازاق ءتىلىن ەنگىزۋدىڭ ەڭ ءبىر ىقپالدى اسەرى ءبىلىم سالاسىندا كورىنىس الدى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا، مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا مەملەكەتتىك تىلدە تاربيەلەنۋشىلەر 73،6%-دى قۇرايدى. 2018 جىلعى مالىمەت بويىنشا جالپى ءبىلىم بەرەتىن 7 393 مەكتەپ بار، ونىڭ 3 797-ءسى قازاق، 1 312-ءسى ورىس، 2 255-ءى قازاق-ورىس، 12-ءسى وزبەك، 11-ءى ۇيعىر، 1-ەۋى تاجىك تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەدى. بارلىق وقۋشىلار سانىنىڭ 66%-ى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى.

دەگەنمەن، قازاقى قوعامدىق پىكىردە ءارتۇرلى ويلار ايتىلۋدا. ولاردى شارتتى تۇردە وپتيميستىك، پەسسيميستىك جانە بايسالدىلار دەۋگە بولادى. قولجەتكەن ناتيجەلەر، ءسوز جوق، وپتيميستىك كوڭىلگە جەتەلەيدى. ەڭ باستىسى، قازاق ءتىلى توڭىرەگىندە پسيحولوگيالىق احۋال وزگەردى، قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل قىزمەتىن اتقارا الاتىن ءتىل ەكەندىگىنە كوز جەتىپ، جاڭا تىلدىك مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاسىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە ناتيجە كۇتكەندەي بولمادى، ويدان شىقپادى دەپ قىنجىلىس بىلدىرەتىندەر، ءۇمىت اقتالمادى، قازاقتار جاپپاي سويلەپ، وقىپ، جازىپ، كەتكەن جوق، كوپتەگەن دەپۋتات پەن مينيستر قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەگەن، ءىس قاعازدارى، نەگىزىنەن، اۋدارماشىلار ارقىلى قازاقشالانۋدا، باسقا دا ورىندى كەمشىلىكتەردى ايتىپ تۇڭىلۋدە. «ون بەس جىل ءوتتى، مىنە جيىرما جىل ءوتتى، مىنە وتىز جىل بولدى، قازاق ءتىلى تۇعىرىنا قونعان جوق» دەپ تورىعىپ جاقسىلىقتى كۇتپەيدى.

قىزۋ سەزىمگە بوي الدىرعاندار بىرتە-بىرتە باسەڭدەپ كەلەدى. بايسالدى، ساياساتتانۋدان اۋلاق، تىلدىك احۋالدى بۇرا تارتپاي ساليقالى باعالايتىن ۇستانىمدى قولدايتىندار دا ەل ىشىندە كوپ. ءتىلدى سانالى تۇردە مەڭگەرۋ قاجەتىن تۇسىنەتىندەر كوبەيۋدە. دەگەنمەن، ءالى دە اڭعىرتتىق، ءتىل سالاسىندا وڭدى وزگەرىستەر وزىنەن ءوزى شەشىلەتىندەي كورەتىندەر بار. مىسالى، ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي تۇردە قولدانىلاتىنىن كونستيتۋتسيادان الىپ تاستاسا، بارلىق پروبلەما شەشىلەتىندەي كورەمىز. راس، وسىلاي بولسا، مەيىرىمىز دە تاسىپ قالار. بىراق مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن زاڭمەن، قاۋلىلار شەشىمدەرىمەن ەنگىزۋگە بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ءتىلدىڭ قىزمەتىن نىعايتۋدىڭ مەرزىمىن دە ناقتى ايقىنداۋ، ناتيجەسىن دە ءدال بولجاۋ قيىن. ونىڭ ۇتىمدى، ىقپالدى جولى – قوعامنىڭ بارلىق مۇددەلى الەۋمەتتىك، ەتنوستىق توپتاردىڭ قولداۋى، ءتىلدىڭ يەسى قازاق ۇلتىنىڭ قۋاتتاۋى مەن قورعاۋى، تىلگە سۇرانىس تۋعىزۋ. ەگەر ءتىلدى مۇحيتتاعى كەمەگە، مەملەكەتتىڭ قولداۋىن كەمەنىڭ قۇرال-جابدىقتارى دەسەك، سول كەمەنىڭ قوزعاۋشىسى – ۇلتتىق ماقسات پەن مۇددە، نيەت پەن امال-ارەكەتتەر.

 

ءىىى.

ء«وزىڭ قۇرمەتتەمەگەن نارسەگە، بوتەننەن قايتىپ قۇرمەت كۇتەسىڭ».

                                                     اباي

قازاقستان حالقىنىڭ انا ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى. قازاقتاردىڭ 98،9%-ى، ورىستاردىڭ 98،8%-ى، وزبەكتەردىڭ 95،4%-ى، ۇيعىرلاردىڭ 85،0%-ى، دۇنگەندەردىڭ 96،3%-ى، چەشەندەردىڭ 77،8%-ى، تاجىكتەردىڭ 92،4%-ى، تاعى دا بىرقاتار ەتنوستىق توپتار انا ءتىلىم دەپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىن اتاعان. بىراق بۇل دەرەكتەر انا ءتىلىن مەڭگەرگەن دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل جەردە ەتنوپسيحولوگيالىق فاكتورلار دا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز، ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن بىلمەسە دە، ساناق جۇرگىزۋشىلەرگە بىلمەيمىن دەپ ايتۋعا نامىستاناتىندار دا از ەمەس. دەگەنمەن قازاقستان حالقىنىڭ 6،5%-ى ءوز انا ءتىلىم دەپ باسقا ۇلتتاردىڭ، نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن اتاعان.

