قىزىنا قۇرالاي, ۇلىنا قارشىعا دەپ ات بەرگەن كوشپەندى حالىق تابيعاتپەن ۇندەسە ءومىر ءسۇردى. الاشتىڭ اتىراۋدان التايعا دەيىن, ارقادان الاتاۋعا دەيىنگى سايىن دالاسىندا تابيعاتىنا كوز توياتىن كوپتەگەن سۇلۋ ولكەلەر بار. سونىڭ ءبىرى سارىارقانىڭ ءىنجۋ-مارجانى – قارقارالى تاۋلارى. ونىڭ تۇمسا تابيعاتى مەن ساف اۋاسى ادامنىڭ ءتانىن ەمدەپ, جانىن جازادى. وسى عاجايىپتى كەلەشەك ۇرپاققا ميراس قىلىپ قالدىرۋ ماقساتىندا 1998 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى №1212 قاۋلىسىمەن قارقارالى ۇلتتىق تابيعات پاركى قۇرىلعان بولاتىن.
ورتالىق قازاقستانداعى جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ نەگىزگى بولىگى وسى پارك اۋماعىندا مەكەندەپ, ءوسىپ-ونەدى. ونىڭ قۇرامىنا قارقارالى, باقتى, كەنت جانە تاۋ ورمان شارۋاشىلىقتارى كىرەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك پارك قاراماعىنا «بەكتاۋاتا مەن بەلدەۋتاس» زوولوگيالىق قاۋمالدارى بەكىتىلگەن.
تابيعات پاركىنىڭ وسىمدىكتەر الەمى سەگىز جۇزدەن اسا تۇردەن تۇرادى. ولاردىڭ بەس ءتۇرى قارقارالى ءبورى قاراقاتى, سفاگنۋم مۇگى, قىرعىز قايىڭى, جىڭىشكە كوكنار, كوكتەم جاڭاگ ۇلى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. ال جانۋارلار دۇنيەسىندە 46 سۇتقورەكتىنىڭ ءتۇرى, 25 قۇستىڭ ءتۇرى مەكەندەيدى. قۇستاردىڭ كوبى سوقپالى بولادى. جانۋارلار مەن قۇستاردان ارقار, قارا لايلەك, بۇركىت, ۇكى, ەرگەجەيلى بۇركىت, دالا سۇرجىلانى, يگناتوۆ گوليانى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن.
پارك كولەمىنىڭ جالپى اۋماعى 112120 گەكتاردى قۇرايدى. قورىقتىق ايماق, ەكولوگيالىق تۇراقتانۋ ايماعى, تۋريستىك ساۋىقتىرۋ ايماعى جانە شەكتەۋلى شارۋاشىلىق ارەكەتىنىڭ ايماقتارىنا بولىنەتىن پارك اۋماعىن 75 مەملەكەتتىك ينسپەكتور مەن قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, تابيعات نىساندارى مەن كەشەندەردىڭ ينجەنەرى, ورمان شەبەرلەرى قورعاپ, قاداعالايدى.
سونىمەن قاتار ءموبيلدى توپتار اۋماقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلەتىن رەيدتەرگە قاتىسادى. توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان جاعدايدا دەرەۋ ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەكەمەنىڭ اۆتوماشينالارى مەن ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ ستانساسىنا راديوستانسالار ورناتىلعان. ورمان ءورت وشاقتارىنا دەسانتتاردى جەتكىزۋ ماقساتىندا «تىكۇشاق» الاڭى ۇيىمداستىرىلعان. «قازاۆياورمانقورعاۋ» قىزمەتىمەن ءورت قاۋىپتىلىگى جوعارى ماۋسىمدا بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس كۇندەلىكتى اۋەدەن شولۋ جۇرگىزىلەدى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىندا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ تۇرعىن ءۇيى مەن جۇمىس ورنى بولىپ وتىرعان 43 كوردون ورنالاسقان. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار كيىمدەرمەن, قىزمەتتىك اتىس قارۋلارمەن, كۋالىكتەرمەن جانە زاماناۋي موديفيكاتسيالى راتسيالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ۇلتتىق پارك قۇرىلعان كۇننەن باستاپ عىلىم جانە مونيتورينگ بولىمدەرى جۇمىس ىستەيدى. قۇرىلعانىنان وسى ارالىققا دەيىن كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ءبىرى – «تابيعات جىلناماسى» باعدارلاماسى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر. بۇل باعدارلاما بويىنشا پارك اۋماعىندا تابيعي ۇردىستەردىڭ دامۋ ديناميكاسىنا بايلانىستى جيناۋلار مەن اقپاراتتى تالداۋ جۇرگىزىلەدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتىمەن 2002 جىلى «قارقارالى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ءىرى سۇتقورەكتىلەرىنىڭ ەسەبى جانە ولاردىڭ تارالۋى» تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى اياسىندا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى جانە ە.ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ-ءدىڭ سارىارقا ەكسپەديتسياسى ماۋسىم ايىندا كەنت ورمانشىلىعىنىڭ جەرىندەگى كونە الات ەلدى مەكەنىندە جانە قىزىلتاس ەلدى مەكەنىنىڭ وندىرىستىك الاڭىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوگەوگرافيالىق فاكۋلتەتى ماماندارى ۇلتتىق پاركتىڭ عىلىم جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ «بيوتا ەلەمەنتتەرى جانە ەكوجۇيەلەردىڭ تۇتاستاي جاي-كۇيىنە ۇزاق مەرزىمدى مونيتورينگى ۇيىمداستىرۋ» تاقىرىبى زەرتتەدى. ال 2009 جىلى ءنوۆوسىبىر قالاسىندا ورنالاسقان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇيەلەندىرۋ جانە جانۋارلار ەكولوگياسى ينستيتۋتى پارك اۋماعىنداعى ۇساق سۇتقورەكتىلەردىڭ فاۋناسىنا دالالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
«جاسىل ەل» باعدارلاماسى بويىنشا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىنا جىل سايىن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر اتسالىسادى.
قارقارالى مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماقساتى – فاۋنا مەن فلورانىڭ تابيعي مەكەندەرىن قورعاۋ. سونىمەن قاتار ءتۋريزمدى دامىتۋ.
قارقارالى ماڭىنداعى شاحتەر, تاسبۇلاق, اپان, ءىنجۋ-مارجان جانە تاعى باسقا دەمالىس ورىندارىنا ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن جىل سايىن تۋريستەر كوپتەپ كەلۋدە. ولاردىڭ كوبى شايتانكول, باسسەين كولى, قالماق قورعانى, ءۇش ۇڭگىر, قىزىلتاس, كىماسار شاتقالدارىنا ساپار شەگەدى.
سونىمەن قاتار تاسبۇلاق شاتقالىندا ورنالاسقان تابيعات مۇراجايى پارك ماقتانىشتارىنىڭ ءبىرى. بۇل 1983 جىلى سالىنعان. ەكى قاباتتى اعاش عيمارات. مۇنداعى تانىستىرۋ زالىندا كوپتەگەن ءسۇت كورەكتىلەر مەن قۇستاردىڭ بەينەلەرى ورنالاسسا, بوتانيكالىق زالدا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر ۇسىنىلعان. وسى مۇراجاي اۋماعىندا ورنالاسقان 82 گەكتار زوولوگيالىق ۆولەردە مارال, سارىق, كەربۇعى, شۋدالى قوداس, دوڭىز سياقتى جانۋارلاردى تىرىدەي كورۋگە بولادى.
قارقارالى ۇلتتىق پاركى «ساياباقتار شەرۋى» حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسىنا 2004 جىلدان بەرى تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى. بۇل شارا اياسىندا «قۇستار ۇيالارىن ورناتۋ», «تازا ارنا – تازا جاعالاۋ», «تازا ورمان», «قۇمىرسقا يلەۋلەرىن قورشاۋ», «جاسىل جەلەك – جەردىڭ كوركى» سياقتى اكتسيالاردى تۇراقتى وتكىزىپ, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ناسحاتتايدى.
ۇلتتىق پاركتىڭ جىل سايىنعى اعاش وتىرعىزۋى مەن جۇزدەگەن گەكتار جەرلەردەگى توپىراقتى مينەرالداندىرۋى ارقاسىندا جالاڭاش توبەلەردىڭ باۋرايى جابىلىپ, ورمان ءوسىپ كەلەدى. بۇل ارينە كوز قۋانتىپ, كوڭىلگە سەنىم ورناتادى.
جاقپار تاسىندا ارقارى سەكىرە بيلەگەن, ورمانىندا بۇلانى وكىرە كۇيلەگەن, كوك اسپانىندا قىرانى قالىقتاي سامعاعان, شىڭىنان سۇڭقارى شۇيىلە زاۋلاعان, توعايىندا قۇرى ويناق سالعان, قارا ورمانىنىڭ ساف اۋاسىنا قۇمارىمىز قانعان قارقارالى, باقتى, كەنت, قۋ ءوڭىرى – كيەلى مەكەن.
گۇلبارشىن جۇماحانوۆا
قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى قالاسى
