سۋرەتتى تۇسىرگەن – جانگەلدى ابدىعالىم
1984 جىل. بەلگىلى جازۋشى قۇلتولەۋ مۇقاش شاڭىراق كوتەرەتىن بولىپ, جان-جاقتاعى اعايىن-تۋىس, دوس-جاراندارىنا ساۋىن ايتادى. الماتىدان ءبىر توپ كۋرستاسى بۇل قۋانىشقا ورتاقتاسايىق دەپ پويىزعا مىنەدى. ونىڭ ىشىندە بەلگىلى سازگەر, ءان اۆتورى بەكجىگىت سەردالى دە بار ەدى.
قۋانىشقا جول تارتقان جاس تولقىن ۆاگون ءىشىن دۋمانعا بولەيدى. ولەڭ وقىلىپ, ءان ايتىلىپ, مارە-سارە. سودان ستۋدەنتتەردى «اتى دارداي الماتىدان كەلە جاتىرمىز, تويعا نە تارتۋ ەتەمىز؟» دەگەن سۇراق مازالايدى. ءارى قاراي سازگەر بەكجىگىت سەردالى ءان تۋار اسەرلى ءساتتى بىلاي باياندايدى:
ء«تۇن. جۇردەك پويىز يەن دالادا جۇيتكىپ كەلەدى. دوستارىم ۇيقىدا. ۇيقىم كەلەتىن ەمەس. قىزداردىڭ ماناعى «تويعا نە سىي الىپ بارامىز؟» دەگەن سۇراعى قۇلاعىمنان كەتپەي تۇر.
ۇستەل ۇستiندە جول بويى داستارقانعا اينالعان, بالىق مايى سىڭگەن «لەنينشiل جاستىڭ» (قازiرگi «جاس الاش») قيىندىسى جاتىر. كوزىم سوعان ءتۇستى. قيىندىدا – فوتوەتيۋد. ەكى جاس اق قايىڭنىڭ استىندا قول ۇستاسىپ تۇر. وعان جازىلعان ەكi شۋماق ولەڭ. اۆتورى كورسەتiلمەگەن. استىندا «سۋرەتتi تۇسiرگەن ر.حاناليەۆ» دەگەن جازۋ عانا بار.
اق قايىڭنىڭ توگىلىپ نۇر-شاشاعى,
الاڭقايدى اق قانات گۇل باسادى.
الاقانعا قوندىرىپ پاك سەزىمىن,
جاس جۇبايلار جاراسىپ, سىرلاسادى.
ءبىرىن-ءبىرى كورگەندەي ءبىرىنشى رەت,
كوپ قارايدى جانىمدى ۇعىنشى دەپ.
قالقاتايىن ايمالاپ كۇيەۋ جىگىت,
قالىڭدىق تۇر كۇناسىز ك ۇلىمسىرەپ.
گازەت بەتiندەگi سۋرەتتە بەينەلەنگەن بوزبالا مەن بويجەتكەننiڭ سەزiمدەرiن ءدال كورسەتiپ, ءدوپ باسقان مىنا جىر جولدارىن قايتا-قايتا وقىماۋ مۇمكىن ەمەس. ال پويىز ۆالس ەكپىنىمەن تەربەتiلە زىمىراپ كەلەدi. دوڭعالاق ىرعاعىمەن ىڭىلداپ ەدiم, جاراسىمدى بiر اۋەن پايدا بولدى. كەلە-كەلە انگە اينالدى. جاستارعا ارنالعان ۆالسكە ۇقسايدى. «لەنينشiل جاستىڭ» بەتىندەگى الگi ەكi شۋماقتى سالىپ, ايتىپ كورiپ ەدiم, جاستارعا سىيلىق بولار ءاپ-ادەمi ءان تۋىپ شىعا كەلدi. «جاس جۇبايلار» دەپ ات تاڭدىم.
تاڭەرتەڭ تويعا اسىعىپ, كوڭiلدەرi الابۇرتىپ كەلە جاتقان كۋرستاستارىما: «مىنا ءاندى ءبارىمىز قوسىلا تويدا شىرقاساق قالاي بولار ەكەن؟» دەپ ءانىمدى تىڭداتىپ كورiپ ەدiم, بارiنە ۇنادى. قايىرماسى دا جاراسا كەتتى.
سەندەرگە ءاردايىم ورىن بار,
اق وتاۋ تورiنە قونىڭدار.
اق تiلەك – باتامىز مiنەكي:
باقىتتى بولىڭدار, بولىڭدار!
وسىلايشا, دۇنيەگە «جاس جۇبايلار» اتتى جاڭا ءان كەلدi. ونى سالدەن كەيiن بۇكiل ۆاگون, ال اقشاتاۋداعى قۇلتولەۋدiڭ ۇيلەنۋ تويىندا بۇكiل اۋىل ايتىپ كەتتi. كەيiن ول جاستاردىڭ اۋزىنان تاستامايتىن سۇيiكتi انiنە اينالدى. العاش بۇل ءاندى دارىباەۆتار وتباسىلىق ءانسامبلى كاسسەتا ارقىلى ەل ىشىنە تاراتا باستادى».
وسىلايشا, وسى ءبىر سەزىمنىڭ ءانى العاش رەت اقشاتاۋ اۋىلىندا شىرقالدى. شاڭىراق كوتەرگەن قۇلتولەۋ مۇقاش كۋرستاستارىنىڭ توسىنسىيىن جىلى قابىلداپتى. الايدا ءان ەل اراسىنا كەڭ تارالادى دەپ ويلاماپتى.
«مەن 1984 جىلى تامىز ايىندا ۇيلەندىم. توي قازىرگى قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىنا قاراستى اقشاتاۋ ەلدى مەكەنىندە ءوتتى. ول كەزدە ستۋدەنت ەدىك. الماتىدان ون-ون بەس كۋرستاسىم كەلدى. سولار تويعا تارتۋ رەتىندە وسىناۋ «جاس جۇبايلار» ءانىن قوسىلا شىرقادى. تويعا جينالعان قاۋىم ءاندى وتە جاقسى قابىلدادى. اسەرى كۇشتى بولدى. سول جەردە ءاننىڭ ءسوزىن, اۋەنىن قايتالاپ سۇراپ جاتقاندار بولدى. ءتىپتى ىشىندە ۇنتاسپاعا جازىپ ۇلگەرگەندەر بار-اۋ دەيمىن. ارينە, توسىنسىيعا ءبىز دە قۋاندىق. بىراق كەيىن مۇنىڭ ەلگە كەڭ تارالىپ كەتەتىن اۋەن ەكەنى تۋرالى ويلاعان جوقپىز. بەرتىنىرەكتە, انىعىراعى, 1990 جىلدىڭ باسىندا «جاس الاش» گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىن كەزىم ەدى, ءبىر ارىپتەس ىنىشەك ۇيلەنىپ, سونىڭ تويىنا شىمكەنتتىڭ شايان اۋىلىنا باردىم. سوندا رەپرەدۋكتوردان وسى ءاندى تىڭداپ, قايران قالدىم. ماگنيتوفونعا جازىلعان تاسپا ەكەن. ورىنداعان كىمدەر دەپ سۇراعانىمدا, بىلەتىندەر: «مۇنى دارىباەۆتار وتباسىلىق ءانسامبلى ءبىرازدان بەرى ورىنداپ ءجۇر», دەدى. ولار شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن كورىنەدى. جاقسى ورىندادى, بىراق ءاننىڭ ءسوزىن ءبىرتالاي بۇزىڭقىراپ ايتادى ەكەن. ايتەۋىر, قالاي بولعاندا دا ءبىزدىڭ تويىمىزدا ءبىرىنشى رەت ورىندالعان اۋەن وسىلايشا ارادا جىلدار وتكەندە الدىمنان شىعادى دەپ كۇتپەپپىن. الماتىعا كەلگەن سوڭ, كەيبىر كۋرستاستارىما حابارلاسىپ, اسەرىمدى ايتقانىم ەسىمدە. ءان وسىلايشا بىرتىندەپ كەڭ تارالىپ كەتتى عوي. 2017 جىلى شىڭجاڭنىڭ ءۇرىمجى قالاسىنداعى مەيرامحانادا وتىرىپ, سونداعى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا «جاس جۇبايلار» جىرىن تاعى ءبىر تىڭداپ قايران قالعانىم بار. كەيىن بىرەۋلەر مۇنىڭ تۇركيادا دا كەڭ تارالىپ كەتكەنىن ايتتى», دەيدى جازۋشى قۇلتولەۋ مۇقاش.
ءاننىڭ ءسوزىن جازعان اقىن ەكى جىلدان كەيىن تابىلىپتى. ونىڭ ءوزى ءبىر قىزىق جاعداي كورىنەدى. بىردە قازمۋ قالاشىعىنداعى №5 جاتاقحاناعا «لەنينشiل جاستىڭ» جiگiتتەرi كەزدەسۋگە شاقىرىلادى. بولاشاق جۋرناليستەر مەن وسى شاقتىڭ جۋرناليستەرi بiر-بiرiنە ءتۇرلi سۇراق قويىپ, سۇحباتتاسىپ, سىرلاسىپ, مارە-سارە بولىپ وتىرادى. كەش اياقتالا بەرگەندە جۋرفاكتىڭ ستۋدەنتتەرi قوناقتارعا ارناپ ءان ايتاتىن ءداستۇر بار. سول ىزبەن سازگەر بەكجىگىت كۋرستاستارىمەن «جاس جۇبايلاردى» زاۋلاتادى. ءان اياقتالا بەرگەندە «لەنينشiل جاستىڭ» سول كەزدەگi ادەبيەت ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi, اقىن وتەگەن ورالباەۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «بۇل مەنىڭ ولەڭiم عوي!», دەپ ايعاي سالىپتى. «جاس جۇبايلاردىڭ» قوس اۆتورى ارادا ەكi جىل وتكەندە وسىلاي تابىسىپتى.
«1984 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ اياق كەزى بولسا كەرەك. «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىندە «اق وتاۋ» اتتى جۇبايلارعا ارنالعان بەت بولاتىن. مەن وسى ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەزىم. جۇمىسقا پانفيلوۆ پاركى ارقىلى ءوتىپ كەلەتىن ەدىم. الاڭعا جاقىنداعاندا گۇلزاردىڭ ورتاسىندا تۇرعان جاس جۇبايلاردى كوردىم, اق كويلەكتى قالىڭدىق, كەۋدەسىنە گۇل تاققان جاس جىگىت. تەز جاقىنداپ كەلىپ, سول جەردە تۇرا تۇرۋلارىن سۇراپ, تەلەفون-اۆتوماتتان گازەتتىڭ ءفوتوتىلشىسى راحىمباي حانالىنى شاقىردىم, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. ارادا ەكى-ءۇش كۇن وتكەندە «اق وتاۋ» ارناۋلى بەتىن دايىنداپ, بەت ورتاسىنا سول سۋرەتتى بەردىك. گازەتتىڭ كەشكى رەداكتسياسىندا بەتتەردىڭ العاشقى نۇسقاسى دايىن بولعاندا رەداكتورعا كورسەتۋگە الىپ كەلەدى. ساعات بەستەن كەتە بەت قاراپ جاتقاندا رەداكتورىمىز سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ: «مىناۋ ءبىر تاماشا سۋرەت ەكەن, وتەگەن, قازىر 2 شۋماق ولەڭ جازىپ, تەكستوۆكا رەتىندە بەرىپ جىبەر, جان ءبىتسىن», دەدى. كابينەتىمە كەلىپ, جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە 2 شۋماق وسى ولەڭدى جازىپ, كەزەكشى رەداكتوردان بەرىپ جىبەردىم. باسپاحانادا ونى تەرىپ بولىپ, سۋرەت استىنا قويىپ, ماعان كورسەتىپ, نومىرگە قول قويىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, رەداكتسيالىق تاپسىرما انگە اينالدى», دەيدى اقىن
وتەگەن ورالباەۆ.
ءان وسىلايشا الەم قازاقتارىنا تارادى. وسى جىلداردا شامامەن ەكى ميلليوننان استام قازاق وسى ءان اياسىندا ۇيلەندى. تالاي جەردە مۇنى حالىق ءانى دەپ تە حابارلاپ ءجۇر. قىتاي قازاقتارى ۇيلەنۋ تويلارىن وسى انمەن عانا باستايدى ەكەن. بۇل ءاندى قىرعىزدىڭ ەل ءارتىسى سالامات سادىقوۆا قىرعىزشاعا اۋدارىپ, ۇيلەنۋ تويلارىن اشىپ ءجۇر. وزبەكتەر دە, تاتارلار دا, تۇرىكتەر دە, ەلدەن قونىس اۋدارعان نەمىستەر دە ايتادى. موڭعولياداعى قانداستار دا ايتا باستاپتى.
ء«ان ماتىنىندە قاتەلىكتەر بار ەكەنىن كوپتەگەن باسىلىمدا ايتتىق, سۇحبات بەردىك, ءماتىنىن جاريالادىق, بىراق وعان ءمان بەرىپ جاتقان انشىلەر از», دەيدى ءان اۆتورى.
قىسقاسى, اقشاتاۋ اۋىلىندا العاش شىرقالعان ءان قازاق تويىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالدى دەسەك, ايىپ جوق شىعار.
قاراعاندى وبلىسى
