قازاق بولىپ ءومىر ءسۇرۋ ءبىر قىزىق
جۇما, 31 مامىر 2013 2:10
1. قالىڭ داپتەر
ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر داپتەر بار. كوپتەن بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقاندىقتان ونىڭ باس جاعىنداعى پاراقتارى مىجىلىپ, كەيبىرى جىرتىلا باستاعان. اعايىن, تۋىس, جەكجاتتارمەن اراداعى الىس-بەرىستى ايعاقتاپ وتىراتىن بۇل كىتاپشا مەن ۇيلەنىپ, ۇلكەن تويىمىز وتەتىن كۇنى ارنالعان بولاتىن.
جۇما, 31 مامىر 2013 2:10
1. قالىڭ داپتەر
ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر داپتەر بار. كوپتەن بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقاندىقتان ونىڭ باس جاعىنداعى پاراقتارى مىجىلىپ, كەيبىرى جىرتىلا باستاعان. اعايىن, تۋىس, جەكجاتتارمەن اراداعى الىس-بەرىستى ايعاقتاپ وتىراتىن بۇل كىتاپشا مەن ۇيلەنىپ, ۇلكەن تويىمىز وتەتىن كۇنى ارنالعان بولاتىن.
ءىشىن اشىپ قالساڭىز, وقيتىنىڭىز مىناۋ: «اقاب ناعاشى – 1 جىلقى, ءشارىپباي جەزدە – 1 تانا, سادىرباي قۇدا – 10 مىڭ تەڭگە, ءبىر قوي…». وسىلاي كەتە بەرەدى. ەڭ سوڭى اۋىلداعى اعايىنداردىڭ كەيبىرى ءبىر ەشكى اتاپ كەتكەنى دە ايداق-سايداق بولىپ جازىلعان. ءيا, ءبىزدىڭ شاڭىراقتا وتكەن تويعا تۇسكەن دۇنيەلەردىڭ ءبارى وسىنىڭ ىشىندە جازۋلى, حاتتاۋلى تۇر.
بىلايشا ايتقاندا, بۇل داپتەر ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ توي ماسەلەسىندەگى «بارومەترى». ءبىر قاراعاندا, بۇل قۇجات ءوزىمىزدىڭ نەسيە كىتاپشامىز دا سياقتى. ىشىندەگىسىن كەزەگىمەن, كەزەڭىمەن قايتارىپ وتىراسىڭ. قازىر نە كوپ, توي كوپ. كىم شاقىرسا دا, ءبىرىنشى داپتەردى پاراقتايمىز. «تا-اك, ول ءبىزدىڭ تويعا نە اكەلىپ ەدى؟» دەپ… ارينە, ايعىرىن ءمىنىپ كەپ, اۆتوبۋسپەن قايتقان, تاناسىن جەتەكتەپ كەپ, تالعا بايلاپ كەتكەن اقاب ناعاشىم مەن ءشارىپباي جەزدەمىزدىڭ تويىنا نە اپارۋ كەرەك ەكەنىن داپتەردى اشپاي-اق بىردەن بىلەمىز. مەنەن كەيىن ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە ءۇش ءىنىم بىرىنەن كەيىن ءبىرى ۇيلەندى. بارىنە بولەك-بولەك ۇلكەن توي جاساپ بەردىك. الگى داپتەردىڭ سيا تۇسكەن بەتتەرى كوبەيە بەردى. اكەمىز ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتىپ, ىنىلەرىمنىڭ تويىندا ءوزىم باس بولىپ جۇرگەندىكتەن شىعار, قالىڭ داپتەر كەيىنگى جىلدارى مەنىڭ ۇيىمدە تۇردى. سوندا اۋىلداعى شەشەمىز: «بالام, پالەنشە تويعا شاقىرىپتى, داپتەردى قاراپ جىبەرشى…» دەپ, تارازعا ءجيى تەلەفون شالىپ تۇراتىن. سونىمەن ەگەر تويعا شاقىرۋشى بىزگە 10 مىڭ تەڭگە اكەلگەن بولسا, اۋىلداعىلار ەڭ كەمى سول اقشانىڭ ۇستىنە 2 نەمەسە 5 مىڭ تەڭگە قوسىپ اپارادى. بىلايشا ايتقاندا, ەكى تويدىڭ اراسىنداعى ۋاقىتتىڭ الشاقتىعىنا قاراي اقشاسى دا كوبەيە بەرەدى. ينفلياتسيا دەگەندى اۋىلداعىلار دا جاقسى بىلەدى. جانە تويعا اپارعان اقشا دا داپتەرگە تۇسەدى.
توي ىستەۋدىڭ دە ماشاقاتى كوپ. تويعا دەپ قارىزعا العان اقشاڭدى ءبىر ۋايىمدايسىڭ, شاقىرعان قوناقتارىڭ كەلمەي قالا ما دەپ تاعى ۋايىمدايسىڭ. سوندا, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, اجەمىز داپتەردى پاراقتاپ وتىرىپ, «شامامەن تويعا مىنانشا اقشا تۇسەدى» دەپ جورامالدايتىن. شىنىندا ايتقانى تۋرا كەلەدى. بيىل جاسى توقسانعا كەلگەن اجەمىز سودان شىعار ۇنەمى: «مۇمكىن بولسا, شاقىرعان تويدان قالماڭدار. تويعا اپارعان اقشالارىڭ ەرتەڭ وزدەرىڭە قايتىپ كەلەدى», دەپ وتىرادى. باسقا-باسقا قازىر شىمكەنتتە توي ىستەۋدىڭ مەحانيزمدەرى وتە قاتتى جەڭىلدەگەن. سوعىم ساتۋشىلار ەتتى ەكى اپتا, ءبىر ايعا دەيىن قارىزعا بەرەدى. ال, ەندى مىقتى تانىسىڭ بولسا, ءبىر فيرمالار اراق-شاراپ, سۋسىنداردى قارىزعا بەرگەننەن بولەك, ەرتەڭىنە تىعىنى اشىلماعاندارىن قايتىپ الىپ, ەسەپتەمەيدى. ارينە, قۇداي ءوزى تويدان ايىرماسىن. وڭتۇستىكتە تويدىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا ما دەپ قالاسىڭ.
مۇنداي داپتەر ءبىر بىزدە عانا ەمەس, وڭتۇستىكتەگى كوپ ۇيلەردە بار. سوعان سەنسە دە, جوق, قارىز بەرۋشىلەرگە دە سەنسە دە, قازىر شىمكەنتتە توي وتە كوپ. جاقىندا اقپارات قۇرالدارى بەتىنەن ءبىر مالىمەت وقىدىم. شىمكەنت قالاسىنداعى اباي اۋداندىق سالىق باسقارماسى تويحانالارعا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن عوي. سويتسە, وبلىس ورتالىعىنداعى سوڭعى ۇلگىدە سالىنعان, ءزاۋلىم سارايداي كەڭ ءارى اسەم «التىن جۇلدىز» تويحاناسىنىڭ قوجايىندارى قۇجاتتا نەبارى 8-اق جالدامالى جۇمىسشى بار دەپ كورسەتىپتى. سوندا 8 اداممەن استا-توك تويدى قالاي وتكىزىپ ءجۇر؟ سول سەكىلدى «گاۋھار ساراي» تويحاناسىندا – 15, «شىمقالادا» – 3, «مۇسا» تويحاناسىندا 2 جالدامالى جۇمىسشى بار كورىنەدى. ەڭ قىزىعى, «گاۋھار ساراي» تويحاناسىنىڭ ءبىر جىلدىق تابىس مولشەرى 3 ميلليون تەڭگە ەكەن. ءسىز وسىعان سەنەسىز بە؟ ءسانى مەن سالتاناتى جاعىنان وڭتۇستىكتەگى تويحانالاردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن «گاۋھار ساراي», قۇداي بىلەدى, 3 ميلليون دەگەندى ءبىر ايدا تاباتىن شىعار-اۋ.
شىندىعىن ايتقاندا, بۇل تويحانالاردىڭ دا ءبىزدىڭ ۇيدەگى سياقتى قالىڭ داپتەرى بارى انىق قوي. ءتىپتى ولاردا بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋ. تەك ونى تىعىپ ۇستايدى. شىن مالىمەتتىڭ ءبارى, شىنايى تابىسىنىڭ ءبارى سونىڭ ىشىندە سايراپ جاتىر. ءبىر عانا اباي اۋدانىنىڭ وزىندە 57 تويحانا تىركەلىپتى. سوندا قانشاما اقشا, قانشاما سالىق «كولەڭكەگە» كەتىپ جاتىر دەسەڭىزشى؟ قالاي ويلايسىز, قالىڭ داپتەردىڭ قۇپياسى اشىلۋى مۇمكىن بە؟ تويحانانىڭ يەسى دە تەگىن ادام ەمەس. الدە, توي كوبەيگەن سايىن ولاردىڭ دا پەيىلى تارىلا بەرە مە؟
2. حالال كولباسا…
قايرات دەگەن دوسىمنىڭ مىنەزى قىزىق. كوكتەمنىڭ كۇنى سياقتى. بىردە اشىق, بىردە جاۋىن-شاشىن دەگەندەي… كوڭىلى كوتەرىڭكى كەزىندە اڭگىمەنى جاقسى ايتادى. وتكەندە اۋىلىنا بارىپتى. «ادەت بولىپ قالعان عوي, اۋىلعا كىرگەن سوڭ, ورتالىقتاعى دۇكەن جاققا ءبىر كوز سالىپ ءوتتىم, – دەيدى ول. – قاراسام, ءبىر كلاستاسىم بىرەۋلەرمەن دۇكەننىڭ شەتىندە اراق ءىشىپ وتىر ەكەن. كولىگىمدى تانيدى, توقتاۋعا تۋرا كەلدى. ءوزى اجەپتەۋىر قىزۋ. تالتىرەكتەپ, قايتا-قايتا ءسۇرىنىپ قالا بەرەدى. «و, قايرات باۋىرىم, قوش كەلدىڭ…» دەپ ادەتتەگىدەي قۇشاقتاسىپ امانداسىپ, جالپى جاعدايدى سۇراعان سوڭ, ول مەنى دۇكەن جاققا سۇيرەدى. «ءجۇرشى, قايرات, بۇل جولى سەنى مەن «كۇتەمىن», بۇگىن قوناق بولاسىڭ» دەپ قويادى. دۇكەنگە كىردى دە, ساتۋشى تاتەيگە: «اپاي, بىلەسىز عوي, مەنىڭ كۇن سايىن ىشپەيتىنىمدى… شىمكەنتتەن دوسىم كەلىپ قالدى, قارىزعا بىرنارسە بەرەسىز بە؟» دەدى. اپايى جاقتىرماسا دا, مەنەن ۇيالدى ما, جوق, الدە شىنىندا دوسىم تالاي رەت قارىز الىپ, قايتارىپ ءجۇر مە, ايتەۋىر: «مەيلى, نە كەرەك ەدى؟» دەپ شاعىن كالكۋلياتورىن قولىنا الدى.
دوسىم اياعىنان ارەڭ تۇرسا دا, نە الاتىنىن تەز-تەز ايتا جونەلدى. «بىزگە ەكى شيشا اراق, ءبىر «كولا»… سوسىن حالال كولباسا بەرىڭىز». سوڭعىسىن ايتقان كەزدە اپايىمىز باسىن كوتەردى.
– حالال كولباسا جوق, باسقاسىن-اق الا بەرمەيسىڭدەر مە؟
– جوق. قىزىقسىز ءوزىڭىز… مۇسىلماننىڭ بالاسىمىز عوي, حالالىن بەرىڭىز…
دوسىمنىڭ وسى سوزىنە سول جەردە ءبىر ىشەك-سىلەم قاتىپ ك ۇلىپ الدىم».
قايراتتىڭ الگى اڭگىمەسىنەن كەيىن ويلانىپ قالدىم. شىنىندا ۇيگە قوناق شاقىرىپ, اعىل-تەگىل اراق قۇيىپ, داستارقانعا حالال كولباسا قويىپ قوياتىنىمىز بار عوي. سوندا بۇل قاي تالپىشتىگىمىز؟
3. قوناق پەن ورىندىق
قايبىر جىلى جاقىن دوسىم پاتەرلى بولىپ, سول جاڭا شاڭىراعىندا قونىس توي جاسادى. ەكى بولمەلى پاتەر. جاس وتباسى, جاڭا ءۇي. جارقىراپ تۇرعان جيھازى دا جوق. ايتەۋىر, جەرگە داستارقان جايىپ, كورپە توسەپ, جاستىق تاستاپ, قۇراق ۇشىپ قارسى الدى. سودان قوناق دەگەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ جاتىر. دوسىم اقكوڭىل. تەلەفون شالىپ, قۇتتىقتاعانداردىڭ ءبارىن ۇيىنە شاقىرادى. «جىگىتتەر, تاعى دا قوناقتار كەلىپ قالدى, قانە, سىعىلىسىپ, سىيدىرىپ جىبەرەيىك». ۋ-دۋ بولىپ, كوڭىلدى وتىرعان جاستار ىسىرىلىپ, لەزدە ورىن بوساتا قويادى. ودان تاعى دا جاڭا قوناقتار… توردەگىلەردىڭ كەيبىرى جاستىقتى شىنتاقتاپ, داستارقانعا تەك ءبىر يىعىن عانا بەرىپ وتىر. بىراق, رەنجىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءبارى كوڭىلدى. قوناقتار كەپ جاتىر, كەپ جاتىر… قۇداي بىلەدى, سول كۇنى ۇزىنا بويى جايىلعان شاعىن داستارقاننىڭ باسىندا 40-50 ادامدى كۇتتىك-اۋ دەيمىن. جەرگە جايىلعان قازاقى داستارقاننىڭ ءبىر قۇدىرەتى وسى عوي.
ءدام بۇيىرىپ, ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە سول دوسىمنىڭ سول پاتەرىندە مەن دە وتباسىممەن تۇردىم. ول باسقا جاڭا پاتەر ساتىپ الدى. بۇل كەزدە ءۇي اجەپتەۋىر جيھازعا تولى. قوناقتارعا ارنالعان سوپاق ستول, ديۆان, كەرەۋەت, شكاف. ءبىز دە قوناق شاقىردىق. بىراق قينالدىق. كەلەتىن قوناقتىڭ قاراسى كوپ ەدى, الگى سوپاق ستولعا سيۋى مۇمكىن ەمەس. جەرگە داستارقان جايايىق دەسەك, جيھازداردى بىلاي-بىلاي جىلجىتۋ مۇمكىن ەمەس, جىلجىتقان كۇندە دە ءبارىبىر ورىن الىپ تۇرادى. ۋاقىتشا سىرتقا شىعارىپ تاستايىق دەسەك, اۋىر جانە جوعارعى قاباتتان ءتۇسىرۋ دە وڭاي ەمەس. سودان كەلىنشەگىم كورشىلەردەن ستول سۇراپ الىپ, ونى ءبىر-بىرىنە جالعاپ, ارەڭ دەگەندە 25 ورىندىققا جەتكىزدىك.
ال, سودان ۋايىم. شىنىن ايتۋ كەرەك, جاڭاعىداي جاعدايدان كەيىن ءوزىمىز دە قوناقتاردى شەرتىپ-شەرتىپ شاقىردىق. بىراق كوپ بولىپ كەتىپ, سىيماي, ماسقارا بولىپ قالامىز با؟ قازاق ءۇشىن ەڭ جامانى سول عوي. «پەيىل سىيسا, ءبارى سيادى عوي» دەپ, باياعى دوسىمنىڭ جاعدايىن ەسكە الامىن. ايتسە دە ءبىز ەسەيىپ كەتتىك پە, جوق, الدە, قوعام, پەيىل قاتتى وزگەرىپ كەتتى مە, ايتەۋىر, قازىرگى قوناقتارعا «ءسال ىسىرىلىپ, مىنالاردى سىيدىرىپ جىبەرەسىز بە؟» دەپ ايتقانشا قارا جەرگە كىرىپ كەتكەن جاقسى سياقتى.
جوق, ءبارى ويداعىداي بولدى. بىراق, سودان كەيىن ستولدان قورقاتىن بولدىم. قازىر بارلىق ۇيدە ءبىر-ءبىر قوناق شاقىراتىن ستول, ورىندىق بار. ءبارى ادامعا بايلانىستى عوي. بىراق, كەي كەزدەرى وسى ستولدار ءوزى بيىك بولعانىمەن پەيىلىمىزدى الاسارتىپ تاستايتىن سياقتى. سودان بولار, قوناقتى دا ۇيدەگى وتىراتىن ورىندىقتىڭ سانىنا قاراي شاقىرىپ جۇرگەنىمىز جاسىرىن ەمەس قوي.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
