حالىق پەن سالىقتىڭ ەسەبىن تۇگەندەگەن جوبا

سالىقتى ءۇش جىل ارتىق تولەگەن

تاڭعى ساعات – 10.00. كەڭسە ىشىندە كىسى قاراسى قالىڭ ەكەن. ءبىرى قاعازدارىن قوبىرا­تىپ, ەندى ءبىرى تەلەفونعا تەلمى­رىپ, ەلەكتروندى جۇيە­نىڭ ءتىلىن تاپپاي الەك. ەلوردا تۇرعىنى, زەينەتكەر ايگۇل ورىنبايمەن از-كەم تىلدەستىك. 2011 جىلدان بەرى تىگىن ىسى­مەن اينالىسىپ كەلە جاتقان كەيىپكەرىمىز كيىم-كەشەكتى رەستاۆراتسيا جاسايدى. تابىسى تۇراقتى ەمەس, ايىنا شامامەن – 200 مىڭ تەڭگە. جەكە كاسىپكەرلىكتى جاۋىپ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى رەتىن­دە تىركەلۋ ماقساتىندا «حالىق بۋحگالتەرى» اكتسياسىنا جۇگىنبەك نيەتتە. اكتسيا اياسىندا كاسىپكەرلەرگە تەگىن كەڭەس بەرەتىن بۋحگالتەر اسحات اسىلحان ۇلى قۇجاتتاردى قاراپ وتىرىپ سايكەسسىزدىكتى بايقاعان. بۋحگالتەردىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەر ۇزاق جىل بويى پاتەنتپەن جۇمىس ىستەگەن. 2023 جىلى سالىق رەجىمىن اۋىستىرعان. بىراق ءدال سول كەزدە جۇيەدە ماڭىزدى بەلگى دۇرىس قويىلماي, سالىق جوعارى مولشەرلەمەمەن ەسەپتەلگەن. ول ءۇش جىل بويى سالىقتى 3 پايىزبەن تولەپ كەلگەن. نەگىزى 1 پايىزبەن عانا تولەۋگە ءتيىس ەدى.

«كوپ جاعدايدا سالىق رەجىمىن اۋىستىرعاندا جۇيەدە ءبىر بەلگى دۇرىس قويىلماي قالادى. كاسىپكەر ونى بايقامايدى. ناتيجەسىندە, ەسەپ باسقا مولشەرلەمەمەن كەتەدى. ادامدار نە تولەپ جۇرگەنىن تولىق تۇسىنبەيدى. كەيىن بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ عانا ماسەلە شىعادى. ايگۇل اپامىزدىڭ بارلىق 910-ەسەبى قايتا قارالادى. ولار كەرى قاي­تارىلىپ, تۇزەتۋ ارقىلى جاڭادان راسىمدەلەدى. سەبەبى ول كەزدە سالىق زاڭناماسى دۇرىس قولدانىلماعان. سوندىقتان ارتىق 2 پايىزى كاسىپكەرگە قايتارىلۋى كەرەك. ودان كەيىن 911-ەسەپتى قايتا تاپسىرامىز. الايدا بۇل ۇدەرىس وڭاي ەمەس. ويتكەنى ەسەپ تاپسىرۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. قازىر ەلەكتروندى تۇردە وتكىزۋ مۇمكىن بولماي وتىر. بارلىق قۇجات قاعاز جۇزىندە, سالىق ورگاندارىنىڭ ماماندارى ارقىلى راسىمدەلۋگە ءتيىس. سودان كەيىن عانا ار­تىق تولەنگەن 2 پايىزدى قايتارۋعا ءوتىنىش بەرەمىز», دەيدى بۋحگالتەر.

اكتسياعا كەلگەندەردىڭ اراسىندا جەكە كاسىپكەرلىگىن جابا الماي جۇرگەن ازاماتتار دا از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – كىرپىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەيتىن ايدىن سولوتوۆ. ول بىرنەشە ايدان بەرى باياعىدا اشقان جەكە كاسىبىن رەسمي تۇردە جابا الماي ءجۇر. سەبەبى كەزىندە قىزمەتىن توقتاتقانىمەن, جۇيەدە ارنايى بەلگى دۇرىس قويىلماعان. سونىڭ سالدارىنان قاعاز جۇزىندە جابىلعانداي كورىنگەنىمەن, دەرەكتەر بازاسىندا ءالى دە بەلسەندى كۇيدە قالىپ قويعان. زاڭ بويىنشا ارنايى ءوتىنىش بەرىپ, كاسىبىن جابۋ كەرەكتىگىن بىلمەگەن.

قۇجاتتاردى تەكسەرۋ بارىسىندا ونىڭ دەرەكتەرى بىرنەشە بازادا ءارتۇرلى تىركەلگەنى انىقتالعان. ءبىر جۇيەدە «جوق» دەپ كورسەتىلسە, ەكىنشىسىندە «بار» بولىپ شىعادى. كەي دەرەكتەرى باسقا ءوڭىردىڭ بازاسىنان تابىلعان. ايدىننىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى قيىندىقتىڭ ءبىرى – ەلەكتروندى پورتالداعى ءوتىنىش جۇيەسى.

ء«بىر ءوتىنىش جىبەرگەننەن كەيىن, ونىڭ قارالۋىن ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. كەيدە قابىلدانبايدى, كەيدە تەحنيكالىق سەبەپپەن كەرى قايتارىلادى. ال الدىڭعى ءوتىنىش تولىق وڭدەلمەيىنشە, جاڭاسىن جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوسىن ءوتى­نىشتى كەرى قايتارىپ, باسقا نۇسقاعا اۋىستىرعىم كەلدى. بىراق جۇيە وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇرىن ءبىر جەردە قاتە كەتكەن. سول وشپەي تۇر. قانشا رەت جىبەرسەم دە ءبارىبىر جۇيەدەن «شەشىلمەدى» دەگەن حابارلاما كەلىپ تۇرادى. اراسىندا پورتال ىستەمەي قالادى», دەيدى كاسىپكەر.

وسى قيىندىقتىڭ سالدارىنان ايدىن بىرنەشە رەت ءارتۇرلى مامانعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بول­عان. ءبىر بۋحگالتەرگە بارسا, ول باسقا مەكەمەگە جىبەرەدى, ەكىن­شىسىنە بارسا, قايتادان وسىندا جولدايدى. ەكى ورتادا ءجۇرىپ, ابدەن تاۋى شاعىلعان. بۋحگالتەر ا.اسىلحان ۇلى ماسەلەنىڭ ۇشى – جۇيەدە ەكەنىن ايتىپ, شەشىلەتىنىن جەتكىزدى.

كاسىپكەرلەر دە كەڭەسكە ءزارۋ

قاراپ وتىرساق, بۇل ورتالىققا زەينەتكەرلەر ءجيى كەلەدى ەكەن. كوپشىلىگىنىڭ بۇرىن جەكە كاسىبى بولعان. قازىر جاڭا جۇيەگە كوشىپ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى مارتەبەسىنە ءوتۋى قاجەت. بىراق ونى وزدەرى جاساي المايدى. كوبى بۋحگالتەرگە جۇگىنبەيدى, قىمباتسىنادى. ال ءوز بەتىنشە پورتالعا كىرە المايدى. وسىنىڭ ءبارىن بىزبەن بىرگە باقىلاپ وتىرعان بۋحگالتەر ا.اسىلحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «حالىق بۋحگالتەرى» اكتسياسى باستالعان كەزدە نەگىزگى ماقسات – حالىققا كەڭەس بەرۋ, ءتۇسىندىرۋ, باعىت كورسەتۋ بولعان. العاشىندا جۇمىس تەك كەڭەس بەرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن. قانداي سالىق رەجىمى بار, قالاي تىركەلۋ كەرەك, قالاي ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان دەگەن مارتەبەگە وتۋگە بولادى, قانداي ەسەپ تاپسىرۋ قاجەت – وسىنىڭ ءبارى اۋىزشا تۇسىندىرىلەتىن.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

ء«بىز باستاپقىدا تەك اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەمىز دەپ ويلادىق. بىراق ادامدارعا تەوريا كەرەك ەمەس ەكەن. ولارعا سالىققا, كاسىپكەرلىككە بايلانىستى بەتپە-بەت كەلگەن ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋ كەرەك. سوندىقتان ءبىز پراكتيكالىق كومەككە كوشتىك. قازىر اكتسيا بارىسىندا ادامدارعا تەك كەڭەس بەرىلمەيدى, ولارعا تىكەلەي كومەك كورسەتەمىز. تەلەفونعا قالاي تىركەلۋ كەرەك, پورتالعا قالاي كىرۋ كەرەك, ەسەپتى قالاي جىبەرۋ كەرەك, بانك ارقىلى قالاي شوت اشۋ كەرەك, QR قابىلداۋ قالاي جۇمىس ىستەيدى – ءبارى ناقتى ءىس جۇزىندە ۇيرەتىلەدى. كەيبىر ادامدار تەلەفون ارقىلى تىركەلۋدىڭ ءوزىن بىلمەيدى. ءبىز وتىرىپ, ءبارىن باسىنان باستاپ كورسەتەمىز. قاي جەرگە كىرۋ كەرەك, قاي باتىرمانى باسۋ قاجەت, قالاي ەسەپ اشۋ كەرەك – ءبارىن بىرگە جاسايمىز», دەيدى ول.

حالىق اراسىندا ءجۇرىپ, ونى قاتتى تاڭعالدىرعان ماسەلە – حالىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى بىلمەۋى.

«كوبى جەكە كاسىپ اشتىم, بىراق جۇمىس ىستەمەدىم, ەشتەڭە بولمايدى دەپ ويلايدى. بۇل – قاتە پىكىر. كاسىپ اشىلعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, ەسەپ, الەۋمەتتىك تولەمدەر جۇرەدى. جۇمىس ىستەمەسە دە. كەيبىر ادامدار بەس-التى جىل بويى ەسەپ تاپسىرماعان بولىپ شىعادى. سوسىن ماسەلە ۋشىققان سوڭ, «تەزى­رەك جابۋ كەرەك» دەپ كەلەدى. قاراساق, 25 ەسەپ تۇر. سونىڭ ءبارىن جاساۋ كەرەك. بۇل – ساۋاتسىزدىقتان ەمەس, دۇرىس اقپارات بولماعاننان. مىسالى, جولاۋشى تاسىمالدايتىن ازاماتتار ستاتيستيكالىق ەسەپ تاپسىرۋى كەرەك ەكەنىن كوبى بىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان اي سايىن 40-50 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل كەلەدى», دەيدى ول.

جاعدايدى كوزبەن كورىپ, ابدەن قانىق بولعاسىن, مۇنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋعا قاتىستى بۋحگالتەردەن كەڭەس سۇرادىق. اسحات اسىلحان ۇلى ادامدارعا ءبىر عانا كەڭەس بەرەدى:

«بىرەۋدىڭ سوزىنە سەنىپ, سوعان ەرىپ كەتۋگە بولمايدى. اقپاراتتى مىندەتتى تۇردە تەكسەرۋ كەرەك. اشىق دەرەككوزدەر بار. eGov, e-Salyq, Uchet.kz, Paragraf بار. سولاردان قاراۋ كەرەك. سوسىن مامان تاڭدايتىن كەزدە ارزان بۋحگالتەر دە, قىمبات بۋحگالتەر دە ماسەلە ەمەس. ەڭ باستىسى – ساپا. باعا ەمەس, ناتيجە ماڭىزدى. كاسىپكەر تىنىش جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال كەيبىرى ءۇستىرت تۇسىندىرەدى, تەرەڭىنە بارمايدى. ول ادام ءوزى دە دۇرىس بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءار ادام وزىنە, كاسىبىنە قاتىستى زاڭ­دىق نورمالارمەن, ەرەجەلەرمەن تانىسا جۇرگەنى دۇرىس», دەيدى ول.

«حالىق بۋحگالتەرى» اكتسياسى جۇمىسىن باقىلاعاننان كەيىن بۇل باستامانىڭ جاي عانا «اقپارات تاراتۋ» ەمەس, ناقتى كومەك كورسەتەتىن قۇرالعا اينالعانىن اڭعاردىق. قابىلداۋعا كۇن سايىن 70-80 ادام كەلىپ كەتەدى. وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, ۇدەرىسكە جاۋاپتى تۇلعا رەتىندە سارايشىق اۋدانى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دارحان مولداجاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل اكتسيانىڭ باستى ميسسياسى – حالىققا بارىنشا تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋ.

«اكتسيا 5 قاڭتاردان باستالىپ, 30 ماۋسىمعا دەيىن جالعاسادى. قازىر وسى جوباعا جۇمىلعان بۋحگالتەرلەر باستاپقى كەلىسىم بويىن­شا ماۋسىمعا دەيىن تۇراقتى جۇمىس ىستەپ وتىر. ەگەر قانداي دا ءبىر سەبەپپەن ماماندار اۋىسسا, ءبىز باسقا بىلىكتى مامانداردى شاقىرامىز. بىراق جۇمىس توقتامايدى. سەبەبى «حالىق بۋحگالتەرىنە» دەگەن حالىقتىڭ سۇرانىسى جوعارى, بۇل جەردەن ادام ارىلمايدى, كۇندە كەلىپ جاتىر. ءبىز بۋحگالتەرلەردى تاڭداعاندا بىلىكتىلىگىن الدىن الا تەكسەردىك, سۇحبات جۇرگىزدىك. قازىر وتىرعان مامانداردىڭ دەڭگەيىنە ءوزىمىز دە تاڭعالىپ وتىرمىز, جۇمىسى وتە ساۋاتتى», دەدى د.مولداجان.

رەسپۋبليكالىق اكتسيا قازىر وبلىس ورتالىقتارىندا, سونداي-اق استانا, الماتى مەن شىمكەنت قالالارىندا, مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارمالارىنىڭ بازاسىندا وفلاين فورماتتا تەگىن وتكىزىلەدى. جوبا اياسىندا مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى مەن 120-دان استام اككرەديتتەلگەن كاسىبي بۋحگالتەر حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 17,5 مىڭنان استام سالىق تولەۋشى كەڭەس الىپ, 160-تان اسا كەزدەسۋ وتكەن.

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, بەتپە-بەت فورماتتاعى جۇمىس تيىمدىلىگىن كورسەتكەن. قاتىسۋشىلار بۋحگال­تەرلىك ەسەپ, سالىق ەسەپتىلىگى, ەلەك­تروندى جۇيەلەرمەن جۇمىس, ارنايى سالىق رەجىمدەرى, ققس ماسەلەلەرى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعان ازاماتتاردىڭ قىزمەت تۇرلەرى, ەلەكتروندى شوت-فاك­تۋرالار جانە سالىق مىندەتتەمە­لەرىن ورىنداۋ ءتارتىبى بويىنشا ناقتى پراكتيكالىق كەڭەس العان.

ءبىزدىڭ ءبىر اڭعارعانىمىز, قاراپايىم حالىق, قۇجاتقا, ەسەپ-قيساپقا ىقتيات بولا بەرمەيدى. كوبىنە قۇقىعى مەن مىندەتىنەن دە بەيحابار. ال سالىق ءتارتىبى جۇرە تىڭداپ, ەنجار قارايتىن ماسەلە ەمەسى انىق. سوندىقتان حالىق پەن سالىقتىڭ ەسەبىن تۇگەندەگەن وسىنداي اكتسيا وتە-موتە قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.