كونستيتۋتسيا – كەمەل كەلەشەك كەپىلى

10 اقپاندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جارتى جىلدان بەرى جان-جاقتى پىكىر ايتىلىپ جۇرگەن ەلدىڭ باستى قۇجاتىنىڭ جاي-كۇيىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرامى­نا ەلدىڭ ەڭ تاڭداۋلى پەرزەنتتەرى ىرىكتەلگەنى, ونىڭ ون وتىرىسىندا قۇجاتتىڭ ابدەن ءپىسىپ-جەتىلدىرىلگەنى, تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى بىرنەشە مىڭ ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەنى قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى جانە بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن تاماشا تانىتادى. پرەزيدەنت «ارينە, قازىرگى كونس­تي­تۋتسيامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. سوڭعى 30 جىلدا جەتكەن بارلىق جەتىستىگىمىزدىڭ باس­تاۋىندا اتا زاڭىمىز تۇرعانى ءسوزسىز» دەگەندى دە قاداپ كورسەتتى. بۇل دا بولسا, ادىلەتتىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى دەپ بىلەمىز.

سونىمەن قاتار وسى جىلدار ىشىندە 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى ءجيى-ءجيى جاماپ-جاسقاۋمەن كەلگەنىمىز دە جاسىرىن جاي ەمەس. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ەكى رەت سايلانعان ادام رەتىندە ءوزىمىز دە سول ءىستىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەنبىز. شىن مانىندە بۇگىندە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى قاراپايىم ادام تۇرماق, مامان زاڭگەردىڭ ءوزىنىڭ ءتۇسىنىپ وقۋى قيىنعا ءتۇسىپ قالدى. نەگە ولاي دەيمىز؟ نەگەسى سول, شامامەن ءۇش باپتىڭ بىرەۋىنە وزگەرىس ەنگىزىلگەن, سولاردىڭ بارىنە ەسكەرتپە جاسالعان كۇيدە تۇر...

تۇتاستاي العاندا جاڭا كونس­تيتۋ­تسيا­نىڭ جوباسىن بىتكەن ءىرى ءىس رەتىن­دە باعالاۋدىڭ ءجونى بار. ادام قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەم­لەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريا ەتىلگەنى, بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مەملە­كەتتىلىگىمىزدىڭ نەگىزى رەتىندە بەلگى­لەن­گەنى, ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىز­دىكتىڭ, بىرتۇتاستىقتىڭ, اۋماق­تىق تۇتاستىقتىڭ وزگەر­مەي­تىن قۇندىلىقتار ساناتىنا جات­قىزىلعاندىعى ءبارىمىز­دىڭ كوڭى­لىمىز­دەن شىعادى. كونستي­تۋتسيا بىر­لىك پەن كەلىسىمدى نىعايتا تۇسە­تىنى ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى.

«ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ» دەگەن تىركەسكە نازاردى ەرەكشە اۋدارعى­مىز كەلەدى. بىلاي قاراعاندا, 1990 جىلى جا­ريا­لانعان ەگەمەندىك 1991 جىلعى تا­ۋەل­سىزدىكتىڭ باستاپقى بەلەسى سياق­تى كورىنەدى. بىراق ماسەلەنىڭ ءمانى – تەرەڭدە.

تاۋەلسىزدىك – ەگەمەندىك پەرزەنتى. الدىمەن ەگەمەندىك الماساق, كەلەسى جىلى تاۋەلسىزدىك جاريالاي الماس ەدىك. سوندىقتان دا ۇلتتىڭ ۇلى مەرەكەسى رەتىندە رەسپۋبليكا كۇنى بەلگىلەنىپ وتىر.

ەگەمەندىك – مەملەكەتتىلىك نەگىزى. جالپى, ءبىز ەندىگى جەردە دەربەس ەلمىز, تاۋەلسىز مەملەكەتپىز دەگەندى ءدال بۇرىنعى كۇيىندە ايتا دا, جازا دا بەرمەۋىمىز كەرەك تە شىعار. سەبەبى تاۋەلسىزدىك – مەملەكەتتىڭ قالىپتى ءتۇرى. تاۋەلدى مەملەكەت بولمايدى. تاۋەلدى حالىق مەملەكەت قۇرا المايدى. ءبىز تاۋەلسىزدىك يدەياسىن كوپ ايتقاندا, كوپ جازعاندا وقىرماننىڭ, كورەرمەننىڭ, تىڭداۋشىنىڭ بويىنا, ويىنا ەركىن ەلمىز, دەربەس مەملەكەتپىز دەگەن ۇعىمنىڭ ءسات سايىن, ساعات سا­يىن ۇيالاي بەرۋىن كوزدەدىك. كەزىندە بۇل يدەولوگەما ءوزىن-ءوزى اقتادى. ناقتى ناتيجەسىن بەردى. ەندى جاڭا يدەولوگەمالار سانادا ورنىعۋعا ءتيىس. ولار جاڭا كونستيتۋتسيادان ءوز ورنىن تاپقالى وتىر.

