ەۋروپانىڭ ۇكىلى ءۇمىتى اقتالار ەمەس
جۇما, 31 مامىر 2013 2:36
«وڭاشا بۇزاۋدان ورتاق وگىز ارتىق» ەكەندىگىن دالەلدەمەك بولعان ەۋرووداق ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, كارى قۇرلىقتىڭ دامىعان ەلدەرىن ءبىر ۆاليۋتاعا تەلمىرتىپ, ەۋروايماققا كىرگىزدى. ينتەگراتسيالىق بىرىگۋدىڭ يگىلىگىن كورۋگە ىنتالانعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن ورتاق ۆاليۋتا – ەۋرو اقتاي الار ەمەس. ەۋروعا تاۋەلدى بولىپ قالعان ەۋروپا ەكونوميكاسى تىعىرىققا تۇنشىقتى. وسى ورايدا, جاھاندىق قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى يدەيانىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىنە تاعى دا ءتانتى بولامىز.
جۇما, 31 مامىر 2013 2:36
«وڭاشا بۇزاۋدان ورتاق وگىز ارتىق» ەكەندىگىن دالەلدەمەك بولعان ەۋرووداق ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, كارى قۇرلىقتىڭ دامىعان ەلدەرىن ءبىر ۆاليۋتاعا تەلمىرتىپ, ەۋروايماققا كىرگىزدى. ينتەگراتسيالىق بىرىگۋدىڭ يگىلىگىن كورۋگە ىنتالانعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن ورتاق ۆاليۋتا – ەۋرو اقتاي الار ەمەس. ەۋروعا تاۋەلدى بولىپ قالعان ەۋروپا ەكونوميكاسى تىعىرىققا تۇنشىقتى. وسى ورايدا, جاھاندىق قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى يدەيانىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىنە تاعى دا ءتانتى بولامىز.
سوڭعى بىرنەشە جىل قاتارىنان قارىز داعدارىسىنا بەلشەسىنەن باتقان گرەكيا, يسپانيا, يتاليا سياقتى كارى قۇرلىقتىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي ەلدەرى داعدارىس تۇڭعيىعىنا بەلشەسىنەن باتىپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق كەسەلىنەن ايىعا الار ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەۋروايماقتىڭ ونەركاسىپتىك جانە قىزمەت كورسەتۋ بەلسەندىلىگىن ايقىندايتىن ساتىپ الۋ جونىندەگى PMI يندەكسى 46,9 پۋنكتتەن 47,7 پۋنكتكە عانا وسكەن. ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىنىڭ ءوسىمىن كورسەتەتىن 50-ءشى پۋنكتكە بۇل يندەكاتور سوڭعى 16 ايدان بەرى بىردە-ءبىر رەت كوتەرىلىپ كورگەن جوق. ونەركاسىپتەگى قۇلدىراۋ سوڭعى 2 جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى. ەۋروكوميسسيانىڭ بايانداماسى بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ 1-ءشى توقسانىنداعى رەتسەسسيا كۇتكەندەگىدەن دە تەرەڭدەپ كەتكەن. سونىمەن بىرگە, جۇمىسسىزدىق كەسەلى دە تومەندەر ەمەس.
ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدمۋند فەلپستىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداققا كىرگىسى كەلەتىن مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتى بۇل ەكونوميكالىق بلوكقا كىرگەننەن كەيىن بولاتىن تاۋەكەلدەردى ءالى دە تولىق سەزىنىپ بولعان جوق. سوڭعى كەزدە كوپتەگەن مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا كىرىپ, ەۋرو ايماعىنا قوسىلۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بارىنشا كۇمان كەلتىرە باستادى. ماسەلەن, يسلانديا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزگەنگە دەيىن ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سوڭعى جىلدارى بارىنشا ايقىن كورىنىپ وتىرعانىنداي, ۇلىبريتانيا وسى ەكونوميكالىق بلوكتىڭ قۇرامىنا كىرۋدى «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا» سالىپ, ەۋروايماعىنا قوسىلۋ ماسەلەسىن بارىنشا سوزبۇيدالىققا سالىپ كەلەدى.
ەۋرووداقتىڭ ەڭ بايىرعى مۇشەلەرىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن دانيا مەملەكەتى دە بۇل وداق قۇرامىندا اسا بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن جوق. دانيالىقتار سوناۋ 1992 جىلدىڭ وزىندە ورتاق ۆاليۋتا – ەۋرو ايماعىنا كىرۋدەن باس تارتتى. سوڭعى كەزدە جۇرگىزىلگەن سۇراۋ سالۋلاردىڭ ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن دانيالىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ ءتول ۆاليۋتاسى – كروناعا باسىمدىق بەرەتىندىگىن بايقاتادى.
كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا بويىنشا 2006 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدمۋند فەلپس جاقىندا «بلۋمبەرگ» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەۋرونىڭ ەرتەڭىنە, جالپى, ەۋروپالىق وداقتىڭ بولاشاعىنا سەنىمسىزدىگىن اشىق ايتتى. «ءبىز ەۋروپالىق ەكسپەريمەنتتىڭ جاعدايىن جان-جاقتى باقىلاپ كەلەمىز. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ بولاشاعى باياندى بولاتىندىعى نەعايبىل. قازىردىڭ وزىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ ىدىرامايتىندىعىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوڭعى جىلدارى كارى قۇرلىقتى قۇرساۋلاعان قارجىلىق قارىز داعدارىسى ەۋروايماقتىڭ ۇلكەن قۇرىلىمدىق قاتەلىكتەرىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. ءىس ءجۇزىندە ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى بارلىق مەملەكەتتەر دەرلىك كاپيتالدارىن سىرتقا شىعارىپ اكەتۋگە دايىن. ءبىز ءبۇگىندە ەۋروايماق ەلدەرىندەگى بانك دەپوزيتتەرىنىڭ ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە ءجيى «قونىس اۋدارىپ» وتىراتىندىعىن بايقاپ كەلەمىز. ناق وسىنداي احۋال قالىپتاسقان كەزدە, ءدال قازىر ەۋروپالىق وداققا جانە ەۋروايماققا كىرۋگە ىنتالى مەملەكەتتەردى تابۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. بۇل – «قانداي ادەمى ءۇي ەكەنىن قاراڭىزدارشى! وكىنىشكە وراي, ول قازىر ورتەنىپ جاتىر. الايدا, ءبىز ونى ءبارىبىر ساتىپ الامىز», دەگەن اسىعىس داۋرىقپامەن پارا-پار», دەپ اتاپ كورسەتتى ءوزىنىڭ سۇحباتىندا ەدمۋند فەلپس.
قالاي بولعاندا دا, دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى اقىل-ويى بۇگىندە ەۋروپانى داعدارىستان شىعارۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋدا. بۇل رەتتە دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى كارى قۇرلىقتى داعدارىس تۇزاعىنان قۇتقارۋدىڭ ءتيىمدى جولى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن بەلگىلەپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بارىنشا بەتبۇرىس جاساۋ قاجەتتىگىنە سايادى. ەۋروپا «شومىشتەن قىسۋ» ساياساتىنان قۇتىلىپ, وندىرىستىك دامۋ جولىنا ءتۇسۋى كەرەك. انگليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروننىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق جاعىنان جىلدام دامىپ بارا جاتقان مەملەكەتتەرمەن ءارىپتەستىك قاتىناستار جاساپ, ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىمدەرگە جول بەرۋى كەرەك. ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن تەرەڭ زەردەلەگەن ساراپشىلاردىڭ دا, ساياساتشىلاردىڭ دا ءبىراۋىزدان مويىنداپ وتىرعانىنداي, بۇل قۇرلىقتا بەلەڭ العان ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى قوردالانعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارعا سەرپىن بەرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
الەم ەكونوميكاسىن, ونىڭ ىشىندە ەۋرووداقتى تۇرالاتقان داعدارىستان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەۋ ماسەلەسى كۇنى كەشە وتكەن VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن بۇكىلالەمدىك داعدارىسقا قارسى كونفەرەنتسيادا (بدقك) دا كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن ءوتىپ وتىرعان بدقك-نىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى جىلدارى ەۋروپا ەلدەرى ءىرى ەكونوميكالىق, بانكتىك, فيسكالدىق جانە ساياسي داعدارىستى باستان وتكەرىپ جاتقاندىعىنا توقتالا كەلىپ, بيىلعى جىلى ەۋروپاداعى جۇمىسسىزدار سانى 26 ميلليون ادامعا جەتىپ, وسىدان 5 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە وسكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ال, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى دومينيك ستروسس-كان بدقك وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇرىلىمىن قاتتى سىنعا الىپ, كارى قۇرلىقتىڭ ۇزاققا سوزىلعان قارجى داعدارىسىنان شىعۋ جولدارىن بەلگىلەۋگە بايلانىستى ءوزىنىڭ ناقتى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. «ەۋروپا مەملەكەتتەرى جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ساياساتىن ۇستانىپ وتىر. بىراق, سوعان قاراماستان جۇمىس ورىندارى اشىلعان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قىسقارتىپ جاتقاندارىن ويلاپ تا وتىرعان جوق», دەپ اتاپ كورسەتتى ول.
بۇكىلالەمدىك داعدارىسقا قارسى كونفەرەنتسيا قورىتىندىسىندا ارنايى دەكلاراتسيا قابىلداندى. «داعدارىسقا قارسى بۇل كونفەرەنتسيا دەر كەزىندە وتكىزىلىپ وتىرعان كونفەرەنتسيا. شارا بارىسىنداعى ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىز داعدارىسقا قارسى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ جاۋابىن تاباتىنى داۋسىز. بۇل كونفەرەنتسيا جاھاندىق داعدارىستان قۇتىلۋدا ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. بۇگىن قابىلدانىپ وتىرعان دەكلاراتسيا شىنىمەن دە وتە ماڭىزدى. وسى استانا دەكلاراتسياسى «مىڭجىلدىق ماقساتتارىن» جۇزەگە اسىرۋعا سەرپىن بەرەدى. مەنىڭ ويىمشا, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى «عالامدىق شەشىمدەر» قابىلدايتىن الاڭ ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى», – دەدى دەكلاراتسياعا قول قويۋ راسىمىندە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى ۋ حۋنبو.
الەمگە بەلگىلى ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, VI استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاھاندىق ەكونوميكانى داعدارىس قۇرساۋىنان شىعارۋ جولدارىن ىزدەۋدەگى پايداسى اسا زور. فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرى بويىنشا, داعدارىستان قۇتىلۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءتيىمدى جولى الەمدىك قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋ, قارجىلىق باقىلاۋ جانە رەتتەۋ شارالارىن كۇشەيتۋ, جاڭا تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋدى بارىنشا ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, داعدارىسقا قارسى كۇرەستىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندەگى الەمدىك قوعامداستىق جۇمىسسىزدىقتى جويۋدىڭ بارلىق مۇمكىن بولعان شارالارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋى كەرەك. وزىق ويلى ادامزات جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرۋ جولىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءتيىس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
