تاريح • 24 قاڭتار، 2019

«ماقاش پراۆيتەل» تۋرالى كىتاپ قازاقشاعا اۋدارىلدى

333 رەتكورسەتىلدى

بىلتىر ماسكەۋدەگى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ مەترى، پۋبليتسيست، اقىن عادىلبەك شالاحمەتوۆتىڭ «پياتىي سون» اتتى دەرەكتى حيكاياتى جارىق كورگەن بولاتىن. ورىس تىلىندە جازىلعان دۇنيە تاياۋدا قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ ءبىتتى.

– وتكەن جىلى ماسكەۋدەگى جارىق كورگەن «پياتىي سون» دەرەكتى حيكاياتىنىڭ باستى كەيىپكەرى – وسى «ماقاش پراۆيتەل». بۇدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىنعى تاريحي شىندىق كىتاپتا قۇر باياندالىپ قويمايدى. ودان كەيىنگى وقيعالاردان باستاپ بۇگىنگى كۇنگى قۇبىلىستارعا دەيىن ورگانيكالىق بايلانىستا وي شەرتىلەتىن بۇل تۋىندىنىڭ قازاق وقىرماندارىنا بەرەرى مول. مونشاقتاي تىزىلگەن وقيعالار تىزبەسى – قازاق پۋبليتسيستيكاسىنداعى وراسان ەڭبەك،– دەيدى تانىمال جۋرناليست، كىتاپتىڭ العاشقى وقىرماندارىنىڭ ءبىرى شارحان قازىعۇل.

ونىڭ ايتۋىنشا، كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن ارىنعازى حاننىڭ بويىنان ابىلاي حاننىڭ كوزسىز باتىرلىعى دا، جاڭگىر حاننىڭ تەرەڭ ساۋاتتىلىعى دا تابىلعان. ورىس يمپەرياسى ارىنعازىدان ولەردەي قورىققان. سوندىقتان دا كالۋگاعا جەر اۋدارتىپ، جاندارىنا بايلاپ ۇستاعان. ءحىح عاسىرداعى «ماقاش پراۆيتەل» سياقتى ەل بيلەۋشىلەر ءتىپتى سوتسياليزم تۋرالى ويلارىن ايتىپ كەتكەن. شەركەشتەن شىققان تۇركە ءبيدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى مۇحامبەتجان شولتىر ۇلى بەكمۇحامبەتوۆتى حالىق جاقسى كورگەننەن وسىلاي اتاپ كەتكەن.

– 1886 جىلى ماقاش پراۆيتەل قۇرمانعازىنى تۇرمەدەن شىعارىپ الۋعا بارىپ، نيكولاي چەرنىشەۆكيدى كەزدەستىرىپ قالادى. سول باياعى «چتو دەلات؟» رومانىن جازىپ، سىبىرگە جەر اۋدارىلعان ورىستىڭ سىنشىسى. ماقاش كورگەن جەردە ونى ۇيىنە قوناق بولۋعا شاقىرادى. نيكولاي گاۆريلوۆيچ «مەن مەملەكەتتىك قىلمىسكەرمىن عوي، ماعان سىي-قۇرمەت كورسەتكەنىڭىزدى بىلسە، اق پاتشا سازايىڭىزدى بەرەدى» دەپ شىر-پىر بولادى. پاتشادان قورقاتىن «ماقاش پراۆيتەل» مە، قويار دا قويماي ۇيىنە الىپ كەلەدى. سىبىردەن استراحان تۇرمەسىنە راحىمشىلىقپەن اۋىستىرىلعان جازۋشىنى بەس كۇن قوناق قىلادى. ءتورت-بەس ءتىلدى قاتار بىلەتىن پوليگلوت «ماقاش پراۆيتەل» نيكولاي گاۆريلوۆيچپەن سوتسياليزم توڭىرەگىندە ءبىراز پىكىر تالاستىرادى. بايقاپ وتىرسىز با، ۇلى قازان سوتسياليستىك توڭكەرىسىنە دەيىن ءالى وتىز ءبىر جىل بار. ال، ءبىزدىڭ اتامىز ورىستىڭ رەۆوليۋتسيونەرىمەن تەڭ دارەجەدە بولاشاققا بولجاۋ جاساعان. ماقاش بۇرىننان «سوۆرەمەننيك»، «كولوكول» جۋرنالدارىن الدىرتىپ وقيتىنىن ايتقاندا چەرنىشەۆسكي تاڭعالىپتى. ءبىر ادام ارقىلى بۇكىل قازاق حالقى تۋرالى پىكىرىن جاقسى جاققا وزگەرتىپ، ريزاشىلىعىن ايەلىنە جازعان حاتىندا قاداپ ايتقان،– دەيدى ش.قازىعۇل.

وقىرماننىڭ تۇنىپ تۇرعان تاريحىمىزدى تاعى ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن كۇن الىس ەمەس. «بەسىنشى ءتۇس» دەپ اتالاتىن جاڭا كىتاپ الداعى ءۇش-ءتورت ايدا جارىققا شىعىپ قالاتىنىن وقىرمان قاۋىمعا قۋانا حابارلايمىز. 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلباسى تۇركيا حالقىنا كوڭىل ايتتى

قازاقستان • 25 قاڭتار، 2020

ەلەكتىڭ سورى – التى ۆالەنتتى حروم

ەكولوگيا • 25 قاڭتار، 2020

بقو پوليتسياسى 440 وتباسىن تەكسەردى

ايماقتار • 25 قاڭتار، 2020

تۇركيادا جەر سىلكىنىسى بولدى

الەم • 25 قاڭتار، 2020

قىزىلوردا: قازالىداعى قونىس توي

ايماقتار • 25 قاڭتار، 2020

دزيۋدو: بۇگىن جۇلدە بۇيىرمادى

كۇرەس • 24 قاڭتار، 2020

پرەزيدەنت اكىمدەرمەن كەڭەس وتكىزدى

پرەزيدەنت • 24 قاڭتار، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار