بىلتىر ەلدىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 22,7 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلعا قاراعاندا 13% ارتقان. ءوسىم بىرنەشە سالادا قاتار بايقالعان. ينۆەستيتسيا تۇرعىسىنان ەڭ قارقىندى وسكەن سەكتور – قارجى جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتى. بىلتىر وعان 313,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, ناتيجەسىندە, 88,4%-عا ارتقان. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋ ونەركاسىبى, اقپارات جانە بايلانىس, ءبىلىم بەرۋ, كولىك پەن قويما سالالارىندا ىلگەرىلەۋ بار.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ءوسۋى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنىنان دا قولداۋ تاپقان. بىلتىرعى 9 ايدا ەلگە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى اعىنى 14,9 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن (13,4 ملرد دوللار) سالىستىرعاندا 10,9% ارتىق.
الايدا ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى ەكونوميكالىق اسەرى ءاردايىم بىركەلكى بولا بەرمەيدى. ساراپشى لينا ەگەلقىزىنىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدىك كاپيتال بيزنەس-ورتانى وزگەرتەتىنى راس, بىراق ءبىز كۇتكەن تۇستا ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن. جاقىندا جاريالانعان ەىدۇ زەرتتەۋى اڭگىمەگە تۇزدىق بولىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەر گەرمانيا, يتاليا, رۋمىنيا ەلدەرىندەگى 24 مىڭنان استام كومپانيانى زەردەلەي كەلە, تۇراقتى ءبىر اسەردى بايقاعان. ناتيجەسىندە, ولار «شەتەلدىك كاپيتالدىڭ كەلۋى شاعىن جانە ورتا كومپانيالاردىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرسە دە, جۇمىس ورىندارىن ارتتىرمايدى» دەگەن توقتامعا كەلىپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنشە, اتالعان ەلدەردەگى شوب ءبىر قىزمەتكەرگە شاققاندا كوبىرەك ءونىم شىعارا باستاعان, ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزگەن, باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرعان. ال قىزمەتكەرلەر سانى بۇرىنعىداي قالا بەرگەن. لينا ەگەلقىزى بۇل ءۇردىستىڭ ينۆەستيتسيانىڭ قازىر قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
«جاڭا فابريكالار سالۋ جاعدايلارى سيرەپ كەلەدى. شەتەلدىك كومپانيالار كوبىنە جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن قولاي كورەدى, ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرىپ, باسقارۋ تاجىريبەلەرىن كىرىكتىرەدى. بۇل بيزنەستىڭ جۇمىسىنا جىلدامدىق بەرەدى, بىراق شتات سانىن كوبەيتۋدى تالاپ ەتپەيدى. تيىمدىلىكتىڭ ءوسۋى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىمەن قاتار جۇرمەيدى», دەيدى ول.
ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ ەلەۋلى اسەرى جەرگىلىكتى كومپانيالار ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ جەتكىزۋشىسىنە اينالعان كەزدە بايقالادى. بۇل بايلانىس-تا ساپا مەن مەرزىمگە دەگەن تالاپ وتە جوعارى ەكەنى تۇسىنىكتى. كومپانيالار جابدىققا, اۆتوماتتاندىرۋعا, ۇدەرىستەردى باقىلاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ءماجبۇر بولادى. ساراپشىنىڭ سوزىنشە, وسىنداي كۇردەلى قايتا قۇرۋ بيزنەستىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرادى, بىراق جۇمىس ورنىن ۇلعايتپايدى.
«ال شەتەلدىك ينۆەستور قالىپتاسقان نارىققا كىرگەن كەزدە, جاعداي وزگەشە ءوربيدى. وندا باسەكەلەستىك كۇش الادى. ءالسىز كومپانيالار نارىقتان كەتىپ, كۇشتىلەر تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. مۇندايدا ونىمدىلىك ورتاشا وسكەنمەن, جۇمىس ورنى سول كۇيى ساقتالادى. ءتىپتى كەيدە قىسقارۋى دا مۇمكىن, سەبەبى وڭتايلاندىرۋ جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىكتى تومەندەتەدى», دەيدى ساراپشى.
ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ينۆەستيتسيانىڭ اسەرى الدەقايدا تومەن. سەبەبى بۇل سەكتوردا ەكسپورتقا باعىتتالعان وپەراتسيالار از, تۇراقتى بايلانىستار ءالسىز, ال ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسۋ دەڭگەيى تومەن. سايكەسىنشە, وڭدەۋ ونەركاسىبى شوب-تى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ نەگىزگى ارناسى بولىپ قالىپ وتىر.
ايماقتىق ايىرماشىلىقتار دا ماڭىزدى. ل.ەگەلقىزىنىڭ پىكىرىنشە, دامۋى ءالسىز وڭىرلەردە ءبىر شەتەلدىك جوبا قۋاتتى سەرپىن بەرۋى مۇمكىن, ويتكەنى تەحنولوگيالىق الشاقتىق جوعارى. الايدا جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەر دايىن بولماسا, مۇنداي ينۆەستيتسيالار وقشاۋلانعان «انكلاۆتارعا» اينالادى. ياعني كاپيتال بار, بىراق ونىڭ اينالاسىنداعى ەكونوميكاعا ىقپالى شەكتەۋلى بولادى.
«باستى ماسەلە – جۇمىسپەن قامتۋ. زاماناۋي ينۆەستيتسيالار اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋعا باعدارلانعان. ولار ەڭبەكتى كاپيتالمەن الماستىرادى, كومپانيالاردىڭ تۇراقتىلىعىن كوتەرىپ, شىعىنداردى ازايتادى. بيزنەسكە بۇل ۇتىمدى, ال ەڭبەك نارىعىنا بەيتاراپ, كەيدە ءتىپتى تەرىس اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كەي جاعدايلاردا ەڭ كىشكەنتاي فيرمالاردا نەمەسە ءىرى ويىنشىلاردا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى. بىراق تۇراقتى ەمەس ءارى تۇراقتى ءۇردىستى قالىپتاستىرمايدى. جالپى العاندا, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋدە ءالسىز قۇرال بولىپ قالادى.
«ەلدەردى سالىستىرۋ وسىنى راستاپ وتىر. شەتەلدىك كومپانيالار جەرگىلىكتى تىزبەككە تەرەڭىرەك ينتەگراتسيالانعان يتاليادا شوب نەعۇرلىم پايدا الا الادى. نارىعى تولىسقان گەرمانياعا مۇنىڭ اسەرى ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس. ال رۋمىنيادا بيزنەستىڭ ينۆەستورلارمەن ينتەگراتسياسى شەكتەۋلى بولعاندىقتان, ينۆەستيتسيانىڭ اسەرى وتە از دەڭگەيدە بولادى», دەيدى ل.ەگەلقىزى.
وسىدان نەگىزگى تۇجىرىم شىعادى. ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى ەمەس, ونىڭ جەرگىلىكتى ەكونوميكامەن بايلانىس دەڭگەيى شەشۋشى مانگە يە. سەرىكتەستەرسىز ءىرى جوبالار كوپ اسەر بەرمەيدى. تىعىز جەتكىزۋ تىزبەكتەرى بيزنەستى وزگەرتەدى, بىراق جۇمىس ورىندارى ەمەس, ونىمدىلىك ارقىلى.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىن-شا, شەتەلدىك كاپيتال الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تىكەلەي شەشپەيدى. ول تيىمدىلىكتى كوتەرەدى, جاڭارۋدى جىلدامداتادى, باسەكەلەستىكتى كۇشەيتەدى. ناتيجەسىندە, ەكونوميكا نىعايا تۇسەدى, بىراق ونىڭ جۇمىس كۇشىنە سۇرانىسى مىندەتتى تۇردە ارتا بەرمەيدى. سوندىقتان دا شوب-قا جاڭا ستاندارتتارعا بەيىمدەلۋ ماڭىزدى, ولاي بولماعان جاعدايدا نارىقتاعى ورنىنان ايىرىلۋى عاجاپ ەمەس. ال تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بۇل ۇدەرىستى باسقارمايدى, تەك ونى جەدەلدەتەدى.
