ەرتەرەكتە ەل ىشىندە تۇڭعىشبايلار كوپ بولاتىن. كوپ تۇڭعىشبايدى انالارى 18-19 جاستان اسا ومىرگە اكەلسە, قازىرگى تۇڭعىشبايلار انالارى وتىز-قىرىققا جەتكەندە دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. جەتپىسباي, سەكسەنبايلار جوققا تاياۋ. الاش تاريحىنىڭ كونە كەبەجەسىن اقتارساق, اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامالى زامانداردا كۇرت كەمىگەنىمەن, ىلە قايتا تولىسىپ, كەنەرەسىنەن اسىپ كەتپەسە دە, كەمەلدەنىپ وتىرعان. ول زاماندا ەر-ازاماتقا ەلۋگە دەيىن ءسۇر بويداق اتانىپ, ەركەلەپ ءجۇرۋ دەگەن جوق بولاتىن. «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەيتىن ۇعىمنىڭ سۇيەككە سىڭگەن قاسيەتى ەرتە قاناتتاندىراتىن. بۇگىندە قاتار قونعان ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ بىرىندە قيالىنداعى قىزدى, ارمانىنداعى ۇلدى كەزىكتىرە الماي, تىزەسىن قۇشاقتاپ جۇرگەن جىگىت پەن قىز جەتىپ ارتىلادى.
– وسىنىڭ بارلىعى تاربيەنىڭ تەتىگى قولدان شىعىپ كەتكەننەن, – دەيدى قارت ۇستاز راۋزا بايكەنوۆا. – ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىز كوكشەتاۋدا مۇسىلمان ايەلدەر ليگاسى دەپ اتالاتىن ۇيىم قۇرىپ, ىلكىدەگى اتا-بابامىز ۇستاعان سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاعاندا وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ ەدىك. بايقاپ قاراساڭىز, قازىرگى جاستاردىڭ ويىن ماتەريالدىق بايلىق بۇزىپ تۇرعان سىڭايلى. وعان وتباسىنداعى تاربيەدەن گورى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى سانالۋان تاقىرىپتاعى ناسيحات كىنالى. جار تاپپاعان قىز تۇرمىسىن, كيىم-كەشەگىن, دۇنيە-مۇلكىن ايتىپ ماقتانادى. جالعىزدىق جاراتقانعا عانا جاراسقانىن ەسىنە دە المايدى. وسىنى كورگەن جاستار وتاۋ قۇرۋعا اسىقپايدى. جاڭاعى جالعىزدىقتان جارىلقانعان ارۋدىڭ ومىرىنە قىزىعادى. ءدال سول سياقتى دۇنيە جيناپ, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ جانعا جايلى دەمالىس ورىندارىندا قىدىرىپ جۇرگىسى كەلەدى. جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقاننان كەيىن پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان وتباسى قۇرىپ, پەرزەنت ءسۇيۋ دەگەن قاسيەتتى مىندەتتەردى قاپەرىنە دە ىلمەيدى.
شىنىندا دا ءوز جاعدايىن جاساپ العان قىز وتىزدان اسقانشا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جايىن تۇزەي الماي جۇرگەن, ءسال قاتتىراق ايتقاندا, جالاڭ اياق جار باسىپ كۇن كەشكەن جىگىتتى مەنسىنە قويار ما ەكەن. تاڭداعان جاننىڭ تابىلماۋىنا ءبىر سەبەپ وسى.
– بۇرىنعىلار الدىمەن وتاۋىڭدى سايلا دەپ ۇيرەتەتىن, – دەيدى ەلۋدى ەڭسەرىپ تاستاعان تەمىرتاس جاڭاباەۆ. – تاعدىر شىعار, قىزىق قۋىپ ءجۇرىپ قالدىق. ەندى كەش. بۇرىن وسى تاقىرىپتى ويلاپ, بولاشاققا جوسپار جاساماپپىز. قازىر ءبىز قاتارلى باسى بوس قىز جوق بولار-اۋ...
پسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىزداردىڭ تۇرمىسقا كەش شىعىپ, ەر ازاماتتاردىڭ شاڭىراعىن كەش كوتەرۋىنە ءبىر سەبەپ, تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ كوپتىگى. ويتكەنى ولار اناسىنىڭ جالعىز تاربيەلەگەنىن كورىپ, وسىلاي دا كۇن كورۋگە, وسىلاي دا باقىتتى بولۋعا بولادى ەكەن دەپ ويلايدى. ءبىز دە پسيحولوگ پايىمىن بەزبەندەپ كوردىك. كوز تانىس اعايىننىڭ ىشىندە تولىق ەمەس وتباسىدان شىققان بوزبالا مەن بويجەتكەننىڭ جالعىز جۇرگەنى كوپ ەكەن. دەمەك, وسى ارادا وتباسى قۇندىلىعى تۋرالى ايتا كەتۋگە ابدەن بولادى. ىلكىدەگى قازاق «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ», دەپ تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ بۇل كۇنى ءدام-تۇزى جاراسپاي, اجىراسىپ جاتقانداردىڭ سالقىنى بۇل ماسەلەگە دە ءتيىپ جاتىر.
وتباسىن قۇرار الدىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن ساراپتاپ ءبىلىپ, بەزبەندەيتىندەر دە از ەمەس. قازىرگى جاستار ماحاببات سەزىمىنەن گورى ماتەريالدىق يگىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ءتارىزدى.
– ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ونداي ۇعىم مۇلدەم بولعان جوق. اسكەري بورىشىمىزدى وتەپ كەلگەننەن كەيىن ۇيلەندىك. اۋىلدان قالاعا كەلگەندە جالعىز شابادانىمىز بار ەدى. كيىم-كەشەگىمىز, بار مۇلكىمىز سونىڭ ىشىندە. بىراق ەشتەڭەمىز جوق بولسا دا, ءتورت قۇبىلامىز تولىپ تۇرعانداي باقىت قۇشاعىندا جۇردىك. سەزىم شىنايى ەدى. بۇگىنگىدەي ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانساق, جارقىراعان جيھاز جيناساق, ەڭسەلى كوتتەدجدە تۇرساق, كوك تەڭىزدى كوكتەي ءوتىپ, شەت ەلدە دەمالساق دەگەن ارمان مۇلدە بولمايتىن. سونىڭ وزىندە باقىتتى ەدىك. قازىرگى جاستار ولاي ويلامايدى. بالكىم, بۇل ولاردىڭ تالاپشىل, تالعامپاز بولىپ كەتكەندىگىنەن شىعار. نەمەرە سۇيگىسى كەلىپ, ەرنى كەزەرگەن اتا مەن اجەدەن سۇراساڭ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەسەنباي كەرەەۆ. – بۇگىنگى جاستاردىڭ كوكەيىندەگى ماسەلە بەلگىلى. وتباسىن قۇرۋدى ماتەريالدىق جاعدايمەن بايلانىستىرادى. بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, كوپتەگەن جاستىڭ بويىندا بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىك بار. ولار وتباسىلىق ومىرگە دايىن ەمەس.
پسيحولوگ اينا ومىرزاقوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىن ساراپتاعاندا, جاستارى جەر ورتاسىنا تاياپ قالعان بويداقتاردىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جار ىزدەۋگە كوشكەن. بۇل دا تىعىرىقتان شىعارار توتە جول ەمەس. تانىسقاندارىنا از عانا ۋاقىت ءوتىپ, ەشتەن كەش جاقسى دەپ, تاۋەكەلگە بەل بۋعان جاستاردىڭ باسىم بولىگى ارادا جىل وتپەي-اق مىنەزىمىز جاراسپادى دەگەن جەلەۋمەن اجىراسىپ جاتادى. وسىدان سوڭ تولىق ەمەس وتباسىلار كوبەيىپ بارادى. بۇل ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سالى سۋعا كەتكەن جاستارعا «قاشان ۇيلەنەسىڭ؟» دەپ ساۋال قويۋدىڭ ءوزى كەرى اسەر ەتەدى. قىرىقتان اسسا دا موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الا الماي جۇرگەن جىگىتتەردى قاجاۋ – باسى ارتىق ماسەلە.
– ەرتەرەكتە ۇيلەنۋگە قولايلى كەز 25-30 جاستىڭ اراسى بولسا, قازىرگى كۇنى بۇل كورسەتكىش شەگىنىپ بارا جاتىر, – دەيدى راۋزا بايكەنوۆا. – قازىرگى جاستار 25 پەن 35-ءتىڭ اراسىندا ۇيلەنگەندى دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىن سىڭايلى. بۇل ارادا شاڭىراق كوتەرۋگە العاشقى قادام جاساۋ قىز بالاعا قيىنداۋ ەكەنىن ايتا كەتەلىك. وسى ماسەلەنى قاپەرىندە ۇستاعان ەر-ازاماتتار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, وزدەرى ۇمتىلۋى كەرەك. وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق تاربيەلەۋدەن بۇرىن, قولىنان كەلىپ جاتسا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن تۇزەپ العان دا ءجون. قازىر جەلگە, كۇنگە تيگىزبەي, ۇستىنەن قۇس ۇشىرماي ۇلپىلدەتىپ باققان قىزدار تۇرمىس تاپشىلىعىن كوتەرە دە الماۋى مۇمكىن. بۇل دا بولسا قايرات-جىگەرى كەم, ومىرلىك سەرىگى ءۇشىن اۋىرتپالىققا توزە المايتىن اقساۋساق ۇرپاق تاربيەلەپ جاتقانىمىزدى كورسەتەدى.
تاعى ءبىر سەبەپ, ءوزىنىڭ ويىندا جۇرگەن تاڭداعان جاندى تابا الماۋى. وتىزدان اسقان جىگىتتەر ۇلبىرەگەن جاس قىزعا ۇيلەنگىسى كەلەدى. مىنە, وسى جاعداي قازىر دەموگرافيالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ءسۇر بويداق پەن كارى قىزدىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
سانانى تۇرمىس بيلەگەن بۇگىنگى زاماندا ورنىمەن وتاۋ قۇرماۋ ءبىر ادامنىڭ عانا ماسەلەسى ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ ماسەلەسى. الدىمەن كەيىنگى ۇرپاققا قاناعات دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى ءتۇسىندىرۋ كەرەك شىعار. پسيحولوگيادا گيپەروپەكا دەگەن ۇعىم بار. قارت ۇستاز ايتپاقشى, وبەكتەپ باعۋدىڭ دا وكپەڭدى ۇلعايتاتىن كەرى اسەرى كورىنىس بەرەدى. مىنەز-ق ۇلىقتىڭ دا وزگەشە قالىپتاسۋىنا جول اشىلادى. شىنايى قاجەتتىلىكتەن بولەك, تەك قانا مەندە بولسا ەكەن دەگەن وزىمشىلدىك تە ءورىس الادى. جاستاردىڭ جولىن بايلاپ جاتقان ءبىر سەبەپ وسى ءتارىزدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ءسۇر بويداق پەن كارى قىز ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, تۇتاس الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان سۇراپىل ساۋال. ماسەلەن, جەر تايانعان قاريالارى كوپ دەلىنەتىن جاپونيادا, قىتايدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ ەرەكشەلىگىنەن ەر ادامدار ايەل ىزدەۋگە ءماجبۇر ەكەن. لاتۆيا, ليتۆا, ۋكراينا, بەلارۋس ەلدەرىندە دە مۇنداي ماسەلە بار. الەمدىك ستاتيستيكادا ءاربىر ءجۇز ايەلگە 85-86 ەر ازاماتتان كەلەدى. بۇل تۇيتكىل شەشىمىن تاپپاسا, دەموگرافيا جايىن ويلاعان كەيبىر ەلدەر سالت باستى, ساباۋ قامشىلى ەرلەردى قىزىل كىتاپقا ەنگىزەتىن شىعار.
كوكشەتاۋ