ناقتىلاپ ايتساق، قازاقتاردىڭ 1،1%-ى، ورىستاردىڭ 1،2%-ى، وزبەكتەردىڭ 4،6%-ى، ۋكراينداردىڭ 84،2%-ى، ۇيعىرلاردىڭ 15،0%-ى، تاتارلاردىڭ 49،0%-ى، نەمىستەردىڭ 83،0%-ى، كورەيلەردىڭ 64،0%-ى، بەلورۋستاردىڭ 87،0%-ى، باسقا دياسپورالاردىڭ 61،1%-ى باسقا تىلگە اۋىسقان. سونىمەن 2009 جىلى ەل حالقىنىڭ 23،7%-ى ورىستار جانە 6،5%-ى ورىس ءتىلىن انا ءتىلىم دەپ تانىعاندار. سوڭعى ون جىلدا وسى ۇردىستە سان جاعىنان وزگەرىستەر بولعانىمەن، ساپالىق جاعىنان ساقتالا بەرەدى.

حالىقتىڭ تىلدىك تاڭداۋىنا ءدىني سەنىمى دە اسەر ەتۋدە. قازاقستان حالقىنىڭ 70،3%-ى يسلام دىنىندە، 26،3%-ى حريستياندار، 0،1%-ى بۋدديستەر، 2،8%-ى ءدىندى ۇستانبايتىندار، 0،5%-ى جاۋاپ بەرمەگەن. قازاقتاردىڭ 98،3%-ى يسلام ءدىنىن ۇستانادى، 0،4%-ى حريستياندار. 1%-ى دىندە جوقتار، 0،3%-ى جاۋاپ بەرمەگەن.

ورىستار 1،4%-ى يسلام دىنىندە، 91،6%-ى حريستياندار، 6،1%-ى دىندە جوقتار، 0،8%-ى جاۋاپ بەرمەگەندەر. ۋكراينداردىڭ 0،9%-ى يسلامدا، 90%-ى حريستياندا، 7،3%-ى دىندە جوق، 0،9%-ى جاۋاپ بەرمەگەندەر، نەمىستەردىڭ 1،6%-ى يسلامدا، 81،6-ى حريستياندار، 14%-ى دىندە جوقتار، 2،7%-ى جاۋاپ بەرمەگەندەر. كورەيلەردىڭ 5،2%-ى يسلام ءدىنىن ۇستانادى، 49،4-ى حريستياندار، 11،4%-ى بۋدديستەر، 11،4%-ى باسقا دىندەردە، 0،2%-ى يۋدايزمدە، 0،1%-ى باسقا دىندەردە، 28،5%-ى دىندە جوق، 5،2%-ى جاۋاپ بەرمەگەندەر. تاتارلاردىڭ 79،6%-ى يسلامدا، 10،2%-ى حريستياندار، 8،1%-ى  دىندە جوقتار، 2%-ى جاۋاپ بەرمەگەندەر. دىنىنە قاراي ادامداردىڭ ۇلتتىق مىنەز ويلاۋ جۇيەسى، ءتىل تاڭداۋى دا وزگەرەدى.

ال قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەر، شالا بىلەتىن قازاقتار ءۇشىن قازاق ءتىلى ۇلتتىق سيمۆول بولىپ قالا بەرەدى. «انا ءتىلىم رۋحىما كۇش بەرەدى» دەيتىندەر كوپ. انا ءتىلىن مەڭگەرمەگەنىن ۇلكەن وكىنىشپەن مويىنداعانىمەن دە ونى بىلۋگە ۇمتىلمايتىندار دا از ەمەس. انا ءتىلىن بىلمەگەنى ۇلكەن ىڭعايسىزدىق تۋدىرىپ، جاقىن-جۋىقتارىنان الىستاپ، كۇيزەلىسكە ۇشىراعان مارگينالدار دا بار. ال ورىس سوزدەرىن ارالاستىرىپ سويلەيتىندەر قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعى تاپشى بولعاندىقتان، ورىس سوزدەرىن قوسۋعا ءماجبۇرمىن دەپ اقتالادى. تەك ورىس تىلىندە سويلەيتىندەر توڭىرەگىندە جاعىمسىز پىكىر باسىم. ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا ورىستانادى دەپ ەسەپتەيدى. ءبىر ستۋدەنتتىك اۋديتوريادا «قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەردى قازاق دەۋگە بولا ما؟» دەگەن ساۋال ۇلكەن پىكىرتالاس تۋعىزدى. پىكىرلەر الۋان ءتۇرلى: ء«تىلدى بىلمەسە دە قازاق بولىپ قالۋى كەرەك»، ء«تىل بىلمەگەنى اتا-اناسىنىڭ كىناسى»; «الەمدە تارىداي شاشىلعان ەۆرەيلەر اراسىندا وندايلار كوپ، ءتىل بىلمەسە دە ءدىنىن ساقتايدى»; «جانىم قازاق دەيتىندەر انا ءتىلىن بىلۋگە تىرىسۋ كەرەك»; «بۇل – باقىتسىزدىق، وعان ادامنىڭ ءوزى كىنالى»; ء«سوز جوق، ول – قازاق ەمەس»; «ول – تولىق قازاق ەمەس». قالا جاستارىنىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەردى قازاق ەمەس دەۋشىلەر اۋىل
جاستارىنا قاراعاندا كوپ ەمەس. «بۇگىن انا ءتىلىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەمەس» دەيتىن بىرەن-ساران جاستار بار. جاھاندانۋدىڭ سالقىن لەبىزى ءبىزدىڭ ارامىزدا انىق سەزىلەدى. بىراق ءبىر اقيقات بار: ءتىل، ءداستۇر ۇمىتىلسا دا ۇلتتىق سانا-سەزىم، تەگى ۇمىتىلمايدى.

«قازاق ءتىلى بار ما؟ – دەپ اشىنا سويلەيدى ءتىل جاناشىرلارى، – تەلەديدار، راديو، الەۋمەتتىك جەلىگە قوسىلا قالساڭ، بۇزىلعان، بۇرمالانعان جارتىلاي قازاق ءتىلىن ەستيسىڭ، ال كوشەدەگى بىلاپىت سوزدەردى ەستىگەندە تۇڭىلەسىڭ. ارينە، ءتىل دە وزگەرىسكە ۇشىرايدى، بىراق وسىنداي ءب ۇلىنۋدى، قازاق ءتىلىنىڭ ءتولتۋما سۇلۋلىعىنان ايىرىلۋى ونىڭ داعدارىسى دەمەۋگە امال جوق».

مەملەكەت ءبىلىم، مەملەكەتتىك باسقارۋ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، مادەنيەت، ونەر، باسقا دا كەيبىر سالالاردى تىكەلەي رەتتەي الادى. ال تۇرمىستىق، وتباسىلىق قاتىناستار، جەكە ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناس ءتىلىن رەتتەۋ قيىن، ول ادامداردىڭ ءتىل مادەنيەتىنە، ۇلتتىق نامىسىنا بايلانىستى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ بۇگىنگى مەديتسينا سالاسىندا مىندەتتى. اياق استىنان اۋىرىپ قالعان نەمەرەسىن اجەسى جەدەل جاردەم كومەگىمەن اۋرۋحاناعا جەتكىزەدى. كەزەكشى دارىگەر بەس جاسار بالاعا «وتكروي روت» دەسە، بالا اۋزىن اشپايدى. سول كەزدە ۇلتى قازاق قازاقشا بىلمەيتىن دارىگەر «ون نەۆمەنياەمىي» (ەس-ءتۇسىن بىلمەيدى) دەپ، ارەكەتتەر جاساۋعا كىرىسە باستاعاندا، اجەسى ارالاسىپ «اينالايىن، اۋزىڭدى اشا عوي» دەسە، نەمەرەسى اۋزىن اشادى. سودان قازاق ءتىلىن بىلەتىن دارىگەر شاقىرىلادى. بۇل دەپۋتاتتىڭ نەمەرەسى ەدى. بەلگىلى اقتوبەلىك حيرۋرگ ناماز ىزىمبەرگەنوۆتىڭ «قازاق ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن، دارىگەرلەر تالاي ادامدى ءولتىرۋى دە مۇمكىن» دەگەنى بار.

قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – ۇلتتىق نامىستان. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ بايىرعى حالىقتارى ورىس ءتىلىن بىلە تۇرا، سلاۆياندارمەن ورىسشا سويلەسپەيدى. ول «ورىس ءتىلى وتارلاۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى بولعان، ەندى مەنىڭ ەلىمدە مەنىڭ تىلىمدە سويلە، مەنى سىيلا» دەگەنى. بىزدە ونداي ۇلتتىق مىنەز كوپ كورىنبەيدى. كەرىسىنشە، ءبىز ەستوندىق، ليتۆالىق، لاتىش، ۋكرايندىقتاردى ورىسشا سويلەمەيدى دەپ ايىپتايمىز.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن دە قىمبات» ماقالاسىندا: «بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقتىڭ دا، وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە ۇلەسى ەداۋىر ارتتى. قازاق ءتىلىن، شىن مانىندە، بۇكىل حالقىمىزدى بىرىكتىرۋشى فاكتورعا اينالدىرۋدىڭ بارلىق قۇقىقتىق تاسىلدەرى جانە كەپىلدىكتەرى قالىپتاستى. ماسەلە – نيەتتە. نيەتتىڭ دۇرىس بولۋى قازاق ءتىلىن مەڭگەرگىسى كەلەتىن ادامدارعا دا، وسى ماقساتقا جەتۋگە جاعداي جاسايتىن ۇكىمەتكە دە بايلانىستى»، دەدى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ نيەت ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋىنىڭ استارى تەرەڭ. قازاق ۇلتتىق دۇنيەتانىمى دا – نيەت، ماقساتقا جەتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى. بىراق نيەتتى ىسكە اسىرۋ ادامداردىڭ كوڭىلىنە، ويىنىڭ تازالىعىنا، ىقىلاسىنا بايلانىستى. سوندىقتان جاقسى نيەتپەن ويعا العان يگى ءىس ورىندالماي دا جاتادى. پيعىلى جامان، كوڭىلى بۇزىق، ىقىلاسى تەرىس ادامدار قارسىلىق تا كورسەتەدى. بولماسا نيەتى تازا، بىراق ينتەللەكتۋالدى، پسيحولوگيالىق، كاسىبي جاعىنان دايىندىعى جوق، العان ءىستىڭ قيسىنىن تاۋىپ، جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن بىلمەيتىندەر دە از ەمەس.

ەل ۇكىمەتى ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداپ، ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ كەلەدى. نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، ءتىل مادەنيەتىن ارتتىرىپ، تىلدىك كاپيتالدى دامىتۋ. قازاقستانداعى ءتىل ساياساتىنا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن قوعامدىق ساۋالداما مىنا جاعدايدى انىقتايدى. ولاردىڭ 45،3%-ى «تولىقتاي بايىپتى، ويلاستىرىلعان، ۇلتتىق كەلىسىمدى قالىپتاستىراتىن دۇرىس ساياسات» دەپ ەسەپتەيدى. رەسپوندەنتتەردىڭ 13،0%-ى «قازاق ءتىلىن سانالى تۇردە قولداۋ، باسقا ءتىلدى ەلەمەۋ جانە ولارعا قىسىم كورسەتۋ باسىم» دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ءتىل ساياساتى قارسىلاستارىنىڭ پىكىرى بولسا كەرەك. ال 8،2%-ى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسى ەسكەرىلمەيدى» دەپ سانايدى. رەسپوندەنتتەردىڭ تەك 2،9%-ىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقان ءتىل ساياساتىنا كوڭىلدەرى تولمايدى. وكىنىشتىسى، بۇل ساۋالداماعا قاي ەتنوستار جانە قانشاسى جاۋاپ بەرگەندەرى بەلگىسىز.

لينگۆيست عالىمدار «حVI-XVII عاسىرلاردا ەۋروپالىقتار عىلىم مەن ونەردىڭ ورتاق ءتىلى – لاتىن تىلىنەن نەگە باس تارتىپ، جەرگىلىكتى فرانتسۋز، نەمىس، اعىلشىن، يتاليان، باسقا دا تىلدەرگە اۋىستى؟»، «نەگە الەمدىك ءتىل – فرانتسۋز تىلىنەن حالىقتار اعىلشىن تىلىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اۋىستى؟»، «نەگە مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى ءتىل ساياساتىندا جۇمساق باعىت ۇستانسا، فرانتسيا بۇلجىمايتىن قاتاڭ ساياسات ۇستانادى؟»، «نەگە ءبىر ەلدەردە زاڭمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىل بولماسا دا، باسقا ءتىل بارلىعىنا ورتاق ءتىل قىزمەتىن رەسمي اتقارادى؟»، «نەگە ءبىر ءتىلدى زاڭمەن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ بەكىتكەنمەن ونىڭ فۋنكتسياسىن كوبىنە-كوپ باسقا ءتىل اتقارادى؟»، «نەگە ءبىر مەملەكەتكە وتارلاۋشى ەلدىڭ ءتىلى، مىسالى ءۇندىستاندا اعىلشىن ءتىلى رەسمي ءتىل بولىپ سانالادى؟» دەگەن جانە وسى سياقتى باسقا دا ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەن عالىمدار ءتىل پروبلەماسى ساياسي، الەۋمەتتىك، قارجىلىق-ەكونوميكالىق، باسقا دا ماسەلەلەرمەن بايلانىستى ەكەنىنە نازار اۋدارادى.

ءبىز مەملەكەتتىڭ ءتىل باعدارلامالارىنا شامادان تىس ءمان بەرىپ، ءتىل توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى تەرەڭ قاراستىرا الماي كەلەمىز. مىسالى، ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 8،2%-ى «تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسى ەسكەرىلمەيدى» دەپ ساناعان. ورىندى سىن. ءتىل ساياساتىندا ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىقپالىن سىلتاۋ ەتىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا شەكتەۋ قويۋ بار. ءالى دە بولسا ءتىل ساياساتىن جۇرگىزگەندە قازاق ەلىنىڭ تىلدىك، دەموگرافيالىق، ەكونوميكالىق، تاريحي (وتارلانعان ۇلت)، ساياسي، مادەني جاعدايلارى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ۇشتاستىرىپ قاراستىرىلمايدى. دياسپورلاردىڭ كوبىنىڭ ءتىل پروبلەمالارى تاريحي وتاندارىندا شەشىلىپ جاتقانىن دا ەسەپكە العان ءجون. كەيدە تىلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن ابستراكتى ءتۇسىنىپ، ورىس ءتىلىنىڭ دەڭگەيىن وسى كۇيىندە ساقتاۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتىلادى، ال ول ونىڭ ۇستەمدىگىن وسى كۇيىندە ساقتاۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ورىس ءتىلىنىڭ دەڭگەيىن جاساندى كوتەرۋ دە، وعان قىسىم جاساۋ دا ءجونسىز. دياسپورا تىلدەرىنە قانشا سۇرانىس بولسا، سونشا جاعداي جاسالۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ بارىسىندا جاھاندانۋدىڭ قاي ەلدىڭ دە دەربەستىگىن حالىقارالىق نورمالاردىڭ كۇشىمەن، تاۋەلسىزدىگىن شەكتەپ، ولاردىڭ ەكونوميكالىق ساياسي، مادەني ءومىرىن باقىلايتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل ساياسات ۇلتتىق ءتىل، مادەنيەت، ءداستۇر شارتتى دۇنيەلەر دەپ، ەۋروپالىق، امەريكالىق ستاندارتتارعا يكەمدەيدى. بۇل بۇگىن تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتەردىڭ ءتولتۋما ەرەكشەلىكتەرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بۇگىن ءتىل تاۋەلسىزدىگىن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنەن ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىل ساياساتىن جاڭعىرتۋ بارىسىندا جاھاندانۋ زامانىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ۇكىمەت تەرەڭىرەك ءمان بەرۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك ءتىلدى شەكتەۋدىڭ ادەتكە اينالعان تاعى ءبىر كورىنىسى – ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان ۇلكەن جيىندارى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ءجۇرىپ، كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ءالى دە جالتاقتىق، سالعىرتتىق، كەڭەستىك پسيحولوگيا جالعاسىپ كەلەدى. «قاشانعى وزگەنىڭ ارۋاعىنا تابىنا بەرەمىز؟» دەگەن ساۋالدار ورىندى.

ەۋروپارلامەنت 27 تىلدە جۇمىس ىستەيدى، 400-دەن استام جۇپ اۋدارماشى قىزمەت اتقارادى. ولارعا وداقتىڭ بيۋدجەتىنەن ءبىراز قارجى دا جۇمسالادى. جان باسىنا شاققاندا ءار ەۋروپالىق ءوز قالتاسىنان 3 ەۋرو جۇمسايدى. ەۋروپارلامەنتتىڭ ورتاق ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى. بىراق ءار ەلدىڭ حالقى ءۇشىن ءوز ۇلتتىق ءتىلىن ەۋروپارلامەنت مىنبەرىنەن ەستۋ ماقتانىش، مەرەيىن اسقاقتاتادى. سەبەبى ءار ۇلتتىق ءتىل – ۇلتى ءۇشىن ۇلى ءتىل. ءوز اتامەكەنىندە قازاق ءتىلى دە اسىل قۇندىلىق.

اتتەستات، ديپلوم الۋ ءۇشىن دە كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتتى ەمەس. وسىلاي ءتىلدىڭ، ۇلتتىڭ بەدەلىن ءوز قولىمىزبەن تۇسىرەمىز. ءالى دە پرەزيدەنت ايتقانداي تىلىمىزگە دەگەن ادال نيەت، ءتۇزۋ پيعىل جەتپەي تۇر.

بۇگىندە ءتىل مەن ەكونوميكا بايلانىسى وتكىر مانگە يە. ءبىر كەزدە اقش اعىلشىن تىلىنە ينۆەستيتسيا قۇيۋ ارقىلى ءوز تىلىندە سويلەيتىن، وقيتىن، جازاتىن، بىراق ەل بىرلىگىنە توسقاۋىل بولعان يسپاندىقتار مەن افروامەريكالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ەكونوميكانى ورلەتتى. ورتاق مەملەكەتتىك ءتىل بولماعاندىقتان دا الاۋىزدىق قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە كەدەرگى بولادى. ءبىرتىلدى مەملەكەت ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، وندىرىستە ۇيىمشىلدىق پەن بىرلەسە ىسكە كىرىسۋگە، كۇش بىرىكتىرۋگە، ءتىل تابىسۋعا جاعداي جاسايدى. ورتاق ءتىل ورتاق نامىسقا نەگىز بولادى. بۇل ءبىزدىڭ كۇشىمىز كوپەتنوستىقتا دەگەن ۇرانعا كۇدىك تۋعىزادى.

ءتىل سالاسىندا شىعىندار مەن پايدا پروبلەماسى جونىندە دە پىكىرلەر ۇيلەسپەي جاتادى. مىسالى، قازاق ءتىلدى بالالارعا ارنالعان كەڭ تارالىمدى قولجەتىمدى عىلىمي، عىلىمي-كوپشىلىك، كوركەم ادەبيەت باسىپ شىعارۋعا قازاق حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇددەلى، ال مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن بۇل – قايتارىمسىز شىعىن. وسىلاي نارىقتىق ەكونوميكا كوپتەگەن سالادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا قارجىلىق شەكتەۋلەر قويۋدا. مەملەكەتتىك ورگاندار «قوسىمشا قارجى تالاپ ەتەدى، كوپتەگەن شىعىنعا اكەلەدى» دەگەن ءۋاجىن ءجيى ايتادى. ۇلتتىق قۇندىلىق، انا ءتىلى قارجىدان دا قىمبات ەكەنىن ءالى دە تۇسىنە الماي كەلەمىز. بۇل ءبىر عانا مىسال.

ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ۇلتتىڭ بەدەلىنەن، ابىرويىنان ءبولىپ الىپ قاراۋعا بولمايدى. قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىنىڭ تومەندىگى قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك، تۇرمىستىق جاعدايىنا بايلانىستى. كەڭەس زامانىندا قازاق ءتىلى رەسمي، ىسكەرلىك پىكىر الماسۋ سالالارىنان شەتتەتىلدى. ول ۇلتتىڭ پسيحولوگياسىنا سالعان ۇلكەن جاراقات ەدى. ونىڭ ورنىن تەك تىلدىك امالدارمەن ەمدەي المايتىنىمىزعا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ ابىرويى قازاقتىڭ قوعامداعى ساپالىق ورنىمەن، الەۋمەتتىك كۇش-قۋاتىمەن ولشەنەدى. الەۋمەتتانۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، قازاقستان حالقىنىڭ كەيبىرى جەمقورلىققا شالدىققان وليگارح، شەنەۋنىكتەر، سونىمەن بىرگە اسكەريلەر، قۇقىق قوعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ورتا، كىشى كاسىپكەرلەر، ايلىقتارى شايلىعىنا جەتپەيتىن جوعارى، ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى، مەديتسينا، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى، جالدانبالى جۇمىسشىلار، ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىندار، زەينەتكەرلەر، وقۋشى جاستار، قاڭعىباستار مەن قىلمىسكەرلەردەن تۇرادى. جۇمىسسىزدار، وزىنە ءوزى جۇمىس بەرۋشىلەر، الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعاندار، ءارتۇرلى سىرقاتقا شالدىققاندار، قىلمىسكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى نەگىزىنەن قازاقتار.