كونستيتۋتسيا ماتىنىندە ءار باپتىڭ, ءار تارماقتىڭ بولەكشە ءمانى بولادى. ءبىر مىسال. نەكە تۋرالى ايتىلاتىن 30-باپقا مىنانداي 2-تارماق قوسىلعان: «نەكە – ەر مەن ايەلدىڭ مەملەكەت زاڭعا سايكەس تىركەگەن ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى». نە ءۇشىن؟ ەر مەن ايەلدىڭ نەكەلەسەتىنى ونسىز دا بەلگىلى ەمەس پە؟ جوق, ماسەلەنىڭ ماسقاراسى سوندا – قازىر بۇنى ونسىز دا بەلگىلى عوي دەي المايسىز... قىسقاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەر مەن ايەل عانا نەكەگە تۇرا الاتىن بولادى. مىنا زامان زاڭ تىلىمەن وسىلاي جازۋعا ءماج­بۇر ەتىپ وتىر. ال كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ بار قىرىن رەتتەۋگە ءتيىس.

سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»

جوبانى قولدانىستاعى كونستي­تۋ­تسيامەن سالىستىرا قاراعان ادام بىلايشا وزگەرىسكە تۇسپەگەندەي كورىنەتىن باپتاردىڭ وزىندە جەكەلەگەن سوزدەردىڭ قوسىلعانىن, جەكەلەگەن سوزدەردىڭ الىنىپ تاستالعانىن بايقايدى. مىسالى, «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» بولىمىندەگى 6-باپتىڭ 3-تارماعىن وقىپ كورەيىك:

«ماقساتى نەمەسە ارەكەتى كونس­تي­تۋ­تسيالىق قۇرىلىس نەگىز­دەرىن كۇشتەپ وزگەرتۋگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعىن جانە قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋعا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرۋگە, سوعىستى, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني ارازدىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق بىرلەستىك قۇرۋعا جانە ونىڭ قىزمەتىنە, سونداي-اق زاڭنامادا كوزدەلمەگەن اسكەريلەندىرىلگەن جاساق قۇرۋعا تىيىم سالىنادى». قازىرگى كونستيتۋتسيادا تۇرعان «تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا» دەگەن سوزدەر الىنىپ قالىپ وتىر. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قابىلدانعاندا ەلىمىزدە تەكتىك-توپتىق استامدىق كورىنىستەرى كەزدەسىپ قالاتىن. ەلدىڭ ءبىراز قالاسىندا بەلگىلى ءبىر تەك-توپتاردىڭ («سوسلوۆيە») اسكەري كيىممەن شەرۋلەتىپ, قىلىشىن سالاڭداتىپ ءجۇرۋى جاڭا عانا توقتاتىلعان كەز ەدى. سونى ەندى بولدىرماستاي ەتىپ, شەگەلەپ جازۋ قاجەت بولدى. پرەزيدەنت قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ ەلىمىز ەندى عانا ەڭسەسىن تىكتەي باستاعان كەزدە قابىلداعانىن, وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىن كۇندەردىڭ ءىزى بار ەكەنىن ايتقاندا وسىنداي جايلاردى اڭعارتىپ وتكەن ەدى. رۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان بولاتىن. قازىر دە, مىسالى, الەۋمەتتىك جەلىدە جۇزدەردى, رۋلاردى الالاپ سويلەۋ كەزدەسپەي تۇرمايدى, مۇنىڭ ساناداعى سىلەمدەرى الداعى كەزدە الدان شىعا بەرۋى دە مۇمكىن. بىراق سولاي ەكەن دەپ, ءبىز كونستيتۋتسيامىزعا رۋلىق ءبولىنىستى ناقتىلاپ جازار بولساق, وندا جالپىۇلتتىق بىرلىك ءالى قول جەتپەگەن ماقسات بولىپ شىعار ەدى. ال ءبىز – ول ماقساتقا قول جەتكىزگەن ەلمىز. قازىرگى قازاق – ءجۇز, تايپا, رۋ بيىگىنەن وتكەن, جاھاندانۋدىڭ جانتالاستى جارىسىنا كىرىسىپ كەتكەن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق, وركەنيەتتى ەل بيىگىنە جەتكەن قازاق. كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ سول تۇعىرىمىزدى تياناقتاپ تۇر.

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن الدىن الا جاريا­لانعان ءماتىندى تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار باپقا ناقتى-ناقتى تۇزەتۋ ەنگىزىل­گەنى – نازار اۋدارارلىق جاي. سونىڭ ءبىرى – 9-باپتىڭ 2-تارماعىنداعى «مەم­­لە­كەت­تىك ۇيىمداردا جانە جەرگى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدا­نى­لادى» دەگەن سويلەمدە «تەڭنىڭ» «قاتار» سوزىمەن الماستىرىلعانى. جوبانىڭ باسپاسوزدە جاريالانىپ, رەفەرەندۋم تالقىسىنا ۇسىنىلعان نۇسقاسىندا بۇل سويلەمنىڭ اياق جاعى «قازاق تىلىمەن قاتار ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قولدانىلادى» دەپ قازاقى, جاتىق جازىلۋى دا سۇيسىنەرلىك. كونستيتۋتسيادا ءار سويلەم عانا ەمەس, ءار ءسوز تىركەسى عانا ەمەس, ءار ءسوز ماڭىزدى. بۇل وزگەرىسكە وراي ءسينونيمدى سينونيممەن الماستىرعاننان نە وزگەرەدى دەۋشىلەر تابىلار. نەگىزىندە قاي تىلدە دە ءجۇز پايىز بىردەي ماعىنا بەرەتىن ەكى ءسوز كەزدەسپەيدى. ءتىپتى ءمانى تولىق بىردەي سينونيم سوزدەر دە تىلدە تابىلمايدى. ونداي سوزدەردىڭ بىرەۋىن ۋاقىتتىڭ ەلەۋىشى-اق الىپ تاستايدى. ءار ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ ماعىناسى, سالماعى, جۇگى, رەڭكى بولادى. ايتالىق, ورىس تىلىندەگى «ناراۆنە» جانە «ناريادۋ» سوزدەرىنىڭ دە ەپتەگەن ايىرماسى بار. ءوزىمىز كوبىرەك قارايتىن پۋشكيننەن مىسال كەلتىرەيىك. «كونەچنو, اۆدوتيا اندرەەۆنا ۆوسپيتىۆالا مەنيا ناراۆنە س سۆوەيۋ پلەمياننيتسەيۋ» دەگەندى «ارينە, اۆدوتيا اندرەەۆنا مەنى ءوزىنىڭ جيەنىمەن تەڭ ەتىپ تاربيەلەدى» دەپ الامىز. «...تۆەردوە, ميرنوە ەدينودۋشيە موجەت سكورو پوستاۆيت ناس ناريادۋ س پروسۆەششەننىمي نارودامي ەۆروپى» دەگەنىن «...بەرىك, بەيبىت بىراۋىزدىلىق ءبىزدى كوپ ۇزاماي ەۋروپانىڭ وقىعان حالىق­­تارىنىڭ قاتارىنا قويا الادى» دەپ قازاق­­شالايمىز. سول سياقتى «تەڭ» جانە «قاتار» سوزدەرىنىڭ دە وزىندىك رەڭكى بارى انىق.

«تەڭ» – بىردەيلىكتىڭ, تەڭبە-تەڭدىكتىڭ, پارا-پارلىقتىڭ بەلگىسى. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى «قۇنىڭ جوق, قورلىقتا ءوشىپ ەڭ, تەرەزەڭ تورەمەن بولدى تەڭ» دەگەندە سونى ايتقان. قوعامدىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاراعاندا «تەڭدىك» – تەڭ قۇقىقتىلىقتىڭ, ەركىندىكتىڭ, بوستان­دىق­تىڭ بالاماسى. ەتنو­گرافيالىق جاعى­نان كەلسەك, «تەڭ» دەپ تۇيەگە سالما­عىن بىردەي ەتىپ بۋىپ-تۇيەتىن جۇكتى دە ايتا بەرەدى. ال «قاتار» سوزىندە بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن ءتىزىلۋدىڭ رەتى, ءتيىستى ورنى دەگەن ماعىنا باسىمىراق. «قاتارعا قوسىلۋ», «قاتارعا تۇرۋ», «قاتار قونۋ» سوزدەرىندە رەت­تى­لىك­تىڭ سارىنى سەزىلەدى. اۋىسپالى ما­عى­نا­دا قولدانعاندا «قاتار» «ماڭى, قا­سى, جانى» ۇعىمدارىن بەرەتىنى تاعى بار.

«تەڭ» ءسوزىن «قاتار» سوزىمەن الماس­تىرۋ – فورمالدى تۇزەتۋ ەمەس, ماندىك ايقىنداۋ. «تەڭ» ۇعىمى فيلولوگيالىق تۇرعىدان مارتەبەلىك بىردەيلىكتى, ياعني قۇقىقتىق جانە سيمۆولدىق دەڭگەيدە ايىرمانىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. بۇل ءسوز قولدانىلعان جەردە يەرارحيا بولمايدى, باسىم­دىق جويىلادى. دەمەك, «رەس­مي ءتىل تەڭ دارەجەدە قولدا­نى­لادى» دەگەن تۇجىرىم مەم­لە­كەتتىك ءتىلدىڭ ايرىق­شا مار­تەبەسىن كومەسكى ەتەدى. ال «قاتار» ءسوزى – ىلەسپەلى, بىرگە قولدانۋ ماعىنا­سىن بەرەدى. ول قولدانىلۋ مۇمكىندىگىن مويىندايدى, بىراق تەڭەستىرۋدى تالاپ ەتپەيدى» – الەۋمەتتىك جەلىدەگى بۇل پىكىر ابدەن ورىندى.

ورىس ءتىلىنىڭ ەلدەگى قازاقتىڭ سانى ەلدەگى حالىقتىڭ 40 پايىزىن قۇراعان 1995 جىلى قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلۋى قانداي تابيعي بولسا, قازاقتىڭ سانى ەلدەگى حالىقتىڭ 70 پايىزىنان استامىن قۇراعان 2026 جىلى قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلۋى – سونداي تابيعي. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە قولدانىلاتىن ورىس ءتىلى ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق بىرلىگىمىزگە دە بەرىك قىزمەت ەتە بەرەدى.

جالپى, ءبىز «جالپىۇلتتىق بىرلىك» ۇعىمىنا قازىرگىدەن دە كوپ كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. ەل حالقىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان بولىپ تابىلاتىن بولاشاق قازاقستان حالىق كەڭەسى ەندى كونستيتۋتسيادا (3-باپتىڭ 1-تارماعى) كەستەلەنەتىن وسى ۇلى يدەيانى ءدايىم تۋ ەتىپ ۇستايتىنى كۇمانسىز. ءبىر دىلدىلىككە, ياعني ءبىر جۇرەكتىلىككە, ءبىر تىلەكتىلىككە جەتپەگەن ەلدى ءتىپتى ءبىر دىندىلىك تە, ءتىپتى ءبىر تىلدىلىك تە ساقتاپ قالا المايدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە. ءتىلى باسقا – تىلەگى ءبىر, ءجۇزى باسقا – جۇرەگى ءبىر قوعام قۇرۋ, ادامداردى جۇرتتان حالىققا, حالىقتان ۇلتقا ۇلاستىراتىن ۇلى ۇدەرىستىڭ ارقاسىندا ۇيىسۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ۇدايى ۇستانار مۇراتى بولۋعا ءتيىس. ۇلت – ۋاقىت ءپىسىپ-جەتىلدىرەتىن ۇعىم, تاريحي كاتەگوريا, بارشامىزدى بىرىكتىرەر ءبىر بيىك. مىنا الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ باسىن قوسقان ەڭ مارتەبەلى ۇيىمنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەپ اتالاتىنى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس. ۇلتتار عانا مەملەكەت قۇرا الادى. ۇلتتار عانا ەل بولىپ تۇرا الادى. ۇلتقا ۇيىسا الماعاندار ۇيپالانادى. تاريحتىڭ قاتال زاڭى – وسى.

كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىستەر ۇلت سانا­سىنا ىقپال ەتكەنىن, ءتىپتى زور سىلكىنىس اكەل­گەنىن مەملەكەت باسشىسى تاعى دا اتاپ ايتتى. سول سىلكىنىستىڭ كەلىستى ءبىر كورى­نىسى – جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ومىرگە كەلۋى.

كەشە «Egemen Qazaqstan» گازەتى باستاعان باق-تا جوباسى جاريالان­­عان جاڭا كونستيتۋتسيا – كەمەل كەلەشەگى­مىز­دىڭ كەپىلى. پرەزيدەنت 15 ناۋرىزعا بەلگى­لەگەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەن­دۋم­نىڭ حالىق بىرلىگىن تاعى دا تانىتا تۇسەتىنىنە, وتانداستارىمىزدىڭ ادىلەت, زاڭ مەن ءتارتىپ جولىن قولداۋىنىڭ ايشىقتى ايعاعىنا اينالاتىنىنا سەنەمىز. رەفەرەندۋمدا بەلسەندىلىك تانىتۋ, ازاماتتىق ۇستانىمدى ايقىنداۋ, ۇلت ساناسىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتۋ ەلدىگىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر سىناعى ەكەنى ەستەن ەكى ەلى شىقپاسا دەيمىز. وڭ جول تىلەيمىز.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى