بيىل جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن اكتريسانىڭ كينوداعى سوڭعى سومداعان ءىرى ءرولى بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن ەكرانعا شىققان «قۇرمانجان داتقا» (رەجيسسەرى – سادىق شەر-نياز) فيلمىندەگى قۇرمانجان داتقانىڭ ورتا جاستاعى, ياعني الاي ولكەسىندەگى قىرعىزداردىڭ باسىن قوسىپ, اتقا قونىپ, ەل باسقارعان شاعى ەكەنى قازاق كورەرمەندەرىنە جاقسى تانىس. سوندىقتان بولار, ءبىز دە اكتريسانىڭ وسى رولدەگى ەڭ ءبىر قيىن دا كۇردەلى ساتتەردى قالاي الىپ شىققانىن بىلۋگە اسىقتىق.
– ايىپ ەتپەڭىز, «قۇرمانجان داتقا» فيلمىندەگى ەستە قالاتىن ەرەكشە ءبىر كورىنىس – داتقانىڭ ءوز حالقىنىڭ ازاتتىعى, كەلەشەگى ءۇشىن بەكىنىپ, ۇلىن كوز الدىندا دارعا اسىپ جاتقان جاۋىزدارعا جانارىنان ءبىر تامشى جاس شىعارماي, ءتاستۇيىن بوپ قاراپ تۇراتىن ءساتى. بۇل كەز كەلگەن ءامىرشىنىڭ, اسىرەسە انانىڭ ءداتى بارمايتىن اۋىر قاسىرەت. مىنە, وسى ءبىر ەپيزودتى ويناۋ سىزگە قيىن سوقپادى ما؟
– ءيا, ءيا... دۇرىس ايتاسىز. وتە قيىن بولدى. مەن ءۇشىن بۇل ءفيلمنىڭ ءوزى دە ءدال وسى ەپيزودتان باستالدى. ايتكەنمەن, قازىر ازداپ شەگىنىس جاساسام بولا ما؟
– ارينە.
– العاش قۇرمانجان داتقا تۋرالى فيلم تۇسىرىلگەلى جاتقانىن راديودان ەستىگەم-ءدى. كينوستۋديا كاستينگ جاريالادى. مەن بۇرىن وش تەاترىندا ول ءرولدى ويناعانمىن عوي. سوندىقتان قاجەتىم بولىپ جاتسا, شاقىرار دەگەن وي كەلگەنى راس. بىراق كۇن وتكەن سايىن مازاسىزدانىپ, اينالاداعى ارىپتەستەرىم دە قايتا-قايتا ەسىمە سالا بەرگەن سوڭ, ءبىر كۇنى ستۋدياعا باردىم. ءۇن-ءتۇنسىز «پروباعا» ءتۇستىم دە, كەتىپ قالدىم.
سودان باستاپ كوز الدىمدا داتقانىڭ بەينەسى. قۇلاعىم تەلەفون قوڭىراۋىندا. بىراق... تىرس ەتكەن ءۇن جوق. كوپ ۇزاماي ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەنىن ەستىدىم. رەجيسسەر داتقانىڭ جاس كەزىندەگى وقيعالاردى پلەنكاعا تارتىپ جاتسا كەرەك.
كەنەت ماعان كينوستۋدياداعىلار تەلەفون سوعىپ, داتقانىڭ ورتا جاستاعى كەزىنە كاستينگ جاريالانعانىن ەسكەرتتى. كوڭىلىم تاعى دا تولقىپ, ەكىنشى رەت قايتا باردىم. ءۇش كۇننەن كەيىن حابارىن ايتامىز دەسكەن. بىراق, تەلەفون تاعى دا ءۇنسىز قالدى...
ءسويتىپ جۇرگەندە, الماتىدان ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترى بىشكەككە گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. كەشكىلىك سپەكتاكل كورىپ وتىرعانىمدا تەلەفونىما قوڭىراۋ ءتۇسىپ جاتقانىن سەزدىم.
ۇيگە كەلگەن سوڭ قاراسام, قايتا-قايتا قوڭىراۋلاتقان كارتينانىڭ ديرەكتورى زينا ەكەن. تاعى دا كوڭىلىم جەلدى كۇنگى تەڭىزدەي الاي-دۇلەي بولدى دا كەتتى. زينانىڭ ءنومىرىن ارەڭ تەردىم. ول بولسا, ماعان: «قۇتتىقتايمىن! سەنى رولگە بەكىتتى!» دەپ قۋانىپ جاتىر.
سونسوڭ وشقا ۇشىپ كەلدىك. رەجيسسەر مەنى بىردەن الگى ءسىز ايتقان ەپيزودقا سالدى دا جىبەردى.
ءبىر دۋبل, ەكى دۋبل... بەس دۋبل كەتتى. كوڭىلىم قاتتى الاڭداي باستادى. سەبەبى كەڭەستىك كەزەڭدە فيلمدەر پلەنكاعا تارتىلۋشى ەدى عوي. ال ونى وپەراتورلار بارىنشا ۇنەمدەۋگە تىرىساتىن. ءبىز سوعان ۇيرەنگەنبىز.
وزىمنەن ءوزىم قوبالجىپ: «زينا, نە بوپ كەتتى بۇل؟» دەيمىن دەگبىرسىزدەنىپ. ول بولسا, «سەن ەشتەڭەنى ۋايىمداما. بۇل – پلەنكا ەمەس, فلەشكا. قانشا دۋبل بولسا دا تۇسىرە بەرەمىز», دەيدى.
وسىدان كەيىن مەن ەكىۇداي ويعا قالدىم. بۇرىن تەحنيكانىڭ مۇنداي مۇمكىندىكتەرى جوق كەزدە رەجيسسەرلەر الدىن الا بىزبەن كەزدەسىپ, ءتۇسىندىرىپ, پىكىرلەسىپ الۋشى ەدى. بۇل جولى ءبارى باسقاشا بولدى. دۋبلدەن سوڭ, دۋبل. «جىلاما. تولقىما. كوزىڭنەن جاس شىعارما», دەيدى رەجيسسەر. ايتقانىن ورىنداۋعا مىندەتتىسىز.
كىم ءبىلسىن, بالكىم, بۇل دا دۇرىس شىعار. ويتكەنى اكتەر الدىن الا بىلسە, وزدىگىنەن «ويناي باستايدى» ەمەس پە.
– سوندا قالاي؟ اكتەر تەك قۇرال عانا بولىپ قالعانى ما؟
– جوق. مەنىڭشە, بۇل دا ءبىر كوركەمدىك ءتاسىل. رەجيسسەردىڭ شەشىمى. سەبەبى ءفيلمنىڭ جەلىسى سونىڭ قولىندا ەمەس پە. بىراق, ءبارىبىر اكتەر ءوز ويىن ايتۋعا ءتيىستى.
مەن ارينە, سولاي ەتتىم دە. ەڭ باستىسى, رەجيسسەرگە: «كەيىپكەردى كوپ سويلەتپەۋ كەرەك, – دەدىم. – سەبەبى ۇلتتىڭ قايعىسى دا, ۇلدىڭ قايعىسى دا داتقانىڭ ىشىندە ءورت بولىپ جانىپ جاتقان جوق پا!» ء«يا, ءيا, – دەدى رەجيسسەر. – سولاي...»
– فيلمدەگى تاعى دا ءبىر قيىن ەپيزود قۇرمانجان داتقانىڭ ورىس گەنەرالدارىمەن كەزدەسەتىن تۇسى. ولارعا قاراعان ساتتە ءسىزدىڭ كوزىڭىزدەن امالسىز مويىنسۇنۋدى سەزدىرەتىن ورلىك بايقالادى.
– ءيا. قۇرمانجان داتقا قوقان حاندىعى مەن ورىس پاتشاسىنىڭ اراسىندا تارتىسقا تۇسكەن ەل تاعدىرىن اياققا تاپتاتپاي, ەكى جاقتى تەڭ كەلىسىم جاساۋعا ۇمتىلدى. بىراق, كوپتىڭ اتى – كوپ, كۇشتىنىڭ اتى – كۇشتى. امالسىزدىق دەگەنىڭىز دە مىنە, سول.
ماعان بۇل ەپيزودتا الگى گەنەرالدىڭ ءرولىن ويناعان اكتەردىڭ ءوزى كومەكتەستى. شىن ايتام. سەبەبى ونىڭ ءتۇسىرۋ الاڭىندا ىشىمدىك ءىشىپ جۇرگەنىن كورىپ قالدىم. سودان, راسىندا دا, قاتتى جەك كورىپ كەتتىم.
ەڭ باستىسى, ءوزىن قىرعىزبىن دەيتىن جانداردىڭ ءبارى قۇرمانجان داتقانىڭ كىم ەكەنىن, ەل تاريحىندا قانداي ءرول اتقارعانىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ ەرلىگىنە, كەمەڭگەرلىگىنە باس يەدى. سوندىقتان ونىڭ بەينەسىن ەكرانعا شىعارۋ بىزگە وڭاي بولماعانى اقيقات. كەي ساتتەردە مەنىڭ رەجيسسەرگە: «سادىق, مەن وسى فيلمنەن كەيىن نە بار بولامىن, نە جوق بولامىن!» دەگەن كەزدەرىم دە بولدى. ول بولسا: «مەنىڭ ءوزىم دە سونداي كۇي كەشىپ جۇرگەن جوقپىن با؟!» دەۋشى ەدى.
جانە ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, بۇل فيلمدە سىزدەر كورمەي قالعان تاعى دا ءبىر قيىن ەپيزود بولدى. ول كارتينانى مونتاجداۋ كەزىندە قيىلىپ قالدى.
– قىزىق ەكەن؟.. ايتىڭىزشى.
– بۇل دۇنيەدە انا پەرزەنتى ءۇشىن قانداي دا بولسىن قۇرباندىققا باس تىگىپ, قايمىقپاي بارادى ەمەس پە. ەندەشە, ەل بيلەۋشىسى قۇرمانجان داتقا دا ەڭ الدىمەن انا عوي. سول سەبەپتى دە ونىڭ ورىس گەنەرالىنىڭ الدىنا بارىپ, ۇلىمدى ولىمنەن قۇتقارىڭىز دەپ تىزەرلەپ, باس يەتىن ءساتى بار ەدى...
سول قيىلىپ قالدى. سەبەبى داتقانىڭ باس ءيۋى, ەلدىڭ باس ءيۋى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن ەدى.
ول دۇرىس تا شىعار, بالكىم. بىراق, ەرتەسىنە ۇلت تاعدىرى مەن ۇل تاعدىرى قاتار تۇرعان شاقتا قۇرمانجان داتقا كوزىنەن ءبىر تامشى جاس شىعارماي, ەل كەلەشەگى ءۇشىن ەڭسەسىن بيىك ۇستادى ەمەس پە. مەنىڭشە, بۇل ەپيزودتى قالدىرۋ كەرەك ەدى. سىزدەر مەنى تۇسىنەتىن شىعارسىزدار دەپ ويلايمىن. ول قانشا دەگەنمەن, انا ەمەس پە...
وسى ساتتە ءبىزدىڭ سۇحباتىمىزدى مانادان بەرى ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان قازاقستاندىق فورۋم دەلەگاتى, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى نۇرگۇل الدابەكتىڭ كوڭىلى تولقىپ, اقىرىن عانا:
– قۇرمانجان داتقا تۇسىڭىزگە كىرگەن جوق پا؟ –دەپ قالدى.
اكتريسا بىردەن ەڭسەسىن تىكتەپ, بىزگە ك ۇلىمسىرەي قاراپ:
– جوق, – دەدى باسىن شايقاپ. –تۇسىمە ەنگەن جوق. بىراق, فيلمگە تۇسەردە ۇلى داتقا انامىزدىڭ ارۋاعىنا ارناپ قوي سويدىرىپ, قۇران وقىتقانىمىز راس.
ءبىر انىعى, بۇگىنگە دەيىن بىردە ءبىر ەلدە ۇلتى ءۇشىن ۇلىن ولىمگە قيعان انا تۋرالى فيلم جوق ەكەن...
– «قۇرمانجان داتقا» فيلمىنەن كەيىن سىزگە دەگەن كوزقاراس قانداي بولدى؟
– ءارتۇرلى. كوپشىلىگى راحمەت ايتىپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتتى. كەي جەرلەردە: «تاريحي شىندىق ولاي ەمەس, بىلاي», دەپ سىن ايتۋشىلار دا كەزدەستى. ول جاعىن مەن تەرەڭىرەك بىلە بەرمەيمىن. بىراق ۇلتى ءۇشىن قيىن كەزەڭ تۋعاندا ەل باسقارىپ, اتقا قونعان انانىڭ بەينەسىن سومداعانىما بەك قۋانىشتىمىن.
اڭگىمەلەسكەن نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