عىلىمي-تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيا ءالى دە قازاقتاردان قالىپتاسپادى، قازاقتاردان ماقساتتى تۇردە جوعارى مامان جۇمىسشىلار، ينجەنەرلەر مەن مەنەدجەرلەر ءوسىپ، شەتەل ماماندارىن الماستىرا الماي جاتىر. شەتەل كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقتاردى قاي جاعىنان دا كەمىستۋ جالعاسۋدا. ءوز ەلىندە ءوز وندىرىسىنە ءوزى قوجا بولا الماعان ۇلتتىڭ ءتىلى دە باسىم بولا المايدى. ماسەلە شەتەلدىكتەردىڭ بارلىعىن قازاقشا سويلەتۋدە ەمەس، قازاق مۇددەسىنىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جاعىنان جوعارى بولۋىندا. 2018 جىلى اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ەكولوگيالىق كونفەرەنتسيادا مۇناي وندىرىسىندەگى قارا قىزمەتتەگى قازاقتاردىڭ اۋرۋ-سىرقاۋى شەتەل ماماندارىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە جوعارى ەكەندىگى كوپتەگەن دەرەكپەن دالەلدەندى. قازاق ءتىلدى ينتەللەكتۋالدار، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ىقپالدى ليدەرلەر ءار سالادا ءالى دە كوپ ەمەس. الەۋمەتتىك جاعىنان ءالجۋاز، ادال، كاسىپپەن اينالىساتىنداردان گورى، ءتىلىن سىيلاي بەرمەيتىن شەنەۋنىكتەرى باسىم ۇلتتىڭ ءتىلىن باسقالاردىڭ قۇرمەتتەمەيتىنى بەلگىلى.

ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ەڭبەگىندە پراگماتيزم ماسەلەسىن كوتەردى. «پراگماتيزم – ءوزىنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ، ونى ۇنەمى پايدالانىپ، سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ، ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلدىققا، داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز»، دەدى ەلباسى.

پراگماتيزمنىڭ باسقا جاعىمسىز تۇستارى دا بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – پايداكۇنەمدىك. ومىردەن تەك پايدا تابۋ، تابىس، جەكە باسىنىڭ قامى ءۇشىن، قاجەتتى نارسە ءۇشىن ارەكەت ەتۋ پسيحولوگياسى نارىق زامانىندا ەتەك الدى. كەرەگىنە پايدالى، جارامدى ىسپەن عانا اينالىسىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دا جەكە پايدا اكەلەتىن مۇددە تۇرعىسىنان باعالاۋ، تىرلىگى ءوز باسىنان اسپايتىندار انا تىلىنەن گورى، بۇگىن ورىس، اعىلشىن تىلدەرىنە ارتىقشىلىق بەرەدى. پراگماتيزم ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەس، بىراق قازاق مۇددەسىنە دە جانى اشىماس. «انا ءتىلى – انا ءتىلىم عوي، ونى قۇرمەتتەۋ – پارىز، بىراق ول ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندەي قىزمەت ەتە المايدى» دەيتىندەر كوپ. قازاق ءتىلىنىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىنەن تۋعان بۇل ۇستانىمداعىلار قازاق ءتىلىن سۇيسىنە، قۋانا ماداقتاعانىمەن، كۇندەلىكتى ومىردە، تۇرمىستىق جاعدايدا تىلگە دەگەن جوعارى كوڭىل كۇيدەن پايدا باعالى، ونى ءومىر دە، ءتىل ساياساتى دا قولدايدى. ەڭبەكاقىسى ادامنىڭ بىلىمىنە، تاجىريبەسىنە، ماماندىعىنا، تاعى دا باسقا جاعدايلارىمەن قاتار، قازاق ءتىلى ەمەس، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىن بىلۋىنە دە بايلانىستى. قازاق ءتىلى وسىلاي كەيىنگە ىسىرىلا بەرەدى، بارا-بارا وعان سۇرانىس تۋعىزباسا، جويىلۋ قاۋپى دە تونەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى وتكىر، ءتىپتى شيەلەنىستى احۋال ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ باسىلدى، سەبەبى ءتىل ساياساتى باسقا تىلدەردى قولداۋعا كوبىرەك نازار اۋداردى.

شەت تىلدەرى كەڭەس زامانىندا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلدى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا وقىعانداردىڭ ءبىر پايىزىنا جۋىعى عانا شەت ءتىلىن ءوز قىزمەتتەرىندە پايدالانعان. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شەتەلدەردە ونداعان ەلشىلىك اشىلدى، ەلگە ينۆەستورلار كەلدى، جاستار شەتەلدەردە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك الدى. بىراق شەت تىلدەرىن، نەگىزىنەن اعىلشىن ءتىلىن وقۋ توڭىرەگىندە تۇسىنبەيتىن جاعداي قالىپتاستى. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ ءتىپتى مىندەتتى بولىپ، قازاق ءتىلى، فيزيكا، ماتەماتيكا، باسقا دا پاندەردى ىعىستىردى. اعىلشىن ءتىلىن بالاباقشادان باستاپ ەنگىزگەن سوڭ، ونى وقىتاتىن مۇعالىمدەر تاپشى بولعاندىقتان، ميللياردتاعان قارجى جۇمساپ، ءتىل ۇيرەتەتىن ءتيىمسىز قىسقا مەرزىمدى كۋرستار اشىلدى، اعىلشىن ءتىلىن وقىتاتىن مۇعالىمدەرگە قوسىمشا ۇستەمەاقى تولەندى. وسىلاي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى تومەندەتىلدى. ءاربىر وقۋشىعا، ءاربىر ستۋدەنتكە اعىلشىن ءتىلىن تىقپالاۋدىڭ تيىمسىزدىگىنە ەندى كوزىمىز جەتە باستاعان سياقتى. شەتەلدە ءبىلىم الۋعا مۇددەلى وقۋشىلار ارنايى مەكتەپتەردە، سونداي-اق قوسىمشا اقىلى ساباقتار الىپ ءتىلدى مەڭگەرىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە قاي تىلدە وقىسا دا شەتەلدە جۇمىس تابۋىنا كەپىلدىك بەرمەيدى. بىرقاتار جاستار اۋدارماشى بولۋ ءۇشىن شەت تىلدەرىن وقيدى. جاڭا تەحنولوگيا ەندى ءتىلماشتاردى جۇمىسسىز قالدىرادى. ەلەكتروندى جۇيە قاي ءتىلدى دە اۋدارا بەرەدى.

تار پراگماتيزم ۇلتتىق نامىستان، انا تىلىنەن جوعارى بولىپ بارادى. باتىسەۋروپالىق نەمىس، فرانتسۋز جانە باسقالار ۇلتتىق ءتىلىمىزدى جوعالتامىز دەپ قورىقپايدى، تىلدەرىنىڭ تازالىعىن ساقتايدى، اعىلشىن تەرميندەرىن فرانتسۋزداندىرىپ، نەمىستەندىرىپ جىبەرەدى، حالىقارالىق قاتىناستاردا ءوز تىلدەرىنىڭ مارتەبەسىن جوعارى قويادى. ەڭ باستىسى، وسى وتارلاۋشى ەلدەر وزدەرىنىڭ مادەنيەت، كينو، تەاترىن، مۋزىكاسىن باسقالاردىڭ ىقپالدى يدەولوگيالىق اسەرىنەن ساقتاندىرادى. وتارلانعان، ۇلتتىق ءتىلى مەملەكەتتىك تىلگە اينالماعان قازاقستان سياقتى ەلگە شەت تىلدەردىڭ اشىق وزبىرلىعىنان ساقتانۋ ءجون.

 

IV

«اسىعىس ءتۇبى – وكىنىش»

                                          اباي

ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك، ساياسي، ءدىني-مادەني جانە يدەولوگيالىق استارى تەرەڭ جۇيە ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ بارلىق قىرلارىن جان-جاقتى ەسەپتەمەي، تار شەڭبەردە قاراستىرۋ قاتەلىكتەرگە ۇرىندىرادى. بۇل ءالىپبي الماسۋ ماسەلەسىندە كورىنەدى.

الەمدە 400-گە دەيىن جازۋلار بولعان، ولاردىڭ ىشىندە كوبىرەك تاراعاندارى لاتىن ءالىپبيى، قىتاي يەروگليفى، ءۇندى ءالىپبيى، كيريلليتسا، اراب الىپبيلەرى. ءالىپبيدىڭ باستى قىزمەتى ءتىلدىڭ دىبىستىق كەلبەتىن بەرەتىنى، جازۋ تاڭبالارى (گرافيكا) جانە ەملە، جازۋ ەرەجەلەرى (ورفوگرافيا). بىراق ءالىپبي ساياسي، مادەني جاعدايعا تاۋەلدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا تالاي الىپبيلەر بولعانى بەلگىلى. اۋىزەكى ءتىلدىڭ دە، ادەبي ءتىلدىڭ دە بىرلىگىنە قاراماستان، ساياساتتىڭ ىقپالىمەن قازاقستانداعى قازاقتار – كيريلليتسا، تۇركياداعى – لاتىن، قىتايداعى اراب گرافيكاسى ۇلگىسىندەگى الىپبيلەردى پايدالانادى.

پرەزيدەنت جازعانداي، قازاق ءتىلىن ەلىمىزدى بىرىكتىرۋشى فاكتورعا اينالدىرۋ  – باستى ماقسات. جازۋدى لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ول جاي عانا ماسەلە ەمەس، مادەني، ۇلتارالىق قاتىناستار، ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ىقپال ەتەتىن رەفورما.

بىزدە كەڭەس زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءبىر پسيحولوگيالىق ءۇردىس بار. جوعارى بيلىك ءبىر پىكىر ايتا قالسا، ونى قۇران سوزىندەي كورىپ، تالداماي قولداي كەتەمىز، بايسالدى ويعا بارا بەرمەيمىز. وسىنداي جاعداي لاتىن الىپبيىنە اۋىسۋ ماسەلەسى باستالعاندا كورىنىس الدى. ءبىز قانداي ەلدە، قانداي تىلدىك-مادەني ورتادا، قانداي گەوگرافيالىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ويلامادىق. ەكىنشى وي ايتىلمايىنشا، ءبىرىنشى وي اقيقات بولا المايدى دەگەندى ۇمىتىپ كەتتىك.

ەڭ ءبىر وكىنىشتىسى، ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىمەن نەگىزىنەن ورىس ءتىلدى قازاق شەنەۋنىكتەرى اينالىستى، عالىمدارمەن، اسىرەسە ءتىل، الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا، ءتىل سوتسيولوگياسى، ەتنوپسيحولوگيا ماماندارىمەن ەسەپتەسە بەرمەدىك.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل ماسەلەدە ەلدى سابىرلىققا شاقىرعاننان كەيىن عانا ەلدە احۋال باسەڭدەدى.

ءالىپبي اۋىستىرعاندا قازاق حالقىنىڭ مول رۋحاني مۇراسىن، مۇراجايداعى حاتتاۋلى اقپاراتتى، وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك، كورنەكى قۇرالداردى اۋدارۋ ۋاقىت پەن قارجىنى تالاپ ەتەدى. ورىس تىلىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق ادەبيەتتەر ءوز الدىنا بولەك پروبلەما. بۇل ويلاندىراتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار. لاتىن الىپبيىنە كوشكەن ءبىزدىڭ ورتالىقازيالىق كورشى ەلدەر ءۇشىن دە بۇل ەڭ قيىن پروبلەما بولىپ تۇر.

