ستارتاپتاردان تەحنولوگيالىق تىزبەكتەرگە دەيىن: قازاقستاننىڭ جاڭا يننوۆاتسيالىق ستراتەگياسى

عىلىم, بيزنەس جانە ءوندىرىس اراسىنداعى الشاقتىقتى ەڭسەرۋ: قازاقستان قانداي قادامدارعا بارماق؟

قازاقستاندا عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى تالقىلانۋدا. اڭگىمە ستارتاپتاردى قولداۋدىڭ جەكەلەگەن باعدارلامالارى نەمەسە عىلىمي جاريالانىمدار سانىن ارتتىرۋ تۋرالى ەمەس, جۇيەلى وزگەرىستەر جايىندا بولىپ وتىر.

12 ماۋسىم كۇنى ۇكىمەت ۇيىندە وتكەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستە (يننوۆاتسيالىق شتاب) عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى, ءوندىرىستى جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن ءبىرتۇتاس جۇيەگە بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن تانىستىردى.

شتاب مۇشەلەرىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك يننوۆاتسيا ماسەلەسى بۇگىندە ءبىر عانا ۆەدومستۆونىڭ قۇزىرەتىمەن شەكتەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى.

«بۇگىنگى وتىرىستىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءبىز العاش رەت يننوۆاتسيالاردى عىلىم, تسيفرلاندىرۋ نەمەسە ونەركاسىپتىڭ جەكە سالالىق ماسەلەسى رەتىندە ەمەس, ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى مىندەتى رەتىندە قاراستىرىپ وتىرمىز», – دەدى مينيستر.

يننوۆاتسيا بار, بىراق تەحنولوگيالىق جەتىلۋ جەتكىلىكسىز

مينيسترلىك جۇرگىزگەن العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى – ەلدەگى يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە اۋقىمدى تۇگەندەۋ جاساۋ بولدى. Enbek.kz پورتالى ارقىلى 6 مىڭنان استام كاسىپورىنعا ساۋالناما جۇرگىزىلدى.

تالداۋ ناتيجەسىندە يننوۆاتسيالىق الەۋەتى بار 1600-دەن استام كومپانيا انىقتالدى. بۇل كاسىپورىنداردا 147 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە شامامەن 29 مىڭى ينجەنەرلىك, IT جانە عىلىمي سالا ماماندارى.

الايدا زەرتتەۋ ماڭىزدى ماسەلەنى كورسەتتى. يننوۆاتسيالىق باستامالار سانى كوپ بولعانىمەن, جوبالاردىڭ باسىم بولىگى دامۋ ساتىسىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قالىپ وتىر. انىقتالعان ازىرلەمەلەردىڭ شامامەن 60 پايىزى زەرتتەۋ جانە زەرتحانالىق سىناق دەڭگەيىندە قالىپ, ونەركاسىپتىك وندىرىسكە دەيىن جەتپەيدى.

قازىرگى تاڭدا يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ەڭ تانىمال باعىتى جاساندى ينتەللەكت پەن دەرەكتەردى تالداۋ بولعانىمەن, مۇنداي جوبالاردىڭ باسىم بولىگى ءالى تاجىريبەلىك قولدانىس كەزەڭىنە وتە الماعان.

مينيسترلىكتىڭ پىكىرىنشە, يدەيا مەن كوممەرتسيالىق ءونىم اراسىنداعى وسى الشاقتىق قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىن تەجەيتىن باستى جۇيەلى ماسەلە بولىپ وتىر.

عىلىم مەن نارىق اراسىنداعى «ولىارا»

مينيستر بايانداماسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋداعى ءۇزىلىس ماسەلەسى بولدى.

قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي جوبالاردىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىن قارجىلاندىرادى. ال بيزنەس دايىن ونىمدەر مەن اۋقىمداۋعا بولاتىن شەشىمدەرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇددەلى. وسى ەكى كەزەڭنىڭ اراسىندا عىلىمي يدەيانى ونەركاسىپتىك ۇلگىگە اينالدىرۋعا قاتىستى ەڭ كۇردەلى بولىك ورنالاسقان.

«بۇل كەزەڭدە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا ارنالعان گرانتتار, پروتوتيپتەۋ ورتالىقتارى, تەحنولوگيالىق بروكەرلىك جانە ءونىمدى ونەركاسىپتىك قولدانىسقا جەتكىزەتىن قۇرالدار قاجەت. ءدال وسى جەردە عىلىمي يدەيا دايىن بولعانىمەن, ونىڭ تاجىريبەلىك پارتيا مەن نارىقتىق ونىمگە اينالماي قالۋ قاۋپى تۋىندايدى», دەدى ساياسات نۇربەك.

وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قولداۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋدى, عىلىم قورى بازاسىندا «قورلار قورىن» قۇرۋدى جانە QazInnovations قىزمەتىن قايتا فورماتتاۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل رەتتە قولداۋ تەك تسيفرلىق شەشىمدەرگە ەمەس, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا تارالادى.

قازاقستان نەگە الەمدىك رەيتينگتەردە تومەندەپ كەلەدى؟

باياندامادا يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ حالىقارالىق باعاسىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

Global Innovation Index رەيتينگىنە سايكەس, قازاقستان 139 ەلدىڭ ىشىندە 81-ورىندا تۇر. ەل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىشتەرىن جاقسارتقانىمەن, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 78-ورىننان 81-ورىنعا تومەندەگەن.

ماسەلە تەك عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىندە ەمەس. قازاقستان ادامي كاپيتال, ينفراقۇرىلىم, تسيفرلاندىرۋ جانە جوعارى ءبىلىم سالالارىندا سالىستىرمالى تۇردە جاقسى كورسەتكىشتەرگە يە. الايدا بيزنەس تاراپىنان عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىندار, ۆەنچۋرلىق كاپيتال كولەمى جانە زياتكەرلىك مەنشىكتى كوممەرتسيالاندىرۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا ايتارلىقتاي ارتتا قالىپ وتىر.

ياعني مەملەكەت قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ باسىم بولىگىن قالىپتاستىرعانىمەن, ەكونوميكا تاراپىنان يننوۆاتسيالارعا دەگەن جەتكىلىكتى سۇرانىس ءالى پايدا بولماعان. 

حالىقارالىق ىقپالداستىق

جاڭا ساياساتتىڭ ەڭ اۋقىمدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ Horizon Europe ەۋروپالىق عىلىمي-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنا قوسىلۋى.

مينيسترلىك مۇنى قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە عانا ەمەس, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە قاراستىرادى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قاۋىمداستىرىلعان ەل مارتەبەسىن الۋ قازاقستانعا ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىمەن قاتار كانادا, جاپونيا, اۋستراليا, تۇركيا جانە باسقا دا سەرىكتەس ەلدەرمەن بىرلەسكەن جوبالارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, Horizon Europe باعدارلاماسىنىڭ 2028–2034 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتى 200 ميلليارد ەۋرودان اسادى. باعدارلاماعا قاتىسۋ حالىقارالىق كونسورتسيۋمدارعا, زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىنا جانە ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىنە جول اشادى.

ستارتاپتاردان تەحنولوگيالىق تىزبەكتەرگە كوشۋ

جاڭا ستراتەگيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جەكەلەگەن يننوۆاتسيالىق جوبالارعا عانا نازار اۋدارۋدان باس تارتۋ.

مينيسترلىك عىلىم, ۋنيۆەرسيتەتتەر, ونەركاسىپ جانە وڭىرلەر ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن تولىق قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىن دامىتۋدى ۇسىنادى.

مىسال رەتىندە مينيستر تازارتىلعان سەلەن ءوندىرىسىن كەلتىردى. مۇندا شيكىزاتتى تەحنولوگيالىق وڭدەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن ءونىمنىڭ قۇنى ونداعان ەسە ارتادى.

وسىعان بايلانىستى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ەرەكشە ءرول جۇكتەلمەك. ولار اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرىن انىقتاپ, بيزنەس سۇرانىسىن قالىپتاستىرىپ, زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرىپ, جاڭا وندىرىستەردى ەنگىزۋگە قولداۋ كورسەتەدى.

بۇل ءتاسىل ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە كەڭىنەن قولدانىلاتىن smart specialization قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ياعني ءار ءوڭىر ءوزىنىڭ باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارى جوعارى سالالاردى دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. 

عىلىمنىڭ ەكونوميكاداعى رولىنە جاڭا كوزقاراس

ءمينيستردىڭ سوزىنشە, قازاقستان يننوۆاتسيالار تەك عىلىمنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولادى دەگەن تۇسىنىكتەن باس تارتىپ, عىلىمنىڭ ءوزى ەكونوميكانىڭ ناقتى سۇرانىستارىنا جاۋاپ رەتىندە داميتىن مودەلگە كوشۋى قاجەت.

ء«بىزدىڭ مودەلدىڭ نەگىزگى يدەولوگيالىق ۇستانىمى – “عىلىم ارقىلى يننوۆاتسيا” تاسىلىنەن “يننوۆاتسيا ارقىلى عىلىم” تاسىلىنە كوشۋ. ياعني باستاپقى نۇكتە ەكونوميكانىڭ ناقتى تەحنولوگيالىق مىندەتى بولۋى كەرەك», دەدى ساياسات نۇربەك.

ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ شىنايى جولىن ۇسىندى.

«قازاقستان جەدەل تەحنولوگيالىق بەيىمدەلۋ ەلىنە اينالۋى ءتيىس. الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەر نەگىزگى تەحنولوگيالاردى وزدەرى ويلاپ تاپقان جوق. جاپونيا ترانزيستوردى, كورەيا مەتاللۋرگيانى, قىتاي ليتي-يوندى باتارەيانى, فينليانديا GSM تەحنولوگياسىن العاش بولىپ جاساعان جوق. بىراق ولار يگەرۋ, جەرگىلىكتەندىرۋ, جەتىلدىرۋ جانە كەيىن ءوز ازىرلەمەلەرىن جاساۋ جولىنان ءوتتى. قازاقستان ءۇشىن دە ءتيىمدى جول – ليتسەنزيا الۋ, يگەرۋ, جەرگىلىكتەندىرۋ جانە كەيىن ءوز تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ», دەدى مينيستر. 

يننوۆاتسيالار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالماق

مينيسترلىك ۇسىنعان مودەل عىلىم سالاسىنان الدەقايدا اۋقىمدى. ول تەحنولوگيا ترانسفەرىنىڭ جاڭا قۇرالدارىن ەنگىزۋدى, تەحنولوگيالىق ۆاۋچەرلەردى, اكادەميالىق وزىقتىق ورتالىقتارىن قۇرۋدى, سپين-وفف كومپانيالاردى دامىتۋدى جانە وڭىرلەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى.

سونىمەن قاتار باستى قاعيدا وزگەرمەيدى: مەملەكەت پروتسەستى ەمەس, ناقتى ناتيجەنى قارجىلاندىرۋى ءتيىس.

سوندىقتان يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى عىلىمي زەرتتەۋلەر سانى بويىنشا ەمەس, ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالار, ىسكە قوسىلعان وندىرىستەر, ەكسپورتتىق شەشىمدەر جانە جاڭا قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىنىڭ سانى بويىنشا باعالانۋى قاجەت.

شىن مانىندە, بۇل قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق ساياساتىن جەكەلەگەن جوبالاردى قولداۋ رەجيمىنەن تولىققاندى تەحنولوگيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنە كوشىرۋ ارەكەتى. بۇل وزگەرىستەردىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى بولاتىنىن الداعى جىلدار كورسەتەدى. الايدا قازىردىڭ وزىندە جاڭا ستراتەگيانىڭ وزەگىندە عىلىمنىڭ ءوزى ەمەس, ونىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە بەرە الۋ قابىلەتى تۇرعانى انىق.