ەڭ كۇردەلىسى – ادامي فاكتور. بۇگىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 34،5%-ى، كوللەدجدە وقيتىنداردىڭ 41 %-ى، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 33%-ى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ءبىلىم الادى. لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسقان جاعدايدا وقۋشىلار «لاتىنشىلار» مەن «كيريلليتساشىلار» بولىپ ەكىگە بولىنەرى حاق. ارالاس مەكتەپتەردە 1 ملن 380 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الادى. ولار دا ءبىر مەكتەپتىڭ ىشىندە ەكىگە بولىنەدى. بولاشاقتا حالىق سانى وسۋىنە قاراي ساندىق وزگەرىستەر بولار، بىراق جالپى جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرمەس.

ءالىپبي اۋىستىرۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا وزبەكستان، ازەربايجان، تۇرىكمەنستان ەلدەرىن تىلگە تيەك ەتەمىز. بۇل ەلدەردە بايىرعى حالىق 95%-عا جۋىق، انا تىلدەرىن تولىق مەڭگەرگەن. قازاقستانداعى جاعداي ەرەكشە. سوڭعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا ورىس ءتىلدى قازاقتاردى ايتپاعاندا، دياسپورالار 32%-دى قۇرايدى. ولار كيريلليتسا جازۋىندا قالا بەرەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى حالقىنىڭ 40%-ى، الماتى قالاسىنىڭ 40%-ى، قاراعاندى وبلىسىنىڭ 48%-ى، پاۆلودار وبلىسىنىڭ 46%-ى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 65%-ى، قوستاناي وبلىسىنىڭ 59%-ى – سلاۆيان، ەۋروتەكتىلەر، اتىراۋ، ماڭعىستاۋ، قىزىلوردا وبلىستارىنان باسقا وبلىستاردا دياسپورا وكىلدەرى بارشىلىق. ءبىزدىڭ سولتۇستىك، شىعىس وبلىستار نەگىزىنەن كيريلليتسا ايماعى، وڭتۇستىك ايماقتار لاتىن ءالىپبيى ايماعى، باتىس وبلىستار ارالاس ايماقتار دەپ شارتتى تۇردە ايتۋعا بولار. لاتىن ءالىپبيى ارتىندا قازاقتار، كيريلليتسا ءالىپبيىنىڭ ارتىندا ورىس، جالپى سلاۆياندار جانە قازاق، باسقا دا ورىس تىلدىلەر تۇرعانى دا بەلگىلى. ءالىپبي الماستىرۋ ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا قالاي اسەر ەتەدى، جىك-جىككە بولىنبەيمىز بە دەگەن وي تۋادى. وسى پىكىر باسقوسۋلاردا ايتىلعاندا «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندى ءجيى ەستيمىز. بىراق سول كوشتىڭ كومپاسى ورىس تىلىنە قاراي باعىت ۇستاماس پا ەكەن دەگەن كۇدىك بار. ءبىر جاعىنان، لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاعىمسىز سالدارىنان ساقتانىپ، ەكىنشى جاعىنان، بالالارىن رەسەيلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقىتامىز دەپ ورىس مەكتەپتەرىنە بەرەتىن اتا-انالار كوبەيىپ بارادى.

كيريلليتسا – سلاۆياندار، پراۆوسلاۆ دىنىندەگىلەردىڭ باسىن قوساتىن ءالىپبي. سونىمەن بىرگە كيريلليتسا – باسقا حالىقتاردى ورىس الەمىنىڭ ىقپالىندا ۇستاۋدىڭ دا ساياسي-يدەولوگيالىق قۇرالى. لاتىن ءالىپبيىن قابىلداۋ – ءبىز ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق مۇرات، ءتىلىمىزدىڭ تابيعي قاسيەتىن جاڭعىرتۋدىڭ، ۇلتسىزدانۋ دەرتىنەن ارىلۋدىڭ ماڭىزدى امالى. قازاق ۇلتى تۇتاستاي انا ءتىلىن مەڭگەرىپ، ەلدە قازاق ءتىلى باسىم تىلگە اينالعاندا عانا جاڭا ءالىپبيدى دە بۇتىندەي قابىلدايتىن ۋاقىت كەلەدى.

دەموگراف عالىمدار پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى حالىقتاردى شارتتى تۇردە ءتورت ۇرپاققا جىكتەيدى: ستاليندىك جەكە باسقا تابىنۋدى كورگەندەر، توقىراۋ زامانىنىڭ كۋاگەرلەرى، قايتا قۇرۋدىڭ زامانداستارى جانە بۇگىنگى ۇرپاق. ءبىرىنشى ۇرپاق ومىردەن تۇگەلگە جاقىن ءوتتى، ودان كەيىنگىلەر ءوتىپ بارادى، ءۇشىنشى بۋىننىڭ بىرقاتارى ءالى دە ەڭبەك ەتۋدە، اتىنان تۇسسە دە، قاتاردان قالماعاندار بار. بۇل ءۇش بۋىن كەڭەستىك ءتىل ساياساتىنىڭ ءزابىرىن كوردى. ولار ۇلتتىق نيگيليزمنىڭ دە ۆيرۋسىن تاراتتى. بىراق جاس ۇرپاقتىڭ باسىم كوپشىلىگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، قازاق مەكتەبىندە وقىعاندار، قىزمەتتە دە، وتباسىندا دا قازاقشا سويلەيدى، بالالارىن دا نەگىزىنەن قازاق مەكتەپتەرىنە بەرەدى، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىن دە مەڭگەرگەن، ەندى ولارعا جول اشۋ، مۇمكىندىك تۋعىزۋ كەرەك. ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىنا سەنىم مول.

 

امانگەلدى ايتالى،

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار